Dúbirge toly dúnıe

Juma, 11 qańtar 2013 7:36

Prezıdent tańdaýyn kongress qoldaı ma?

AQSh prezıdenti Barak Obama el úkimetindegi asa mańyz­dy qyzmetterge kandıdattardy atady: qorǵanys mınıs­­trine – burynǵy senator Chak Heıgeldi, Ortalyq barlaý basqarmasyna óz kómekshisi Djon Brennandy usyndy.

Juma, 11 qańtar 2013 7:36

Prezıdent tańdaýyn kongress qoldaı ma?

AQSh prezıdenti Barak Obama el úkimetindegi asa mańyz­dy qyzmetterge kandıdattardy atady: qorǵanys mınıs­­trine – burynǵy senator Chak Heıgeldi, Ortalyq barlaý basqarmasyna óz kómekshisi Djon Brennandy usyndy.

Prezıdent usynǵan soń, ol qalaı da ótedi deý demokra­tııa­lyq elde tym ushqarylaý pikir. Ras, prezıdent te kezdeısoq bi­reýdi usyna salmaıdy, óz tań­da­ýyn el baǵalaǵan tanymal tulǵa­lardyń arasynan izdeıdi. Sóıtse de kongreste prezıdenttiń ózine de, usynylǵan kandıdattarǵa da qarsylastar tabylady. Tipti, olardyń iskerlik qabiletiniń ózi bireýlerge unamaýy múmkin.
Shynynda da, bul kandıdattar burynnan elge tanymal qaı­ratkerler. Heıgeldiń buryn senator bolǵanynyń ózi biraz jaıdy ańǵartady. Brennannyń prezı­dent­­tiń lańkestikke qarsy kúres jó­nindegi keńesshisi bolǵany – úlken senim arqalatar qyzmet. Bul adamdardy sheshýshi qyzmet­ke usyna otyryp, prezıdent Obama olarǵa jaqsy sıpattamalar da berdi.
Buǵan deıin kóp jaǵdaıda sýperderjavanyń qorǵanys mı­nıstri azamattyq tulǵalar bolyp kelse, Heıgel, bekı qalǵan kúnde, áskerı operasııalarǵa qatysqan, tipti jaraqat ta alǵan, Vet­nam­daǵy soǵystyń ardagerleri qata­rynan shyqqan mınıstr bolyp erekshelenbek. Bul biraz kongresmenderge unaýy múmkin. Sońǵy ýaqytta Heıgel Djordjtaýn ýnı­versıtetinde jumys isteı júrip, prezıdenttiń barlaý máse­leleri jónindegi keńesshiler to­bynyń quramynda, onyń teń tóraǵasy da bolǵan.
Biraq Heıgeldiń kongreste bi­raz suraq týdyratyn da jaılary bar. Buǵan deıin ol kongreste «evreı lobbıi» bar, parlament sonyń yqpalynda degen pikirdi aıtyp jibergen. Sony kongresmender naqtyraq túsindir deýi múmkin. Ustap kórsetetindeı ýáj joq nárseni túsindirý qıyn. Al myqtylar mundaı jaǵdaıdan da shyǵa alady. Bul da Heıgeldiń aldynda turǵan syn. Taǵy bir jaı – Heıgeldiń Taıaý Shyǵys jóninde buǵan deıin óz pikiri bolyp keldi: belgili «Hamas» qoz­ǵalysy jáne Iranmen dıploma­tııalyq qatynasty retteý qajet­tigin aıtqan. Bul AQSh-tyń qa­zir­gi saıasatyna tompaqtaý. Muny, árıne, Obama da biledi. Sirá, onymen mınıstrlikke kandıdat túsinisken bolar, al kongrespen túsinise ala ma? Bul da problema.
Heıgelge baılanysty biraz másele týyndaıdy. Ony Obama da kúni buryn eskergeni anyq. Heıgel – respýblıkashyl. Oǵan biraz syn aıtylǵanymen, óz partııalas­taryn respýblıka­shylar­dyń bi­razy qoldaıtyny anyq. Al demokrattar óz kósemderiniń usy­­ny­syn qoldaýǵa tıis qoı. Sirá, Oba­manyń esebi oń nátı­jesin berer.
Al Djon Brennandy bekitý birshama jeńil ótse kerek. Sonaý 2001 jylǵy lańkestik áreketten keıin ol – únemi sol lańkes­ter­men kúreste kózge túsip júrgen qaıratker. Kúni keshe Ýsama ben Ladenniń kózin joıý operasııasyn basqarýshylardyń biri bolǵan adamnyń Ortalyq barlaý bas­qar­masyna jetekshilikke barýy da qısyndy. Bireýler ony prezıdent Býshtyń kezindegi biraz kó­leńkeli iske aralastyrǵysy kele­di. Biraq ol qazirgi prezıdenttiń tańdaýyna kedergi keltire qoı­mas.
Jurttyń AQSh-taǵy mı­nıs­tr­lik deńgeıindegi taǵaıyn­daý­lar­dy sóz etýinde mán bar. Shyn­dyǵynda atalǵan kandıdattar, sondaı-aq, memlekettik hatshy qyzmetine usynylyp otyrǵan senator Djon Kerrı prezıdent Obama ákimshiligindegi negizgi tutqalar bolmaq. Sóıtip, olar prezıdenttiń ekinshi merzimdegi qyzmeti baǵytynyń sulbasyn da aıqyndaıdy.

Saıası oıynnan da bedel jınaýǵa bolady eken

Qazir halyqaralyq telearnalar belgili fransýz akteri Jerar Depardeniń óz eliniń basshylyǵyna ókpelep, Reseı Federasııasy azamattyǵyn alǵanyn jarysyp kórsetip jatyr. Osyǵan baılanysty pikirler ártúrli: bireýler bul oqıǵa Reseıdiń bedelin kóteredi dese, ekinshileri jaı oıyn sanaıdy.

Árıne, álemdik belgili adam­dardyń is-áreketteri, pikirleri aıtarlyqtaı mańyzdy. Oǵan ha­lyq qulaq asady. Jerar Depar­de­niń resmı túrde málimdeme jasap, óz eliniń úkimetin syna­ǵany Fransııanyń abyroıyn tók­ti deýge bolar. Al Reseıge ke­lip, osy eldiń basshysy qolynan RF tólqujatyn alýy, talaılardy júrekjardy qýanyshqa bóle­di. Zań boıynsha Reseı azamat­ty­ǵyn alý úshin bes jyl kútý kerek, orys tilin bilý mindet. Al Deparde eki kúnde tólqujat aldy, orys tilinen maqurym. Biraq ol – Deparde.
Qarapaıym qısyn: jaqsy elden jaqsy adam ketpeıdi, jaman elge jaqsy adam jaıdan jaı barmaıdy. Ataqty akter órkenıetti deıtin Batystyń beldi eli – Fransııany tastap ketip, Reseıdeı elge kelip otyr. Buǵan deıin ulylar­dyń Reseıge qashyp kel­geni sırek, odan qashyp ketken­de­ri az emes edi. Qorytyndy jasaı ber!
Qazir reseılikter qýanysh qu­shaǵynda. Ásirese, ony alǵashqy­lar qatarynda qabyldaǵan Mordovııada úlken mereke. Qaqaǵan sýyqqa qaramaı, shaǵyn respýb­lıka Reseıdiń jańa azamatyn qarsy alýǵa shyqty. Asa qurmetti adamǵa kórsetiler qurmettiń bá­rin jasady. Mordovııa gýbernatory Vladımır Volkov qushaǵyn aıqara ashyp, «Reseı Federasııa­synyń jańa azamatyn qarsy al­­ǵanyna qýanyshyn» bildirip, bir­den óz astanalary – Saransk qalasynda tirkeýge alatyndaryn málimdedi. Onan soń respýb­lı­kanyń eń kórikti jerinen úı salyp alýdy usyndy. Ol azdaı, mordvınder jańa otandasyna óz respýblıkasynyń mádenıet mı­nıstri bolýǵa ótinish bildirdi. Basqasyna naqty jaýap qatpasa da, Deparde mınıstr bolýdan bas tartty. Rasynda ony qaıt­pek, tipti bas tartpaǵanda, ózi bilmeıtin elde mınıstr bolyp jaryta qoıýy ekitalaı.
Depardeniń Reseı azamatt­y­ǵyn alý jónindegi realıtı-shoý áli de birazǵa deıin sozylýy múm­kin. Reseılikter ony óz eli­niń bedelin ósiretin oqıǵa eke­ni­ne kúmánsiz senedi. Ásirese, De­pardeniń «Reseı – uly demokratııa eli», «Sizderdiń prezıdent­terińiz uly, óte aqyldy jáne óte jomart» degen sózderi jandaryn jadyratady.
Ataqty akter óz eline nege ókpeledi? Onda baılarǵa sa­lyq­ty kóbeıtpekshi bolǵan. Al Deparde – tabysy qomaqty adam. Odan da salyqty kóp alýy múm­kin. Soǵan ashýlandy. Biraq, óki­nishke qaraı, Fransııada baılarǵa salyqty kóbeıtý týraly zań qa­byldanbaı qalypty. Sondaı-aq, ótken jyldyń qarashasynda mas kúıinde moped aıdap, tártip buz­ǵany úshin aıyp taǵylyp, Re­seı­diń jańa azamaty ústinen is qoz­ǵalyp jatyr. Qyrsyǵyna alsa, ol eki jylǵa sottalýy múmkin.
Reseılik bir áriptesimiz: «Jerar Depardeniń Reseıdiń azamat­tyǵyn alýy bireýlerdi shattandyrsa, ekinshilerin kúlkige batyrdy, al taǵy bireýlerdiń yzasyn keltirdi», dep jazdy. So­lar­dyń qaısysynyń uzaqqa sozylaryn dóp basyp aıtý qıyn.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».