Qondyger-qańly (jalǵasy)

Beısenbi, 10 qańtar 2013 7:27

Bul týraly Kır jaıyndaǵy kitaptardyń bárinde aıtylady. Osy ssena  uly Rýbenstiń qyl qalamymen úlken polotnoǵa da (fotoda) túsken. 1622 jyly salynǵan ol kartına «Tomırıs Kırdiń basyn kesýde» dep atalady.

Beısenbi, 10 qańtar 2013 7:27

Bul týraly Kır jaıyndaǵy kitaptardyń bárinde aıtylady. Osy ssena  uly Rýbenstiń qyl qalamymen úlken polotnoǵa da (fotoda) túsken. 1622 jyly salynǵan ol kartına «Tomırıs Kırdiń basyn kesýde» dep atalady.

Parsylardan saraı tóńireginde júretin, urys-soǵysqa qatysy joq azyn-aýlaq adam ǵana tiri qalady. Tumar áje Quryshtyń basy salynǵan kón dorbany osylardyń qolyna ustatypty. Taǵy bir derek boıynsha parsylar bir jyldan keıin áldeneshe arba altyn men túrli qazyna alyp kelip, Quryshtyń máıitin satyp alypty.
Máıit elge jetkizilgen soń kelesi pat­sha­nyń ámirimen Quryshqa arnalyp mavzoleı salynypty. Mavzoleıdiń qurylysy sol kezdegi sáýlet óneriniń eń basty jetistikterin boıyna jınaqtaǵan. Eni jalpaq alty baspaldaqtan turatyn bıik tuǵyrdyń ústine tabyt-kamera ornatylǵan. Kameranyń ólshemderi 3,17 h 2,11 h 2,11. Qurysh ólgennen keıin eki ǵasyr ótken soń bizdiń dáýirimizge deıingi 330 jyly mavzoleıge Aleksandr Makedonskıı kelip ketipti. Ol kelgende Quryshtyń dárilengen máıiti bar ma, joq pa, belgisiz. Tek qana dindar-shyraqshylar bar eken. Aleksandr Úndistanǵa joryqqa ketken kezde mavzoleı tonalypty. Úndistannan qaıtyp kelgennen keıin Aleksandr tonaýshylardyń barlyǵyn ólim jazasyna kesipti. Parsy ımperııasynyń negizin qalaǵan uly jıhanger óziniń ómirin osylaı aıaqtaǵan eken.
Atalǵan mavzoleı Irannyń Shıraz qalasynan 130 shaqyrym jerdegi Persepol arheologııalyq aımaǵynda, eskiliktiń kóp murasynyń biri retinde áli tur.
Áıgili arhıtektor A.Shýsev Qyzyl alań­daǵy Lenınniń mavzoleıin jobalaǵanda osy Quryshtyń mavzoleıin úlgi etip alǵan eken.
Al endi, osy uly jıhangerdi jeńip, qan­­shama halyqtardy parsynyń jaýger­shiliginen, quldyǵynan qutqarǵan bizdiń Tumar ájemizdiń máıiti qaıda? Árıne, ony eshkim bilmeıdi. Qudaı osyndaı erekshe nesibe ıesi qylyp, uly mindet júktep jaratqan ájemizdiń qasıetti súıegi osy daladaǵy sansyz obalardyń qaısysynda jatyr nemese qazaq jerinde bar ma, álde bir ýys topyraq múldem basqa jerden buıyrdy ma, biz ony eshqashan anyqtaı almaımyz. Skıf áýletinen týǵan uly urǵashy, uly anamyz, uly ájemizdi biz tek qana maqtan ete alamyz. Biraq, eshqashan jatqan jerine baryp táý ete almaımyz. Eń ókinishtisi sol.
Qurysh patsha dúnıege ne berdi? Onyń búkil álemdi baǵyndyryp, ádiletke, ımanǵa uıyǵan birtutas kosmopolıttik ımperııa-memleket jasaımyn, búkilálemdik birkelki tártip ornatamyn degen jahandandyrý áreketi, aqyr sońynda ushy-qıyry joq parsy-grek soǵystaryn týdyrdy, keıinnen endi makedondyq Aleksandr – Eskendir Zulqarnaıynnyń Shyǵysqa qaraı jasaǵan keri jaýgershiligine, adamzat tarıhyndaǵy áli kúnge deıin bitpeı kele jatqan qantógister tizbegine, adamzatqa, adamdyqqa qarsy jasalǵan ulan-ǵaıyr qylmystarǵa ulasty.
Qurmetti oqyrman, osy búgingi jer betinde bolyp jatqan shym-shytyryq shıelenisti oqıǵalardyń barlyǵynda da sol eki jarym myń jyl buryn jasaǵan Qurysh patshanyń saıasatynyń izi, ushyǵy bar desem, ol meniń asyryp aıtqandyǵym emes. Tizerlep turǵan qul halyqty, násili qul halyqty álemdi bıleıtin ámirshi halyqqa aınaldyram degen naqurys ıdeıa osylaısha eki jarym myń jyldyq adamzat tragedııasyna aınalǵan eken.

Igilikke bastaıtyn kúmán

Eseıip erjetken saıyn, osy minsiz hıkaıanyń boıynan kúmándi jaıttar kózge uryp kórine bastady. Eń áýeli Quryshtyń, massaget degende, kimmen kúreskendigi aıan boldy. Grektiń tarıhı jádigerlerinde massaget, ıssedon, tohar, haýmavarga, tıgrahaýda dep atalatyn elder, barlyǵy skıf dep atalatyn alyp eldiń jeke-jeke rýlary eken. Eski tarıhshylar olardyń bir el ekenin joqqa shyǵarmaıdy.
Kúnderdiń kúninde «saq» degen jumbaq eldiń de sol baıaǵy … skıf ekeni anyqtaldy. Ýaqyt ótken saıyn, máseleniń baıybyna barǵan saıyn qazan tóńkerisine deıingi burynǵy Reseıdiń násilshil tarıh­shy­larynyń, odan keıingi sovet tarıhı ǵy­ly­mynyń bylyǵy kún sanap ashyla berdi. Eń sońynda skıf, hun, túrik jáne búgingi qazaq, búgingi dúnıeniń shartarabyna tarap ketken barlyq túrik halyqtary – osylardyń barlyǵy bir-aq násil ekeni, bir tamyrdan ósip-óngeni belgili boldy. Tipti deseńiz amerıkadaǵy úndisterdiń izi de, osy, kezinde grekter Gıperboreıa dep ataǵan uly ólkeden tabylyp jatyr. Qazir ǵylymda «paleoazıattar» dep atalatyn jańa taqyryp, jańa dáris bar. Jerdiń tektonıkalyq tarıhyn zertteıtin ǵalymdardyń aıtysyna qaraǵanda, osydan áldeneshe myń jyl burynǵy kóne zamandarda Amerıka men Eýrazııa bir qurlyq bolǵan eken. Ol kezde Amerıka men eki aramyzdy bólip turatyn Berıng buǵazynyń nyshany da joq eken. Keıinnen sumdyq planetalyq apat kezinde birtutas qurlyq ortasynan «synyp», eki «synyq» eki jaqqa ketipti. Ortasynan buǵaz paıda bolǵan. Nemese tektonıkalyq tarıhtan endi adamzat tarıhyna keletin bolsaq, bári de óz-ózinen túsinikti bolyp shyǵady. Uly apat kezinde birtutas qurlyq qana «synbaǵan», qaraǵanda kóz talatyn sonaý yqylym (álde 50-60 myń, álde tipti 100 myń jyl burynǵy) zamannan beri osy qurlyqta ósip-ónip kele jatqan bir uly násil de ortasynan «synǵan». Jartysy Amerıka qurlyǵymen birge jer sharynyń qarsy betine ketip qalǵan. Senińiz-senbeńiz tektonıka ǵylymy osylaı deıdi. Genetıkalyq analız kezinde amerıkalyq úndister túrki halyqtarymen násildes bolyp shyqsa, basqany bilmeımin, ózim tańqalmas edim. Kim biledi, keıin «paleoazıattar» dep atalatyn ǵylym baǵytyn ózgertip «paleoskıfter» bolyp ketýi de ǵajap emes.
Árıne, bul alys bolashaqtyń isi. Al biz ózi­mizdiń tikeleı babalarymyz – skıf­­terge qaıtyp keleıik. Tarıhı ǵylym barlyq ýaqytta ıdeologııanyń quraly, óz zamanyndaǵy saıasattyń aınasy bolǵan. Bolshevıkter bul tarapta eshqandaı jańa­lyq ashqan joq. Sol sebepti sovet tarıhı ǵylymy da burynǵy eski jolmen júrdi. Osynyń saldarynan kóshpendi áýlettiń adam túsinbeıtin tarıhy jasaldy.
Sózimiz túsinikti bolýy úshin mysal kel­tire otyraıyq. Eń áýeli skıfterdiń, saqtardyń, hundardyń, túrikterdiń jáne eń sońynda dúnıege shashyrap ketken túrki halyqtarynyń tarıhtary – bular bir-birine qatysy joq, bólek-bólek turǵan tarıhtar dep jarııalandy. Iаǵnı, sovet túrkologııasynyń, skıfologııasynyń «dálelderine», «ýáj­de­rine», «argýmentterine» súıenetin bolsańyz, onda Dalanyń tarıhy mynadaı bolyp shyǵady. Eń áýeli bul dalany skıf degen halyq jaılapty. Álbette, ol skıf degenimiz bir-birimen ómir boıy soǵysyp júretin, bir-birine qany qosylmaıtyn túrli taıpalardan turǵan. Saqtar bularǵa múldem uqsamaıdy, basqa halyq deıdi. Jaqsy dep kelisesiz. Bir kezde saq ta, skıf te kenetten joq bolyp ketedi. Qaıda ketti dep suraısyz. V obshem, qysqasy… tarıh sahnasynan ketip qaldy deıdi. Esesine, arada taǵy biraz ýaqyt ótkende endi Eýrazııada hun degen halyq paıda bolady. Skıften aınymaıdy. Joq, bul múldem basqa halyq deıdi. Bular da bastary birikpeıtin … birdeńeler deıdi. Biraq, sol «birdeńeler» Qytaıdan jeńilip, Eýropaǵa qonys aýdaryp kelgende álemdi bılep otyrǵan Rım ımperııa­syn aldyna tizerletip turǵyzyp qoıypty. Bul ázer-ázer moıyndalatyn nemese múldem moıyndalmaıtyn nárse. Al skıfter tarıh sahnasynan ketkende, múmkin, bylaısha aıtqanda, basqa bir alys ólkege qonys aýdarǵan shyǵar. Kóshpendi halyq edi ǵoı deısiz. Joq, birjola jer betinen joıylǵan deıdi. Al olaı bolsa, hundar qaıdan keldi dep suraısyz. V obshem, qysqasy … aspannan tústi deıdi. Hosh. Kúnderdiń kúninde hundar da ǵaıyp bolyp ketedi. Qaıda ketti? Jarym-jartylaı assımılıasııaǵa ushyrap, Eýropa halyqtarynyń quramyna kirip ketti. Al, qalǵandary … tarıh sahnasynan birjola ketti deıdi. Halyqtar quddy akterler sııaqty birin-biri almastyratyn bul nendeı sahna dep suraısyz. Sahna degen bizdiń kózimiz kórip turǵan, kózimizdiń janary jetken jer. Iаǵnı, bizdiń qaǵazǵa tańbalaǵan jádigerlerimiz deıdi.
Aldyńyzda taý, ıakı qalyń orman tur deıik, sizdiń kózińiz taýdyń ber jaǵyndaǵyny, assa ózińizge qarap turǵan bókterdegini ǵana, ormannyń alańqaıyndaǵyny ǵana kóresiz. Al sol siz kórgen qubylys taýdan ne ormannan ári qaraı sekirip ketti deıik, onda qalaı bolady deısiz. Onda bizdiń sharýamyz joq, biz ózimizdiń kórgen-bilgenimizdi ǵana, ózimizge qatysy bardy ǵana, ózimizdiń qatysqanymyzdy ǵana tarıh dep moıyndaımyz deıdi. Osydan keıin, qurmetti oqyrman, hundardyń aýaǵa sińip izim-qaıym joǵalýy men arada biraz ýaqyt ótkende, aspannan, ǵaıyptan túrik qaǵanattarynyń paıda bolýy óz-ózinen túsinikti nárse. Kúlmeńiz, bárin sıqyr arqyly túsindiretin tarıhı ǵylym osylaı dep baıan etedi. Tek túrik qaǵanattarynan keıingi tarıhqa kelgende azyn-aýlaq uıattary oıanady. Sebebi, kózkórim jerde turǵan, eldiń bári biletin keshegi ǵana tarıh qoı. Bunda da biraz nárseni bylyqtyryp baryp, qazaq, qyrǵyz, bashqurt, ázerbaıjan, osman túrikteri, gagaýz, t.b. túrki halyqtaryn baıaǵy kóne túrikterdiń urpaǵy ekenin ázer-ázer moıyndaıdy.
Totalıtarlyq sıstema túrki halyq­ta­ry­nyń árqaısysyna jeke-jeke tarıh «jasap» berýmen shektelmedi. Túrkilerde buryn túk te bolǵan joq, jazý bolǵan joq degen jeleý­men túrki halyqtaryna túrli álipbı (alfavıt) úlestirip berdi.
Endi túsinisip kórińiz. Áskerde júr­gen­de Kavkazdan kelgen qarashaı, balqar, qumyqtarmen, qyrymnan kelgen tatarlarmen qazaqsha sóılese beretinbiz, sebebi bul tilderdiń arasyndaǵy aıyrma óte az, joqqa tán. Al azyn-aýlaq aıyrma álipbıden bolǵan, sebebi, basqa tilden (dálirek aıtqanda orys tilinen) kelgen dybys, sóıleý mánerine áser etedi. Bul ǵylymı dáleldengen nárse. Al endi qarashaı, qumyq, balqar tilinde shyqqan gazet-jýrnaldy, kitapty oqyp kórińiz. Oqı almaısyz. Sebebi qoldan jasalǵan, bir ǵana nárseni – túbi túrikterdi jaqyndastyrmaýdy, olardyń ózara túsinisýin barynsha qıyndatýdy kózdegen álipbıdi, dybystalý júıesin túsiný múmkin emes. 80-jyldardyń aıaǵynda bolǵan bir oqıǵa esime oralady. Konservatorııanyń rektory Dúısen Qaseıinovtiń  jylyna bir nemese keıde eki ret halyqaralyq túrki halyqtarynyń konferensııalaryn, óner festıvalderin uıymdastyratyn bir jaqsy ádeti bar edi. Osyndaı kezekti konferensııalardyń birine chývashtyń ataqty mýzykatanýshy ǵalymy keldi. Ol kezde men konservatorııanyń janyndaǵy folklor kabınetiniń meńgerýshisi qyzmetindemin. Chývashtyń ǵalymy tanysqannan keıin chývashtyń halyq ánderi toptastyrylǵan birneshe kúıtabaqty syıǵa tartty.
– Fonotekańyzǵa saqtap qoıyńyz, alysta chývash degen baýyrymyz bar dep umytpaı júrińizder bizdi, – dedi.
Kúıtabaqty aýdaryp-tóńkerip qaradym. Ár ánniń astynda, jaqshanyń ishinde keletin «ıýrlat» degen sózge nazar aýdardym. «Iýrlat» deıdi de adamnyń aty-jónin jazady.
– Sizderde «ıý» degen árip bar ma? –dep suradym.
Ǵalym kúldi.
– Joq, árıne. Ol orys alfavıtinen kelgen.
– «Iýrlat» degen ne maǵyna beredi? – dedim.
– Sizder shyǵarmanyń astyna, «oryndaıtyn pálenshe» dep jazasyzdar ǵoı, bul da sol sııaqty, – dedi ǵalym.
– Solaı dep jazbaısyzdar ma, «ıýrlat» degen sóz túsiniksiz eken, – dedim.
Ǵalym taǵy da kúldi.
– «Iýrlat» dep jazylady, «jyrlaıdy» dep oqylady, keı jerlerde «ıyrlaıdy» dep oqylady, – dedi sodan soń.
– Olaı bolsa «ıý» qaıdan keldi? – dedim men.
Chývash ǵalym sál muńaıyńqyrap qalyp baryp jaýap bergen.
– Ne isteısiz. Taǵdyr degen sol. Bizge jasap bergen álipbıiniń túri osy.
Imperııalyq, totalıtarlyq ıdeıany bas­shylyqqa alǵan sovettik til ǵylymy osyn­daı qylmystarǵa barǵan. Biraq, osy istiń basy-qasynda júrgen ǵalymdardy aıyptaýǵa da bolmaıdy, sebebi, barlyǵy da qyzyl dýaldyń ar jaǵynda otyrǵan murtty ámirshiniń aıtýymen jasalǵan.
Árıne, búginde baıyrǵy túrik sanasyn qalpyna keltirý maqsatynda kóptegen ortalyqtar, jekelegen adamdar jumys istep jatyr. Eń áýeli tyndyrylatyn is – álipbıdi ýnıfıkasııalaý, ortaqtastyrý. Bul tarapta birshama ıgilikti sharalar iske asqan sııaqty. Eń bastysy, túrki halyqtarynyń fılologtary biryńǵaı latyn álipbıi jaıynda pátýalasqan. Eger osy is aıaǵyna deıin jetkizilse onda túrik tili aǵylshyn men qytaı tilinen keıingi úshinshi orynǵa shyǵýy múmkin. Kompıýter tilin biletin mamandardyń aıtysyna qaraǵanda osy kúngi flektıvti (qoparylmaly) tilderden góri kompıýterge agglıýtınatıvtik (jalǵamaly) túrik tili qolaıly kórinedi. Árıne, bul bolashaqtyń isi.

Gýmılevtiń aıtqan áńgimesi

1988 jyldyń kúzinde men Lenıngradqa bardym. Sondaǵy Saltykov-Shedrın atyndaǵy memlekettik kitaphanada eki aptadaı otyryp jumys isteýdi josparlaǵan edim. Lenıngradta oqıtyn aspırant dos­tarym jaqsylap qarsy aldy, sonymen erteńine jumysqa kiristim. Aıta ketý kerek, Máskeýdegi Lenın atyndaǵy memlekettik kitaphanadan keıingi ekinshi orynda turǵan bul áıgili kitap qoımasy álemdegi eń iri kitaphanalardyń birinen sanalady.
Osy qısapsyz baılyqty aqtaryp júrgen kúnderi men bir qazaqtyń balasymen tanys­tym. Túste ashanada shaı iship otyrǵanymda janyma uzyn boıly, aqquba, túri orystyń akterlerine taman keletin bir jigit taqap, taza qazaq tilinde amandasqan. Alysta júrip otandasyńdy, qandasyńdy kezdestirgen úlken qýanysh. Ilezde shúıirkelesip kettik. Aty – Qaırat, famılııasy Danabaev eken. Umytpasam, ekonomıka men fılosofııa salasynyń mamany.
– Siz sırek qoljazbalar qorynda otyrsyz, men bul kitaphanany bes saýsaǵymdaı bilem, osynda júrgenimizge on jyldaı boldy, óz úıimiz sııaqty, – dedi jańa tanysym. – Aıtyńyz, ne izdep jatyrsyz? Kómektesip jibereıin.
– Gerodot, Strabon, Ksenofonttan basqa, skıfter týraly jazǵan avtorlar bolsa, – dedim men.
Qaırat oılanyp qaldy.
– Qıyndaý eken, – dedi sodan keıin. – Biz bylaı isteıik. Keshke birge shyǵaıyq. Men búgin Gýmılevtiń úıine bara jatyrmyn. Lev Nıkolaevıch álemdegi eń myqty ıstochnıkoved-jádigertanýshylardyń biri. Oıymsha, problemańyzdy sol kisi sheship beredi.
Keshke birge shyǵyp, Lenıngradtyń alys aýdandarynyń birinde turatyn uly tarıhshynyń úıine osylaı barǵan edim. Artynan estidim, qazaq aspıranttary ol kisiniń úıine emin-erkin kire beredi eken. Esikti bir qyz ashty. Gýmılev orta boıly, nyǵyz deneli, sary óńdi adam eken. Aman-saýlyq surasqannan keıin Qaırat sómkesinen tórt kitap alyp, úı ıesine ustatqan. Gýmılev bir jýrnaldy ashty da, kitaptardyń muqabalaryna qarap otyryp, bir belgi jasady.
– Besinshi kitabyńyzdy keıin qaıtaram, – dedi Qaırat.
– Jaraıdy, kelistik, – dedi úı ıesi.
Gýmı­levtiń kitap qory qazaq aspı­rant­tarynyń ataýsyz kitaphanasy eken. Birin alyp, birin qaıtaryp jatady. Kimniń ne alǵany jýrnalda tirkeledi.
Jasy kelgen kári adam. Jalǵyz turady. Tarıh-etnografııa ınstıtýtynyń aspıranttary kezektesip úıin qarap, tamaǵyn pisirip beredi eken. Azdan soń aldyǵa shaı keldi. Gýmılev sonda ǵana suraýly júzin maǵan burǵan.
– Bul jigit Almatydan keldi, sırek qoljazbalar qorynda jumys istep jatyr, – dedi Qaırat.
– Aty-jónińiz kim? – dedi Gýmılev.
Men aty-jónimdi aıttym.
– Qazaqsyz ba? – dedi Gýmılev.
– Iá, qazaqpyn, – dedim men.
Únsiz shaı ishýge kiristik.
– Rýyńyz kim? – dedi bir kezde úı ıesi.
Aıdaladaǵy Lenıngradta otyrǵan orys ǵalymynyń rýyńdy suraǵany birtúrli… jabaıy (Qudaı keshirsin) estiledi eken. Sasyp qaldym. Sodan soń rýymdy aıttym.
– Ket Buǵanyń rýy ǵoı, – dedi Gýmılev. – Meniń «Etnogenez jáne Jerdiń bıosferasy» degen kitabymda Ket Buǵa noıon jaıynda tutas taraý bar. Oqyp pa edińiz?
Ket Buǵa jaıly biraz áńgimelep berdi. Onyń tamplıer rysarlaryna kómekke barǵany, rysarlardyń satqyndyq istegeni, Ket Buǵanyń jeńilgeni, ólgeni, súıegi sol Palestınada qalǵany… júrek eljiretetin kóne shejire.
– Ket Buǵanyń tuqymdary bar ma? – dep surady áńgimesiniń aıaǵynda úı ıesi.
– Jezqazǵannyń Ulytaý aýdanynda Baltaly-Baǵanaly degen Naımannyń bir atasy jaılaıdy, Ket Buǵanyń eli sol, – dedim men, – Ket Buǵanyń kúıleri qazaqta áli tartylady.
Gýmılev sál tańqalyp qaldy.
– Ol mýzykant bolǵan ba?
– Iá, kúıshi bolǵan, «Kertolǵaý», «Synǵan Buǵy», «Emen tolqyn» degen kúıleri bolǵan, – dedim men.
Gýmılev az únsiz otyryp baryp sózin sabaqtaǵan.
– Árıne, onyń tańqalatyn eshteńesi joq. Ol zaman erlik zaman, erlerdiń zamany ǵoı. Ol kezde ómir men ólimniń arasynda, aqyrettiń aldynda turǵan adam keıin óziniń basynan keshkenin tamasha mýzykaǵa aınaldyra bilgen ǵoı. Men basymdy ıip ótken adamdardyń biri – osy Ket Buǵa.
Azdan soń men problemamdy aıttym.
– Gerodotqa kóńilińiz tolmaı ma? – dedi Gýmılev bolar-bolmas ezý tartyp.
– Onyń barlyǵy jalpylama nárseler ǵoı, – dedim men.
Gýmılev tómen qarap, uzaq únsiz qaldy. Sodan soń baryp ár sózin ólshep, sóılep ketken.
– Gerodot qaı jaǵynan alǵanda da bizdiń sıstemanyń qolaıyna jaǵyp tur. Sondyqtan onyń kitabyn jasyrmaıdy, jurtshylyqqa ashyqtan-ashyq usynady. Ol kitapty qaıta-qaıta basyp shyǵarady. Ol kitaptyń eshqandaı qateri joq. Al endi sizge aıtaıyn, ol kezde, erte zamannan kele jatqan taǵy bir tarıhı mektep bolǵan.
Men júregim aýzyma syımaı alqynyp kettim. Álemdegi eń uly jádi­ger­ta­ný­shylardyń biri Gerodottan basqa, parsynyń resmı tarıhynan basqa, beımálim tarıhı mekteptiń bolǵanyn óz aýzymen aıtyp otyr!
– Ol qandaı mektep? – dedim sabyr saq­tap.
Gýmılev Qaırat ekeýmizge jalt etip bir qarap alyp, sózin sabaqtaǵan.
– Qarabaıyrlap aıtqanda, tarıhty tańbalaýdyń eki túrli dástúri bar. Birinshisi – saraı tarıhshylary jazatyn dınastııalyq tarıh. Iаǵnı, patsha áýletteriniń, patsha dınastııalarynyń tarıhyn jazatyn saraı tarıhshylarynyń murasy. Bundaı tarıh bizdiń turǵymyzdan alǵanda shyn tarıhtan góri mıfke, ańyzǵa, keıde qııal ertegilerge uqsas. Bolashaq patsha mıftik tulǵa retinde jaratylady, ony týǵanda bireýler óltirmek bolady, ol áldeqalaı, muǵjıza aralas bir sebeppen aman qalady. Sodan soń joqtyqta ósedi, aqyrynda taǵy da keremet, tylsym kúshterdiń kómegimen taqqa otyrady, jarty dúnıeni bıleıdi, jeńbegen jaý qoımaıdy, taǵysyn-taǵylar. Al ekinshi tarıhı mektepti qalyptastyratyndar – saraı ómirine qatysy joq, patshalarǵa táýeldi emes, keıde joqshylyqta kún keshetin tarıhshylar. Bul buryn, memleketter, ulttar joq kezde, ıaǵnı, ǵylym-bilimge kóleńkesin túsiretin, yqpal júrgizetin ulttyq memleketter, ulttyq saıa­sattar joq kezde qalyptasqan, eshkimniń qas-qabaǵyna qaramaı taza shyndyqty tańbalaıtyn kóne ǵalymdar áýletinen tamyr tartqan qasıetti adamdar.
Kútýshi qyz aldymyzǵa shaıdy jańartyp ákelip qoıdy. Gýmılev asyqpaı shaı ishýge kiristi.
– Baıaǵyda, aıdaýda orman shaýyp júrgende úırengen ádetimiz, – dedi jymıyp. – Ol kezde aq sý ishýshi edik. Qazir, mine, kádimgi shaı iship otyrmyz.
Men áńgimeniń jalǵasyn estigim kelip taǵatsyzdanyp otyrmyn. Meniń kúıimdi sezse kerek, úı ıesi samaıyn qasyp alyp, qaıtadan áńgimesin jalǵaǵan.
– Úndistandaǵy Mohendjo-Daro, Mysyr­daǵy Memfıs pen Saıs, taǵy basqa qa­la­lardyń qoljazba qorlarynda adam­zat­tyń shyn tarıhy saqtaýly tur. Biraq, ol qoljazbalar qatań baqylaýda. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Stalın Iranǵa kóp kómek qylǵan. Qanshama mamandardy, aýylsharýashylyq tehnıkasyn jibergen. Árıne, ózi de talaı nárseni qolqalap surap alǵan. Birde, Irannyń shahyna «senderdiń qupııa tarıhı qoımalaryńa bizdiń tarıhshylarymyz kirip biraz jumys istese» dep ótinish qylady. Shah, amal joq, kelisedi. Sonymen, buryndary eshkim bas suǵa almaıtyn, adamzat tarıhynyń eń keremet qupııalary saqtaýly turǵan arhıvke qazirgi Irannyń, kóne parsynyń tiline jetik tarıhshylardyń tutas brıgadasy kirip jumys isteı bastaıdy. Árıne, Stalın ólgennen keıin Iran ókimeti ol tarıhshylardy, bylaısha aıtqanda «shyǵaryp salǵan». Biraq sol eki arada maıtalman muraǵattanýshylar qanshama dúnıeni Reseıdiń arhıvterine aýdaryp úlgeredi. Iаǵnı, meniń aıtaıyn degenim, Reseıdiń arhıvterinde kóne Shyǵys, kóne Azııanyń tarıhyna qatysty óńiń túgili túsińe kirmeıtin derekter saqtaýly tur.
– Al siz ózińiz sol arhıvpen jumys istep kórdińiz be? – dedim men.
– Men ómir boıy sol arhıvtermen jumys istep kele jatyrmyn, – dedi Gýmılev. – Aıtpaqshy, sizge keregi qandaı málimet?
– Kır menen Tomırıstiń soǵysy, jalpy skıfter týraly, parsy men skıftiń araqatynasy, mine, osyndaı máseleler, – dedim men.
– Ol bar, – dedi Gýmılev. – Sasan áýleti zamanynda jazylǵan jádigerler. Biraq ol sırek qoljazbalarda emes, qupııa qoljazbalarda. Oǵan arnaıy ótinishpen ǵana kiredi. Men sizdi kirgizeıin. Biraq, kezekke turasyz. Kezegińiz kelgen kúni oqymasańyz, boldy, aıryldyńyz. Kelesi kúni kelgen adam óz kezegin sizge bermeıdi. Iаǵnı, kezekten qalmaý kerek.
Sol jerde ant-sý ishtim. Gýmılev bir adamǵa telefon shalyp, az-maz daýdan keıin, óziniń ınstıtýty aldyn ala brondap alyp qoıǵan júzden astam kezegi bar eken, sonyń bireýin maǵan alyp berdi. Biz qoshtasyp shyǵyp bara jatqanda uly tarıhshynyń aýyz úıinde osy Lenıngradta oqyp jatqan bir top qazaq jastary kezek kútip tur eken.
…Meniń kezegim bir jarym jyldan keıin, 1990 jyldyń kókteminde keldi. Kezektiń taqaǵanynan bir aı buryn habardar etedi eken. Rektor Dúısen Qaseıinovke kirip, problemany aıttym.
– Árıne, barý kerek, – dedi Dúısekeń.
Kózimshe býhgalterııaǵa telefon shalyp issapar jasattyryp, jolǵa, basqa kerekke jeterlikteı etip mol aqsha bergizdi. Sonymen, áli esimde, 11 sáýir kúni ushaqqa otyryp Lenıngradqa attandym.
Aıtylǵan kúni aıtylǵan saǵatta qolaqpandaı birneshe qoljazbany arbamen ákelip janyma qoıdy. Edáýir úlken zal. Bir-birine qaramaı shanshylyp qoljazba oqyp otyrǵan adamdar. KGB-nyń eki adamy qatarlardyń arasymen asyqpaı qydyrystap júr. Ol kezde basqa jerde bolmaǵanymen, atalǵan kitaphanada kseroks bar. Alaıda, qolyńa tıgen qoljazbany kseroksten ótkizýge bolmaıdy. Fotoǵa túsirýge taǵy bolmaıdy. Konspekt jasaýǵa jáne bolmaıdy. Tek qana oqýǵa bolady. Iаǵnı, tek qana ózińniń eske saqtaý qabiletińe ǵana, ishińdegi kseroks pen fotoapparatqa ǵana senesiń. Kitaphanada, kelisip túnge qalýǵa bolady eken. Tańǵy segizde kirip, kelesi kúnniń tańǵy segizine deıin, tapjylmaı bir sótke otyryp, qoljazbalardy úsh qaıtara oqyp shyqtym. Meniń baǵyma oraı, menen keıin keletin adam jarty kúnge keshigedi eken, qosymsha aqsha tólep qoljazbalardy tórtinshi márte oqyp shyqtym.

Tyǵýly jatqan kezdeme…

Men osy oqyǵan qoljazbalardan týǵan áserlerimdi dál sol kezde paıymdap, zerdelep aıtyp bere almas edim. Keıinnen, «temir perdeniń» ar jaǵyndaǵy dúnıemen kezdestik. Sol kezde «tradısıonalızm» dep atalatyn ǵylymı baǵytpen tanys boldyq. Mine, osy baǵyttaǵy Rene Genon, Iýlıýs Evola, Frıtof Shıýon sııaqty ǵalymdardyń qaısysynyń aıtqany anyq esimde joq (jáne dástúrshildikti kókteı ótetin bolǵandyqtan bul oıdyń barlyq dástúrshil mektepterge qatysy bar), kóp aıtylǵan aqyldy sózdiń biri asa tańqaldyryp edi. «Biz tatar áýletine, adamzattyń ustazdary bolyp sanalatyn tatar danyshpandaryna, tatar násiline satqyndyq istedik» deıdi dástúrshilder.
Bul jerdegi «biz» degeni – búgingi toqtaýsyz damýdyń jolyna túsken adamzat. Al «tatar» degendi búgingi «qyrym tatary» nemese «qazan tatarlarymen» shatastyrmańyz. Tatar – dástúrli dúnıedegi kshatrıı atanǵan, keıinnen adamzatty bılegen patshalardyń kóbi shyqqan kóshpeli skıf áýletiniń jınaqty aty. Mine, «tatar áýletine, álemniń ustazy tatar danyshpandaryna jasalǵan opasyzdyq» degen oı meniń sol kóne qoljazbalardy oqyǵannan keıingi jaı-kúıimdi aına-qatesiz beıneleıdi. Almatyǵa men múldem basqa adam bolyp qaıttym. Búkil dúnıem tóńkerildi, aldymnan buryn bilmegen jańa baǵyt ashyldy. Árıne, keıbir nárselerdi men buryn da shyramytatynmyn, biraq endigi jetkenim burynǵy túıtkilderden ólsheýsiz bıik bolyp shyqty. Endi osy málimetter men sonyń negizinde týǵan oı-tolǵamdardan azyraq baıan eteıin.
Keleli elde qańly bar,
Qańlyny han kóterer.
Qańlysyz han saılanbaıdy,
Qańlydan ózge han bolmas.
Arǵyn – aǵań, Qypshaq – jaǵań,
Qańlysyz qabyl bolmas tobań.
Qurmetti oqyrman, siz qazaq bolsańyz, onda bul sizdiń talaı estigen, maqal-mátel jınaqtarynan talaı oqyǵan, alaıda, qansha ret estip-oqysańyz da mán bermegen maqal­daryńyz. Assa, ár kezde, rý men rý abyroı jarystyrǵanda, áldebir qısynǵa sáı­kes aıtylǵan maqal nemese mátel dep qa­byl­dadyńyz.
Alaıda, osy qarapaıym ǵana qanatty sózdiń tasasynda bizdiń bolashaq tarıhı ǵylymymyzdyń baǵyt-baǵdaryn aıqyn­daı­tyn asa zor málimet jatyr. Sebebi, bul sonaý yqylymda, kóz jetpes alys zamanda qalǵan kóne eldikten áldeqalaı jetken asa qundy jádiger.
Osy maqaldardaǵy «qańly» sózin paıymdap kóreıik.
Árıne, «qańly» – qazaqtyń bir rýy. Sonyń ataýy. Endi bir sózdi eske túsireıik. Qazaqtyń kónekóz qarııalary, eski qazaqty, mysalǵa Serikbol Qondybaı aıtqan «esen qazaqtan» burynǵy baıyrǵy qazaqty, onyń jerin, sýy men nýyn jınaqtap «Qondyger quba jurt» dep bir-aq aýyz sózben belgileıdi.
Osy tirkestegi «Qondyger» men «qańly» sóziniń arasynda tikeleı baılanys bar. «Qoń» keıingi túrik tilderin týdyrǵan bir­tu­tas skıf tilinde «jylqy» degen maǵyna beredi. Qazaq tilinde «qońnyń» úsh sınonımi bar. Olar «jylqy», «qysyraq» jáne «junt».
«Qoń» keıinnen slavıan tilderinde «kon» – «at», «minisker jylqy» degen sózge aınaldy. (Sondaı-aq, qazaqta jaýǵa minetin saılaýyt kúlikti «alasha at» nemese jáı «alasha» dep ataıdy. Osy «alasha at» sózinen orystyń «loshad» («jylqy, at») sózi shyqqan). «Ver bana at. Pýshkıntaný paraqtary» kitabynda («Elorda», 2006, 159-bet) akademık F.E.Korshtyń: «Nachalo slova loshad est loshıa, ýmenshıtelnoe ot týreskogo alasha – nızkaıa, melkaıa poroda loshadeı» degen sózi  keltirilip, «Munyń jaqsy dáleli – ázerbaıjan tilinde laqsa jylqynyń (klıacha) alasha delinetini» degen ýáj qosa aıtylǵan.
Endi oıymyzdy jınaqtasaq, «qańly» – «jylqy jaratatyn, jylqy minetin, jyl­qy­ly el» bolyp shyǵady. Alǵashqy «qońly» sózi keıinnen «qańly» sózine aı­nal­ǵan. Qazaqta maldy, kúıli kisini «qońdy» deý, jaǵdaıy júdeýlegen jandy «qońy tústi» deý áli de bar ǵoı. Sonyń báriniń túbinde qoń – jylqy tur.
Endi «qondygerge» keleıik. Kóne túrik tilinde «ebgerý» degen sóz bar. «Úıge qaraı» degendi bildiredi. «Tabǵashgerý» degen sóz bar. «Tabǵashqa qaraı» degendi bildiredi. Bul sózdi yqshamdap jańa pishin týdyrýdyń amaly ásirese, qazaq tilinde jaqsy saqtalǵan. Mysalǵa «alyp ket – áket», «alyp kel – ákel». Osy zańdylyqqa sáıkes skıf ti­lin­de «qońly jaýynger» ıaǵnı «jylqy mingen jaýynger» sózi – «qondyger» bolyp yqshamdalǵan. Al skıf qoǵamynyń, erkegi men áıeli de, bala-shaǵasy da qarý asynyp júretin áskerı qoǵam ekenin eske túsirsek, onda jylqy mingen adamnyń mindetti túrde jaýynger bolatyny ózinen-ózi túsinikti.
Iаǵnı «qondyger» de, «qańly» da, ekeýi de «jylqy mingen jaýynger», «jylqy mingen jaýynger el» nemese «kóshpendi» degendi bildiredi. Osy «qondyger», «qońly» sózderin men alǵashqy ret Gýmılevtiń kómegimen kirgen qoımada otyryp, Sasan ımperııasy kezindegi tarıhı jazbalardan oqyǵan edim. Kóshpendiler ózderin «qańly» (qońly) nemese «qondyger» dep ataıdy deıdi parsynyń tarıhshylary ózderiniń kóne jazbalarynda.

Talasbek ÁSEMQULOV.

* P.Rýbens. «Tomırıs Kırdiń basyn kesýde». 1622 jyl.

(jalǵasy bar)

(Jalǵasy. Basy ótken nómirlerde).