Ákem otyrǵyzǵan alma baq

Ertede bir patsha ýázir-nó­ker­lerimen ańǵa bara jatyp, bir beli búkireıgen qart kisiniń aǵash egip jatqanyn kóredi. Patsha álgi aqsaqalǵa burylyp keledi de sálem berip turyp mynadaı suraq qoıady:

– Qarııa, nege sonsha qınalyp jatyrsyz? Bul aǵash birneshe jyldan keıin jemisin beredi. Sizdiń ǵumyryńyz oǵan deıin jetpeıdi ǵoı, – deıdi. Sonda aqsaqal:

– Taqsyr, men ómirimniń jetpeıtinin bi­lemin. Biraq men atalarymnyń ekken aǵashtarynyń jemisin jep júrmin emes pe? Erteńgi urpaq ta meniń ekken aǵash­tarymnyń jemisin jesin, – dep jaýap beripti. Patsha qarııanyń aıtqan ja­ýabyna asa rıza bolyp, bir qalta altyn beredi. Sonda aqsaqal:

– Mine, kórdińiz be, meniń ekken aǵashym kazirdiń ózinde jemisin bere bas­tady, – depti. Patsha bul sózge de rıza bolyp, taǵy da altyn beredi.

– Basqa aǵashtar jylyna bir ret jemis berse, meniń ekken aǵashym jylyna eki ret je­mis beredi, – degen eken sonda aqsa­qal.

Osy ápsana-ańyz áńgimeni eske ala otyryp qazaqtyń: «Qoldan kelse kóp aǵash ósirip, júrgen jerin jasyl jelekke aınaldyrý, kóriktendirý árbir pendeniń ıgilikti isi» degen sóziniń beker aıtylmaǵanyn uǵasyń.

Meniń balalyq shaǵym qazy­na­ly da kıeli Qarataý óńi­rin­degi tabıǵaty ásem Kósegeniń Kók­jo­nyn­daǵy Úshbas aýlynda ótti, ıaǵnı, kók maısa beldi kórpe ǵyp, taý etegin jas­tanyp júrip ótti desem qatelespeımin. «Dúnıede týǵan elińnen artyq el de, jer de joq» – degen eken kórnekti qalamger Ǵabıt Músirepov. Bul – bos aıtylmaǵan sóz. Týǵan jerden artyq jer joq. О́ıtkeni týǵan jeriń – tiregiń, atajurtyń – altyn besigiń. Sulý, móldir dúnıe sol! Júregińe jaǵymdy tylsym jaratylys! Týǵan jer – ekinshi anań. Ras qoı. Týǵan jer topyraǵynyń qudiretin basqa dúnıemen almastyrý múmkin emes qoı. Ol – bizdiń kóńil kúıimizdiń emshisi. Onda ótkizgen balalyq shaq, áı, bir tátti, áı, bir bal-sheker kúnder eken-aý, shirkin!

Osy jerde el aýzynda saqta­lyp qalǵan myna bir ańyz-áńgime eske túsedi. Jelmaıaǵa otyryp, ózine qara qobyzyn serik etip, qońyr kúıdi ańyratyp Jeruıyq izdep, tórtkúl dúnıeni kezgen Qorqyt baba Qarataýdyń qyrqa­syn­daǵy shyraıly meken, kórikti Kósegeniń Kókjonyna qyzyǵa qarap turyp:

«Basqanyń bárin qısań da,

Kókjondy, shirkin qımaısyń.

О́ńgerip alyp keter em,

At saýyryna syımaısyń»,

– degen eken jaryqtyq. Osy bir shýmaq­tyń ózi meniń altyn besigim, atamekenim Kók­jonnyń bıik baǵasyn berip tur emes pe?!

Týǵan jer kókiregińnen esh shyqpaıdy ǵoı. Oǵan degen saǵy­nysh qansha jyldar ót­pesin esh ba­syl­­­maıdy eken. Aýyldyń maı­­­da jelimen shashymdy tarap, mól­dir bu­la­ǵy­men sýsynǵanym qansha jyl­dar ótse de esh esten ketpeıdi. Osy­dan da bolar, men ta­bıǵatty aıalap, oǵan árdaıym qamqorlyqpen qa­raımyn, tipti oǵan ǵashyqpyn desem de­ bolady. Tabıǵatymnan ásemdikke, saf ta­za­lyqqa, kirshiksiz páktikke qumar, sábı jú­rek­ti bolǵanymnan bolar, aýylyn, aýlasyn kór­keıtý, jaıqalǵan aǵashtan, onyń máýeli je­misinen nár alý – janymnyń qalaýy. Ras. Aǵash ósirýge bala kezimnen áýes boldym. Oǵan ákem sebepker bolǵanyn moıyndaımyn. Men tý­ǵanda ákem meniń qurmetime úı janynan eki­ alma aǵashyn egipti. О́zim úıde jalǵyz, jalqy boldym, balammen birge jaıqalyp óssin, keıin úlken báıterek bolyp, bala-shaǵalarym, urpaqtarym saıasynda saırandap júrsin degen nıetpen ekken bolýy kerek, sirá. Kózimdi ashqaly tabıǵat aıasynda, taý-tasty aralap, shóptiń, aǵashtyń neshe túrimen tanys bolyp óstim. Qarataý shatqaldarynda jabaıy alma, órik, shıe, dolana jáne de basqa máýeli aǵashtar top-top bolyp ósetin. Aýyl balalary birigip, birde jaıaý, birde esekke mingesip taý qoınaýyndaǵy álgi jemis baýlarǵa baryp, ashy-tushy­syna qaramaı alma men órikterin qalta-qalta, qorjyn-qorjyn etip úıge alyp kelip, biraz kún tushyrqanatynbyz.

Meniń Ordabek kókem jer­di aıalap, qurmettep, erte kók­tem­­nen qar túskenge deıin bir tynbaı, qolynan kúregi, ıyǵy­nan ketpeni túspeı baý-baqsha ósirýdi kásip etken aıaýly jan edi. Kóktem ke­li­simen aýyl turǵyndarynyń basyn qosyp, toǵan baılatyp, aryq-atyzǵa sý shyǵaryp, jerdi óńdep, keńshar tur­ǵyndary úshin kartop, qyzanaq, qaýyn-qarbyz egip, alma, almurt, órik aǵash­tary­nyń kóshetterin otyrǵyzatyn. Jaz aı­­larynda olardan jınalǵan ónim dala qostaryna, ashanalarǵa jiberilip, eńbek­shi­ler súısine, rahattana jańa ónimnen aýyz tıetin. Artylǵanyn qatar jatqan Jańatas qalasynyń ashanalaryna, saýda oryndaryna jiberiletin.

О́tken júzjyldyqtyń 60-shy jyldarynda meniń ósken Úshbas aýlynyń janynan biraz jer arnaıy alma baǵy úshin bólinip, oǵan san túrli kóshetter otyr­ǵyzyldy. Olardy ákem jaryqtyq tańnyń atysy, kúnniń batysyna qaramaı ýaqtyly sýǵaryp, aramshópterden ajy­ratyp, aryq-atyzdaryn tazartyp, túbin mezgil-mezgil qopsytyp, qa­jetti tyńaıtqyshtarmen qo­rek­­­tendirip jas balany mápe­le­gendeı aıalap ósirdi. Tipti aısyz túnniń qarańǵylyǵyna qaramaı alma baǵyn aralap, ár aryqqa syldyratyp sý jiberip, sýǵaryp júrgenin kórgende týǵan jerin, tabıǵatty sonshama súıetinine bala júrekpen qaıran qalatynmyn. О́se-kele álgi alma baq búkil aýyl maqtanyshyna aınaldy. Syrttan kelgen qonaqtar kimniń bolmasyn kóz jaýyn alatyn sary-qyzyl almalardyń jupar ıisine eltip, qyzyǵa qarap, til úıirer táttiligine, erekshe dám­diligine tánti bolatyn. Aýyl syr­tyn­daǵy jaılaýǵa qonystanǵan malshy­lar men qoıshylar balalary tátti almaǵa jaz boıy qaryq bolyp qalatyn. Ákemniń sol ıgilikti zor, eren eńbegine aýyl turǵyn­dary ǵana emes, keńshar men aýdan basshylary da qyzyǵyp, qoldap otyratyn.

– Tabıǵatty qalaı aıalasań, ol saǵan solaı jaýap beredi. Bizdiń adamshylyq qasıetimiz aına­la­daǵy, Qudaı bizdiń ıgili­gi­miz úshin jaratqan tirshilik ıeleriniń qadirin bilýmen ólshenedi. Keıde dúnıe qýǵan zamandy kórip, «shir­kin-aı» dep ókinip jatatyn kezderimiz de bolady. Sondaı bir jabyrqaý sátterińde tabıǵat aıasyna shyǵyp, serýendep qaıtsań, kóńiliń baıyp, janyń baıyz tapqandaı bolyp qalasyń. Adam tárbıesi men tabıǵatqa degen kózqarastyń báriniń ózegi bir bolsa deımin. Biz úıimizdi qalaı taza ustasaq, aýlamyzdy, aýylymyzdy da solaı taza ustaýǵa talpynýymyz kerek. Júrgen jerimizdiń bárinde de sondaı bir mádenıettilik, izgilik, adamdyq, parasattylyq qasıetter bolsa tamasha bolar edi.., – deıtin Ordabek kókem jaıqalyp ósip kele jatqan alma baqtaǵy jas kóshetterdi salaly saýsaqtarymen rahattana mápelep turyp.

Áli esimde, úshinshi synypta oqıtyn kezim. Balalarmen taýdy taýǵa, tasty tasqa jalǵap, serýendep júrgenimde birde tastyń arasynan qyltıyp ósip tur­ǵan alma aǵashyn kórip, tamyrymen qoparyp úzip alyp, aýlaǵa ákelip ekkenmin. Ony mápelep kútýge ákem járdemdesti. Qazir ol eski úı janynda ósip turǵan máýeli jemisi bar záýlim aǵash, men alpystan assam, ol elýden asty. Aǵash egýge qumarlyq osy alma aǵa­shynan bastalǵan edi. Keıin onynshy synypty támamdap, mekteppen qosh­tasar jyly 10-12 túp tátti alma be­re­tin aǵash otyrǵyzdyq. Olar da búgingi kúnge deıin óz jemisin berip, jaıqalyp jaınap tur. Jaz aılarynda qyzmetimizdiń tym qarbalastyǵyna qaramaı nemerelirimdi qasyma ertip týǵan atamekenime – Úshbasqa tartyp ketetin kezim jı bolmasa da bolyp turady. Sonda nemerelerimmen qosylyp sonaý erterekte ákem otyrǵyzǵan alma baqty erkin aralap, tushymdy dámdi almalardan dám tatamyz, aýasymen rahattana tynystap, alysta qalǵan balalyq shaqty saǵyna eske alamyn.

Bar sanaly ómirin týǵan jerine tal-daraq egip, baý-baq­sha salyp, kóriktendirý men gúl­den­­dirýge aınaldyrǵan ákem­niń dúnıeden ótkenine, mine, 40 jyl bolypty. Sonsha jyldar ótkenine qaramastan Úshbas aýly­nyń turǵyndary bar jıǵan-tergen qarajatyna baý-baqsha egip, bolashaqqa mura qaldy­rý­dy maqsat etken ákemniń esi­min umytpaı «Ordabek qarııa otyr­ǵyz­ǵan alma baǵy» dep ishtartyp, asa qurmetpen eske alyp otyrady. Alma baǵy áli de bar, átteń, ýaqyt aǵymyna saı biraz aǵashtar qartaıyp, kúızelip, «sharshap» tur. Keıingi tolqyn jas­tar, jergilikti mektep oqýshylary sol qartaıa bastaǵan baýdy qam­­qor­­lyqqa, qorǵaýǵa alyp, biraz aǵash­tardy jańar­typ, jańa kóshet­ter otyrǵyzý isin qolǵa alsa nur ústine nur bolar edi. Aýyl­ǵa barǵan saıyn eski qulaq qarııa­lardyń: «Baq otyrǵyzý – bo­lashaqqa baǵa jetpes mura qaldyrýmen para-par» degen dana sóziniń ras ekenine kózim jetedi.

...Taıaýda kindik qanym tamǵan jer Úshbas aýlyna atbasymdy burdym. Árıne qazirgi aýyl ómirin ótken júzjyldyqtyń 60-shy jyldarymen salystyrýǵa esh bolmaıdy. Kúre joldarǵa asfalt tóselgen. Elektr júıesi tartylǵan. Ár úıde teledıdar saırap tur. Jastardyń qolynda bir-bir telefon, smartfon, kimmen, qashan sóılesemin dese de erik ózinde.Úı aýlasynda qudyq qazylyp, qubyr tartylyp, aýyzsý máselesi sheshilgen. Burynǵy shatyrsyz jataǵan úıler, qazirgi zaman talabyna saı eńseli úıler­men almastyrylǵan. Egin sharýa­shy­lyǵyna qajetti traktor, kombaın jáne de basqa tehnıka ár otbasynda saqadaı saı, dap-daıyn tur. Ár úıde júıtkizgen jeńil kólik-avtomashına. Men ata-babalarymyzdyń tabıǵı saýat­tylyǵy men zerektigine tańǵa­lamyn. Ordabek ákem, jaryq­tyq, bizdiń Kókjonda ósetin aǵash, shóptesin ósimdikterdiń barlyǵynyń ataýyn jik-jiktep, qandaı qasıeti baryn bes saýsa­ǵyn­daı biletin. «Balapan uıada ne kórse, ushqanda sony iledi» deıdi ǵoı halqymyz. Sondyqtan bolar, meniń ákemniń tárbıesinen alǵanym búgingi kúnge deıin óz nátıjesin berip keledi. Qazirge deıin qala ortalyǵyndaǵy úıi­miz­diń mańaıyn qoldan kelgenshe kóriktendirip, kógaldandyrýdan birde-bir jalyqqan emespin. Ju­mystan qolym qalt etse, aǵash­­tardy kútip, gúl egip, olar­dy sýǵaryp, aýlaǵa sý shashyp, kóńilim jadyrap, rahat sezimge bólenemin.Tipti úı mańyn­da­ǵy kóshe boıyna paıdasyz aǵash­tar­dyń ornyna jemis aǵashtaryn (jańǵaq, órik, shıe, shabdaly) otyrǵyzyp, olardyń jemisin jep, paıdasyn kórip otyrǵanymyz bar.

Týǵan elge qyzmet etýdiń ozyq úlgisi – aınalańdy kórkeıtý, qalańdy, dalańdy qadirleý, oǵan qamqorlyq jasaý dep bilemin. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev tabıǵaty kedeı sary dalaǵa astana ornatýmen qatar Saryarqanyń keń dalasyna 70 myń gektardan astam jerge orman otyrǵyzýyn, oǵan qyrǵaýyl, elik jáne de basqa ań-qustardy ósirtý úlken kóregendik dep esepteımin.

Ádemilikke mán berip, jerdiń qyrtysyna, úıdiń ornalasqan jaǵdaıyna qaraı jerdi ıkemdep, neshe túrli ádemi gúlzarlar, adam tynystap, demalatyn saıa­baq­tar jasap, qala men aýyl­dy gúldendirip otyrý ár zamanda bolǵan. Ata tarıhymyzda árdaıym bul úrdis kórinis berip otyrǵany belgili.

Mine, ákeden balaǵa mıras bolǵan aǵash otyrǵyzý búginde meniń de súıikti isime aınalǵan. Janym jabyrqasa da, kóńilim qulazysa da, tipti qýanyshymdy da óz aýlamda ekken jasyl jelekpen, gúldermen bólisemin. Úıimniń aýlasynda jaıqalyp ósip turǵan sandaǵan gúlderge, máýe aǵashtaryna qarap lázzat alamyn. Meniń tabıǵatqa meıi­rim­dilikpen qaraımyn jáne súıis­penshiligim erekshe, mahabba­tym máńgi. Ol eshqashan sabyrlanyp, óshpek emes. О́mirimniń jalǵasy nemerelerimniń de solaı bolyp ósýin qalaımyn...

Sonaý erterekte, 1825 jyly orystyń uly aqyny A.S.Pýshkın Edil-Jaıyq boıyn aralap júrip, qazaqtyń jazyq darhan dalalaryna kóz tigip turyp: «Shirkin, ár qazaqqa qyrda bir túp aǵash otyr­ǵyzý mindet etilse, japand­a orman jaıqalar edi-aý!» dep tátti qııalǵa berilgen eken. Shynynda da elimizdiń árbir azamaty osy bir para­satty sózdi kóńiline toqyp, júregine aıalatyp, aǵash egýdi aldyna maqsat etip qoıyp, bul dástúrdi keler urpaǵynyń boıyna sińire bilse, aınalamyz jaıqalǵan jasyl jelekke oranbas pa edi! Qazaq babamyz «Atadan mal qalǵansha, tal qalsyn» degen emes pe edi?..

Saǵyndyq ORDABEKOV,

dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor

 Taraz