Qondyger-qańly

Senbi, 5 qańtar 2013 7:50

«Massaq áskeriniń qalyń qoly bıik qor­ǵannyń aınalasyn qorshaı ornalasqan. Qor­ǵannyń ushar basynda qolyna mes ustaǵan patshaıym tur. Dál janyndaǵy «jankeshtiler» jasaǵynyń qolbasy Farhad úp-úlken mesti bir jaǵynan qolymen demep qoıady.

Patshaıym mesten Kırdiń kesilgen basyn alyp shyqty. Basty shashynan ustap, salbyratyp sál turdy da, parsy patshasynyń kózi jumyq júzine, isinip ketken ernine ábden qarap alyp, ishinen kúrsin ata kúbirleı sóıledi:

Senbi, 5 qańtar 2013 7:50

«Massaq áskeriniń qalyń qoly bıik qor­ǵannyń aınalasyn qorshaı ornalasqan. Qor­ǵannyń ushar basynda qolyna mes ustaǵan patshaıym tur. Dál janyndaǵy «jankeshtiler» jasaǵynyń qolbasy Farhad úp-úlken mesti bir jaǵynan qolymen demep qoıady.

Patshaıym mesten Kırdiń kesilgen basyn alyp shyqty. Basty shashynan ustap, salbyratyp sál turdy da, parsy patshasynyń kózi jumyq júzine, isinip ketken ernine ábden qarap alyp, ishinen kúrsin ata kúbirleı sóıledi:

– Sen qaharly dushpan ediń, sen álemniń ámir­shisi bolatynsyń. Tiresýge turarlyq ata jaýyma men eń qymbattymdy – súıiktimniń qanyn syıǵa tartamyn.

Tomırıs Kırdiń basyn kókke kóterip, Far­hadtyń qolyndaǵy mesti aldy.

– Massaqtar! Patshaıymdaryń aıt­qanynan qaıtpaıdy! Parsy patshasy, izdep kelgeniń qan edi ǵoı, al endi ish kenezeń kepkenshe!

Osyny aıtty da, Tomırıs Kırdiń basyn qanǵa shúpildep turǵan meske matyryp jiberdi».

Bolat Jandarbekovtiń «Tomırıs» povesi osylaı aıaqtalatyn edi ǵoı. Bul – ja­zý­shy­nyń kórkem qııalynyń jemisi emes. So­naý tarıh atasy Gerodottan bastap talaı-talaı avtor osy oqıǵany dál osylaısha keltiredi. Gerodottyń «Tarıhyn» tyńdańyz, 212-bapta bylaı deıdi: «Tomırıs patshaıym: Qanisher Kır!.. Sen endi meniń aqylymdy tyńda. Tutqynǵa túsken ulym­dy ózime qaıyryp ber de, aman-esenińde ata jurtymnan tabanyńdy jaltyrat, mas­sagetterdiń áskeriniń úshten birin aldap aran­datqanyń da jetedi. Eger de sen meniń bul aıt­qanymdy istemeseń, Kún Táńiriniń atynan ant etemin, qansha qomaǵaı bolsań da, men seni qanǵa tunshyqtyramyn, – dedi». Al 214-shi bapta Gerodot shaıqastyń qalaı ótkenin, parsy áskeriniń barlyǵy maıdan dalasynda jer jastanǵanyn, Kırdiń ózi de sonda qaza tapqanyn jazady».

2002 jylǵy 16 tamyzda jarııalaǵan «Uly Kır» degen maqalamyzdyń álqıssa bóliginde osylaı delinetin. Maqalanyń ózi: «Aqyry aıtqan soń Tomırıstiń Kırdiń basyn kestirip alǵanyn, qandy meske salǵanyn ańyz dep sanaıtyndar da tabylatynyn aıta ketelik. Sondaǵy alǵa tosatyndary – Kırdiń beıiti Persepolıs jerinde turǵany. Iá, Kırdiń denesi sonda jatyr. Saq dalasyna sátsiz joryqtan keıin bir jyldan soń Kırdiń uly Kambıs Syr boıyna qaıta shaýyp, aqyry ákesiniń beıitin taýyp, máıitin qazdyryp alyp ketken.

Endi sóz sońynda tarıhshylarymyz K.Aman­jolov pen K.Rahmetovti tyńdaıyq. Olar «Túrki halyqtarynyń tarıhy» atty kitabynyń 1-tomynda (15-bet) bylaı deıdi: «Osydan bir­ne­she jyl buryn arheologtar Pasargadtaǵy Kırdiń qabirin ashýǵa uıǵarady – Tomırıs hanym jónindegi ańyzdyń shyndyǵyna kóz jetkizgisi keledi. Rasynda da patshanyń basy joq bolyp shyǵady»…» dep aıaqtalatyn.

Gerodottyń: «Osy ulan-ǵaıyr dalanyń barlyǵyna jýyǵyn álgi Kır patsha soǵys ashpaq bolǵan massagetter ıemdenedi. Kırdiń bul joryqqa attanýyna kóptegen sebep áser etti. Sonyń ishindegi eń bastysy – ózin týmysynda «qasıetti adammyn, naǵashymnyń túsindegi aıan bergen ámirshi – menmin, dúnıeni bıleýim kerek» degen astamshyl pıǵyly; ekinshi sebep – barlyq soǵystarda jeńip kele jatqan aqjoltaılyǵy edi. О́ıtkeni Kırdiń kóziniń qıyǵy túsken halyqtyń bir de bireýi oǵan qarsy tura almaı, tize búkken edi» degen sózderi – biz áli baıybyna baryp bolmaǵan, ulttyq sana-sezimimizge áli tolyq qonbaǵan, uly dala tarıhynan áli oıyp oryn almaǵan sózder. Kim kóringen kózge shuqyp, kemsite beretin keshegi ker kezeńde bir tarıhshy ǵalymsymaq Ermuqan Bekmahanov aǵamyzǵa qazaq tarıhynda Kırdi jer jastandyrǵandy jazatyn bir bet qana bar ǵoı dep muqatpaq bolǵanda ol kisi jaı ǵana jymıyp qoıyp: «Da, no na etoı edınstvennoı stranıse skıfskoı ıstorıı ýmestılos vse chelovechestvo» dep jalǵyz sóılemmen ana kisiniń aýzyna qum quıǵan eken.

Ol oqıǵa – álem tarıhyn ózgertken oqıǵa. Sol oqıǵa – qazaq dalasynda bolǵan oqıǵa.

On jyldan astam ýaqyt burynǵy maqalamyzda álemge áıgili ámirshi, uly qolbasshy Kırdiń sońǵy shaıqasy qazaq dalasynyń qaı jerinde ótkeni jónindegi ártúrli boljamdardy ortaǵa salyp, ol oryndy anyqtaýǵa bolaryna úmittenip, «Ondaı kún týyp jatsa, sol jerge belgi ornatylsa munyń ózi tarıhymyzdyń tereńdigin tanytyp, keleshek urpaqtardy otanshyldyqqa úndep turatyn eleýli eskertkish bolar edi dep te qııaldap ketesiń osyndaıda», dep jazǵan ekenbiz. Sol qııaldy endi naqty maqsat etýdiń de artyqtyǵy joq sııaqty kórinedi. Eldigimizdiń búgingi bıigi de ulttyq sananyń qazirgi dárejesi de, ǵalymnyń múmkindigi de bizge solaı aıtqyza alatyndaı.

Búginnen bastap oqyrman nazaryna usy­nylatyn «QONDYGER-QAŃLY» atty kó­lemdi zertteýdiń avtory – kórnekti qa­lam­ger, tanymal zııatker Talasbek ÁSEMQULOVTYŃ osy eńbegi el nazaryn aýdaratynyna bek senimdimiz. Talasbek pikir­lerimen talasýǵa bolmaıdy demeımiz, biraq Talasbektiń maqaladaǵy ǵylymı tegeýrindi túıini, berik oı qısyny Iran-Turan qatynasy degen asa aýqymdy taqyryptaǵy zertteýlerge qosylǵan sony sóz sanalary kúmánsiz deımiz. Sondyqtan da ony birazdan beri «sary maıdaı saqtap», gazetimizdiń taralymy 200 myńdyq mejeden asqan tusta, neǵurlym kóbirek adam oqysyn dep ádeıi jyl basyndaǵy alǵashqy nómirlerge jarııalap otyrmyz. Jalpy, oraıy kelip turǵanyn paıdalanyp, eldiń sózin ustaǵan, el úshin qalam ushtaǵan barsha aǵaıynǵa, óz oıyn ortaǵa salǵysy kelgen oqyrmannyń bárine bas gazet betinde maqala jarııalaýdyń, suhbat berýdiń, oı-tolǵaýdyń, pikir qosýdyń bási burynǵydan da bıiktegenin – halyqqa arnaǵan sóziniń endi eki júz myń adamǵa jetetinin eske sala ketkimiz de bar.

Saýytbek ABDRAHMANOV.

 О́tken ómirdiń bir oqıǵasy edi. 1968 jyly Reseıden orys tilinde shyǵatyn «Pıoner» jýrnaly jazýshy L.Voronkovanyń «Ot ómirdiń izi» («Sled ognennoı jıznı») atty balalarǵa arnalǵan romanyn jarııalaı bastady. Jýrnaldyń ár sanyn asyǵa kútetinbiz. Álemdi jaýlap, ulan-ǵaıyr memleket qurǵan, aqyrynda skıfterdi baǵyndyram dep kelip uly dalada Tomırıs hanshanyń qolynan qaza tapqan parsynyń patshasy Kırdiń ómiri jaıyndaǵy esimiz kete oqyǵan bul qyzǵylyqty roman, shyndyǵynda tarıhtyń ákesi bolyp sanalatyn Gerodottyń kitabynan alynǵan kóp hıkaıanyń biri ǵana ekenin biz keıin, eseıgende bildik. Bala edik. Týǵanynan ólgenine deıingi ómirine kýá bolǵan biz úshin Kır patsha (eski parsy tilinde Qurysh patsha) álemdegi eń uly tulǵa bolatyn. Shań jýytpaıtynbyz. Onyń jaýy – bizge jaý, onyń dosy – bizge dos, istegeniniń barlyǵy durys bolatyn. Aqyrynda eseıip erjete bastap, túrli ǵylymdarmen, tarıhpen aınalysyp oń men solymyzdy tanı bastaǵanda sonaý yqylym alysta qalǵan balalyq shaqtan alyp shyqqan eń asqaq ıdealdar bir-aq kúnde kúıregen edi. Jabaıy jaý sanalǵan skıfter – ózimizdiń kóne babalarymyz ekenine, al bala jasymnan erligine, memlekettik, eldik isterine súısinip kelgen Kır patsha bizdiń Otanymyzdy, kindik qanymyz tamǵan qasıetti topyraǵymyzdy jaýlaýǵa kelgen, eshqandaı aıaýshylyqty bilmeıtin, bitispeıtin dushpan bolǵanyna kózim jetken kúni meni bir úreı bıledi. Jo-joq, bul arýaqtardyń aldyndaǵy úreı emes edi. Totalıtarlyq sıstemada týyp, «sananyń tepkisinde», bir shyndyǵy joq ótirik tarıh atmosferasynda ósken sovettik balalarǵa áldebir kiná qoıý, aıyptaýdyń ózi – ábestik. Men «sovettik tarıh» dep atalatyn ǵylymnyń qalyptastyrǵan jalǵan ǵalamynyń masshtabynan shoshyndym. Syrtqy túri shyn tarıhqa uqsaıtyn, aty shyqqan avtorıtetterge siltemeleri bar ulan-ǵaıyr jalǵan hıkaıa. Tutastaı hıkaıaǵa emes, onyń keıbir tustaryna ǵana kúmán keltirip kórińiz, sodan soń ne bolatynyn kóresiz. Berisi – qoǵam tarapynan, ǵylymı áýlet, áriptester tarapynan aıyptalyp, ataq-abyroıdan aıyrylyp jumystan qýylasyz. Arysy – abaqty men bir túıir qorǵasyn. Búgingi qazaq bizdiń bul aıtqanymyzǵa senbeýi múmkin. Biraq sovet zamanynda tarıh ǵylymynyń sıqy osyndaı bolatyn. Basqasha bolýy múmkin de emes, sebebi tarıh – ıdeologııanyń eń basty quraly. Adamdardyń barlyǵy birdeı oılaıtyn, birdeı túısinip-sezinetin kommýnıstik qoǵam qurý úshin, adam sanasynda bıtteı alalyq bolmaý kerek. Sol úshin halyqtardy óziniń tabıǵı mentalıtetinen, ulttyq sanasynan aıyrady, sol úshin aqyldy, bilimdi, jón biletin adamdardy joıady. Orystyń bir fılosofynyń aıtqany bar, «Sovet Odaǵynda tarıh ǵylymy joq. Bizdiń tarıh dep júrgenimiz – ótken zamanǵa sáýlesin túsirgen, ótken zamanǵa tóńkerilgen búgingi saıasat» («V Sovetskom Soıýze net ıstorıcheskoı naýkı. Nasha ıstorııa – eto nasha polıtıka oprokınýtaıa v proshloe») dep. Anyq sóz saptasy esimde joq, biraq maǵynasy týra osyndaı.

Árıne, tarıhı derekte kúná joq. Eger ol adal tarıhshy keltirgen shyn derek bolsa. Tarıhı jádigerde kúná joq. Eger ol, áldebir ámirshiniń, áldebir bıleýshi áýlettiń qas-qabaǵyna qarap jazylǵan emes, tek qana shyndyqty taıa­nysh etken jádiger bolsa. Tarıhty burmalaıtyn, jalǵan sóıleıtin tarıhshy qazir de bar, buryn da bolǵan. О́zi kýá bolǵandy adal jazǵan, burynǵy tarıhty aqıqat eleginen ótkizip qoldan kelgenshe shyndyqty qalyptaýǵa tyrysqan arly, jaýapkershilikti tarıhshy qazir de bar, buryn da bolǵan. Demek, ótkenniń bári shyndyq emes eken. Barlyq ýaqyttaǵydaı, dán menen topannyń aralas bolatyndyǵyndaı aqıqat pen jalǵan únemi qatar júredi eken.

Endi, qurmetti oqyrman, osy qa­ǵı­da­lardy oıǵa ala otyryp, ózim búkil sanaly ómirimde zerdeleýmen ótken, álemdik ǵylymda Kır menen Tomırıstiń soǵysy dep tańbalanatyn, al bizshe, osydan eki jarym myń jyldaı buryn saharada bolyp ótken uly qantógisti, bizdiń qasıetti Tumar ájemizdiń Qurysh patsha bastaǵan kóne parsynyń batysqa, tún túbine jasaǵan uly jaýgershiligin toqtatqan, osylaısha májúsılikte, jabaıylyqta jatqan Eýropa jurtshylyǵyn, qanshama halyqty óz erkinen, óz áreketinen tys quldyqtan qutqarǵan uly kúresin shama-sharqymsha baıan etip bereıin.

«Jıen el bolmas»

Álqıssa, erte-erte zamanda Mıdııa degen elde Astıag degen patsha jasapty. Mıdııanyń astanasy Ekbatan, áldeneshe shaqyrym bıik dýalmen qorshalǵan, dýaldyń syrtyn aınaldyra qazyp sý toltyrǵan tereń ory bar, qambalarynda neshe jyl jese taýsylmas astyǵy, qudyqtary men kárizderinde neshe jyl ishse taýsylmas sýy bar, alynbas berik qamal eken.

Qazirgi tarıhqa súıensek orta ǵa­syr­larda Ámýdarııa men Syrdarııanyń arasy Máýrennahr dep atalǵan eken. Parsy men túriktiń ortaq leksıkasynda «nehır» – «ózen» degendi, al «máýren» – «eki aralyq» degendi bildiredi. Iаǵnı, Máýrennahr – eki ózenniń arasyndaǵy jerdiń aty. Biraq, erte zamanda Mesopotamııadaǵy Tıgr jáne Evfrat ózenderiniń arasy da Máýrennahr dep atalǵan. Keıinnen bul búkil Ǵajam ólkesiniń ekinshi atyna aınalypty. Mine, biz áńgime etip otyrǵan Ekbatan shahary osy abat óńirdiń qolqa-júregine ornalasqan eken. Astıagtyń bala kezinde bul ólkeni kóshpendi skıfter jaý­lapty. Sol kezdegi otyryqshy elderdiń tarıhnamasyndaǵy resmı dástúr-salt boıynsha, kóshpendiler yqty-jardy tyńdamaıtyn jyrtqysh, syrt kelbeti adam demeseń tabıǵat qubylystaryna uqsas mylqaý kúsh beınesinde kórinedi. Astıagtyń ákesi Qıaqsar patsha, elge aýyr salmaq bolǵan kóshpendilerden qutylýdyń amalyn oılaıdy.

Osylaısha kúnderdiń kúninde skıf­ter­di mol dastarqan jasap qonaqqa shaqyrady. Qonaqtar tutastaı qaqtalǵan sıyr men qoıdyń etin opyryp jep, sharapty sabasymen tóńkerip, aqyrynda mas bolyp, ár jerge qyljıyp uıyqtap qalady. Osy kezde Qıaqsardyń daıyndap qoıǵan áskerleri kelip óli uıqyda jatqan skıfterdi qyryp salady. Ras-ótirigin kim bilgen, biraq eski jádigerler osylaı baıan etedi.

Ákesiniń taǵyn ıemdengen Astıag bir kúni tús kóredi. Qaıtalaýǵa urynyp jatpaý úshin, budan arǵy áńgimeniń sál jalǵasyn osy gazette jarııalanǵan «Uly Kır» degen maqaladan (2002, 16 tamyz) oqıyq.

«Mıdııa patshasy Astıag jıen ne­me­resi (aıtqandaı, keı kitaptarda Astıagty Kırdiń atasy dep jazady, bul orysshada atany da, naǵashy atany da «ded» deı beretinnen shyqqan shatastyrý) Kır dúnıege kelgen kezde tús kóripti, túsinde jaman is kóripti deıdi. Túsinde jıeni óse kele ózine aýyz salyp, atasyn taqtan taıdyryp tastaǵan eken. Shoshyp oıanǵan Astıag jańa týǵan qyzylshaqanyń kózin dereý qurtýǵa pármen etedi. Áıtse de álgi tapsyrmany alǵan Garpag degen ýáziri balany óltirtpeıdi. Oqıǵa bylaı bolǵan. Dál sol tusta Garpagqa bir baqtashy kele qalypty. Garpag balany sonyń qolyna berip, muny taýǵa alyp bar da óltirip tasta, artyńnan adam jiberip teksertemin, óli balany soǵan kórsetetin bolasyń deıdi. Baqtashy taýdaǵy úıine kelse sonyń aldynda ǵana aıy-kúni jetip otyrǵan áıeli bosanyp, balasy ishten óli týǵan eken. Áıel kúıeýinen óli sharanany ýázirdiń adamyna kórseteıik te, myna balany ózimiz alyp qalaıyq dep ótinip suraıdy. Aqyry solaı etedi de. Jibergen adamy óli balany kórgenin aıtyp kelgen soń ýázir patshaǵa aıtqanyńyzdy istedim deıdi. Ýaqyt óte kele tús jorýshylar patshaǵa ol túsińizdi keri joryǵan jón edi, atyńyzdy shyǵaratyn sol nemereńiz bolar edi dep túsindiredi. Qatty qapalanǵan patshaǵa Garpag kelip, balanyń ólmegenin, aman-esen ósip jatqanyn aıtady».

Osylaısha Qurysh esimdi bala týmaı jatyp álgindeı ótkelekterden ótip, taǵdyrdyń qalaýymen tiri qalypty.

Biz oqyǵan kitaptarda munan keıingi oqıǵalar bylaısha baıan etiledi.

Qurysh alǵyr, qajyrly bolyp ósedi. Ákesine erip patshanyń qoıy men sıyryn baǵyp júrip at qulaǵynda oınaıtyn shabandozǵa aınalady. Birde balalar patsha saılap oıyn oınaıdy. Quryshty patsha qylyp taǵaıyndaǵan eken, ol jarlyǵyn oryndaǵysy kelmegen bir balany qatty jazalapty. Ol baıdyń balasy eken, ákesine jylap barypty. Birden-birge ketken daý-damaı aqyrynda Astıag patshanyń aldyna jetipti. Quryshty alǵash kórgende, onyń patsha taǵynda otyrǵan ózinen aınymaıtynyn kórip Astıag aıran-asyr tań qalǵan desedi. Mıtrıdatty shaqyrtyp aldyryp, «mynadaı bala saǵan qaıdan keldi» dep surapty. «О́zimniń balam» depti Mıtrıdat. Astıag jendetti shaqyrtyp, myna qoıshy shynyn aıtsyn, azaptańdar deıdi. Aqyrynda otqa qyzdyrǵan qanjarmen jonynan taspa tilgende Mıtrıdat barlyq shyndyqty aıtypty.

Astıag patsha jıeniniń qurmetine toı jasaıdy, kúndizgi toıǵa Quryshpen jas­ty balalardy shaqyrady. Bas ýázirdiń balasy da shaqyrylǵan eken, bala úıden shyǵarda bir jamandyqty sezgendeı ákesine qımaı-qımaı qarapty. Garpag, oıynda eshteńe joq, «bara ǵoı, qulynym, qurby-qurdastaryńmen kóńil kóterip qaıt» dep balasyn shyǵaryp salady. Biraq, ýázirdiń balasy toıdan qaıtpaı qalady. Qobaljyǵan Garpag keshke toıǵa ózi barady. Astıag ýázirine neshe túrli dámdi tabaq-tabaq qylyp tartqyzady. Eń sońynda «men saǵan buryn jep kórmegen bir tamaǵyńdy tatyraıyn» dep qolymen belgi beredi. Daıashy Garpagtyń aldyna betin jibekpen japqan bir kersendi ákep qoıady. «Ashyp, dám tat» deıdi Astıag. Ýázir kersendi ashyp, ishinde múshelenip buzylǵan óz balasynyń etin, ettiń ústinde turǵan basty kóredi.

«Bul ámirimdi oryndamaǵan, meni aldaǵan ýázirge ǵana emes, maǵan aramdyq istegenderdiń barlyǵyna meniń jasaı­tyn syıym» degen eken Astıag. Garpag qajyrly er eken. Patshasynyń istegen sumdyǵynan kózi qaraýytyp, búkil dúnıesi tóńkerilse de, ishindegisin bildirmeı, ornynan turyp ıilipti de «keshire kórińiz, ámirshim, bul maǵan laıyqty jaza» depti. Depti de kersendi alyp saraıdan shyǵyp júre beripti. Balasyn arýlap qoıǵannan keıin, Garpag endi ishine qan qatyp, patshadan qalaı kek alýdy ǵana oılaǵan eken. Biraq, syrtqy túrinde esh ózgeris joq, kúnde saraıǵa kelip, patshaǵa adal qul bolyp, mindetin qaltqysyz atqaryp jú­re beripti.

Astıag sáýegeılerin shaqyrtyp, bol­ǵan jaıdy baıan etipti. Sáýegeıleri aıtypty, «Sizdiń jıenińiz oıyn kezinde oı­nap bolsa da patsha taǵyna otyrdy, osymen arýaqtardan kelgen aıan oryndaldy, endi qoryqpaı-aq qoıyńyz» depti. Astıag kóńili jaılanyp, balany Anshan ýálaıatyna, ákesi men sheshesine attandyrady. Al endi Mıtrıdat pen Spakonnyń jaıy ne bolypty? Qurysh ata-anasynyń qolyna barǵannan keıin, ózin ajaldan alyp qalǵan, asyrap-jetkizgen osy eki adamnyń taǵdyry ne bolǵanyn bilmek bolyp, qolynan kelgenshe talaı ret izdeý salypty. Biraq, olardyń ne kúıge ushyraǵanyn anyqtaı almapty. Keıinnen naǵashy atasynyń astanasyn alyp, taǵyna otyrǵannan keıin ǵana shyndyqqa jetipti. Astıag patsha keıin jıeniniń tóńireginde túrli qańqý áńgime órbimes úshin Mıtrıdat pen Spakony saraıǵa aldyryp azaptap óltiripti. Al baqtashynyń kishkentaı ǵana qujyra úıi typ-tıpyl órtelinipti.

Qurysh eseıip erjetedi. Mine, osy kezde oǵan bir qupııa hat keledi. Hat ıesi baıaǵy ýázir Garpag eken. Ol kezde de ýálaıattardyń arasyndaǵy torap joldarda keden turady eken, ary-beri ótken adamdy tekseretin kúzetshiler bolady eken. Garpag keýdedegi bas ketetin asa qaterli iske barǵanda, álbette, barlyǵyn oılastyrady. Hatty jabaıy taýshan-qoıannyń ishine tigip jiberipti. Garpagtyń hatyn jetkizetin adam ańshylar sııaqty kıinip, kedennen osylaı ótken eken. Kedenshiler oıynda eshteńe joq, beline birneshe qoıandy asyp alǵan adamdy Anshan ýálaıatyna qaraı ótkizip jiberedi. Mine, Mıdııanyń kúıreýine, Astıagtyń taqtan aıyrylýyna, Quryshtyń bılikke qol jetkizip, qazirgi Úndistannan bastap Balkan túbegine deıingi jerdi jaýlap, Uly Parsy ımperııasyn qurýyna, osylaısha adamzat tarıhyn múldem basqa arnaǵa burǵan erekshe oqıǵalar tizbegine sebep bolǵan bir japyraq qaǵaz óziniń adresatyna osylaı jetkizilgen eken.

Endi hattaǵy mán-jaıǵa keleıik. Bul kezde Astıagtyń ishki-syrtqy saıasat­ta­ǵy qatelerinen áleýmettiń ahýaly shıe­­lenisip, ýshyǵyp ketken. Saraıda, patsha­nyń janynda otyryp memlekettegi ahýal­dy qalt jibermeı qadaǵalaǵan bas ýázir Garpag, Astıagtyń birneshe osal jerin jazbaı tanyǵan. Eń áýeli patshaǵa Mıdııanyń aqsúıek áýleti, bılik júıesin ustap otyrǵan arıstokratııa men sheneýnikter qarsy. Sodan soń búkil din men memlekettegi barlyq dinı rásimderdi atqaryp otyrǵandar qarsy. Eń sońynda áskerbasylardyń deni patshanyń orasan qataldyqtarynan júregi shaılyǵyp, tek bastaryn qosyp bulǵaqqa bastaıtyn adamdy kútip otyr. Osylardyń barlyǵyn eseptep kelgen Garpag qımyldaıtyn kez jetti dep sheshedi. Árıne, saraı ómiriniń qyr-syryna jetik tájirıbeli, ákki ýázir úlken saqtyqpen qımyldaǵan. О́zine kerek adamdardy áldeneshe tekseristen ótkizgen. Aqyrynda istiń sáti bilingende qapysyz qımyldaǵan. Álbette, aıaǵy almaǵaıyp bundaı bulǵaqty bastaý úshin patshanyń ózi jáne janyndaǵy adal aqylshylary senetindeı úlken bir oqıǵa sebep kerek. Kárini de, jasty da, tipti, dúnıe esigin jańa ashqan náresteni de qoly qaltyramaı óltiretin, adamnyń qadirin bilmeıtin teksiz patshadan kek alýdy kózdegen bas ýázir, oılap otyryp aqyrynda baıaǵy ózi ólimge qımaı qoıa bergen Quryshty esine túsiredi. Anshan ýálaıatynda, ýálı degen aty ǵana, el qatarly qońyrtóbel tirshilik keship jatqan Kambızdiń uly, bolashaq uly patsha Quryshqa kemeńger ýázir Garpag óziniń hatyn osyndaı jaǵdaıda joldaǵan eken.

Taǵdyrly hattyń taǵdyry

Garpag óziniń hatynda Mıdııanyń ishki-syrtqy ahýalyn qysqasha aıtyp beredi, bıleýshi áýlettiń, áskerbasylardyń patshaǵa qarsy ekenin bildiredi. О́zderiniń Astıagqa ashyqtan-ashyq qarsy shyǵa almaıtyndyqtaryn, bul uly isti bastaý úshin áldebir syrtqy sebep kerek ekenin aıtady. Sóz sońynda Quryshqa, Anshan ýálaıatynyń halqyn kóteriliske bastasań degen ashyq usynys jasaıdy.

Keıingi zertteýshiler (men bul jerde bizdiń zamannyń ǵalymdaryn aıtyp otyrmyn) osy tańǵajaıyp oqıǵany kóp zerdelegen. El ishinde bulǵaq uıymdastyrýdyń, memleketti qulatýdyń tehnologııalary barlyq ýaqytta birdeı, bir-birine uqsas bolyp keledi. (Alysqa barmaı-aq, bizben qandas sanalatyn osman túrikteriniń tarıhyna júgineıik. Birneshe lek bolyp Azııadan qonys aýdarǵan seljúk taıpalary qazirgi Túrkııanyń Irakpen shekaralas bir shaǵyn aımaǵyn Vızantııanyń ımperatorynan surap alady. Esen Buǵa bastap barǵan jaýynger el sany kóbeıip jerge syımaı bara jatqanda, izdegenge suraǵan degendeı, grektiń jergilikti sharýa­lary ımperatordyń ústinen aryz aıtyp túrikterge kele bastaıdy. Aqylǵa syımaıtyn salyq júıesi Vızantııanyń túbine jetti dep jazady ǵalymdar. Grektiń sharýalaryna jany ashyp, salyq jınaýǵa kelgen salyqshylarmen ili­nis­ken janjal aqyrynda túrik-grek soǵystarynyń sebebine aınalyp, Vızan­tııa, ımperatordyń ústemdiginen qutylyp, kóne órkenıetter besiginde búgingi Túrkııa paıda bolǵan).

Kámeletke jetip qalǵan, sheshesi men ákesiniń shym-shymdap aıtqan áńgimesinen óziniń bıik nesibesi, uly bolashaǵynan tolyqtaı habardar Qurysh kóp oılanypty. О́zin ańdyǵan jaý kóp, al eń úlken jaý – naǵashy atasy Astıag bunyń ár qadamyn qadaǵalap otyr. Alǵashynda úshbý hatty Astıagtyń arandatýy ma dep te oılaıdy, biraq ol oıynan aınıdy. Sonymen bolashaq jarty dúnıeniń ámirshisi táýekelge barady.

Áýeli Anshannyń sharýalaryn jınap alyp bir kún bel jazdyrmaı aýyr eńbekke salypty. Erteńine ákesiniń azyn-aýlaq dáýletin shashyp, egin dalasyna dastarqan jasatyp, jurtty káýapqa toıǵyzyp, sharap ishkizip máz-mereke qy­lypty. Úshinshi kúni jurtty jınap, «Al, káne, aıtyńdarshy, qara terge malshynyp eńbek etken jaqsy ma, álde ish­ken mas, jegen toq, ómirdi merekemen ótkizgen jaqsy ma» dep suraıdy. Árıne, jurt iship-jep, kóńil kótergendi qalaıdy. Endeshe, qashanǵy Mıdııanyń, onyń toıymsyz ámirshisi Astıagtyń quly bolyp júre beresińder. Men senderdi erkindikke, táýelsiz ómirge shaqyramyn. Erińder meniń sońyma. Menimen birge bolyńdar, birge ólińder. Ne erkin el bolaıyq, ne búıtken tirshiliktiń keregi joq, barlyǵymyz jer jastanaıyq» deıdi. Deni óziniń jasóspirim zamandastary, qoldarynda kemel qarýy da joq birneshe myń adam osylaısha qaterli, jankeshti jolǵa túsipti.

Talasbek ÁSEMQULOV.

___________________

Sýrette: «Saqtar patshaıymy».

Sýretti salǵan A.DÚZELHANOV.

(Jalǵasy kelesi nómirde).