№11020 is

Orazaly Jandosovtyń tarıhtaǵy tulǵasy mynadaı sebepterge baılanysty qyzyǵýshylyq týǵyzady. Birinshiden, ol geologııamen ǵalym jáne praktık esebinde kásibı turǵydan aınalysa bastaǵan alǵashqy býyn ult zııalylary qataryndaǵy tulǵa. Osy rette onyń ómir joly men qyzmetine qatysty materıaldar ótken ǵasyrdyń 20-30-jyldaryndaǵy qazaq mádenıeti men ǵylymynyń qalyptasý úrdisin burynǵydan tereńirek túsinýge múmkindik beredi. Ekinshiden, Orazaly Qıqymulynyń qoǵamdyq ómirge jáne ondaǵy ózgeristerge qatysty ustanymy men kózqarasy sol tarıhı mezgilde jalpy elde qalyptasqan saıası-áleýmettik jaǵdaıdy da týra qorytýǵa kómekteseri haq. Úshin­shi­den, biz osy ýaqytqa deıin Qazaq­stan­da, qazaq qoǵamynda Keńes ókimeti júrgizgen ult saıasaty jóninde tar­tyna jazyp kelemiz. О́ıtkeni Qazaq­stan­­daǵy qazaq máselesi týraly ashyq jazyp, oǵan tereńirek úńilgen avtor­dyń ultshyl atanýy ońaı bola­tyn. Al tarıhı shyndyq sondaı, ótken ǵasyrdyń 20-30-jyldary keńestik bıliktiń ult saıasatynyń negizi qalandy. Osy kezeńdegi qazaq qoǵa­mynan bul saıasattyń basty kóri­nisteri men erekshelikterin anyq baıqaýǵa bolady. Olaı bolsa bul maz­mun­daǵy materıaldardy sol kúıinde jyly jaýyp qoıý tarıh ǵylymy úshin óziniń kásibı mindetin oryndaýdan bas tartýmen teń.

Ishki ister departamenti arhıviniń qorynda geologtar Orazaly Jandosov pen Merǵalı Qadylbekovtiń tergeý materıaldary saqtalǵan. Onda Almaty oblysy Taldyqorǵan aýdanyndaǵy Tekeli ken basqarmasynyń dırektory Orazaly Jandosov pen osy kásiporynnyń tehnıkalyq dırektory (ıaǵnı bas ınjeneri) Merǵalı Qadyl­bekovti tutqynǵa alyp, olar­dyń úılerinde tintý júrgizýge Ishki ister Halyq komıssarıatynyń Tal­dy­qorǵan aýdandyq bóliminiń bergen orderleri tirkelgen. Mine osy materıaldardyń kórsetýine qara­ǵan­da ken basqarmasynyń atalǵan eki basshysy 30 mamyr kúni Tekelide ustalyp, olardyń Almatydaǵy úıle­rin­de 6 maýsym kúni tintý jumystary júrgizilgen.

Tekelide tutqyndalǵan geologtarǵa baılanysty ýákil Shaımerdenov pen NKVD basqarmasy bastyǵynyń kó­mek­­­shisi Marselskııdiń daıarlaǵan qaý­ly­synda «kontrrevolıýsııalyq ult­­shyldar uıymynyń músheleri Jandosov pen Qadylbekovtiń Alma­ty­­­daǵy úılerinde bolýy múmkin qarý-jaraq pen jazysqan hattaryn alý úshin tintý júrgizý qajet» dep kór­se­tiledi.

Tintý hattamasynda ony júrgizgen NKVD qyzmetkerleri Orazalynyń úıinen 46 bettik geologtyń jazba dáp­te­rin, sondaı-aq 105 betten turǵan hattaryn alyp ketkendigi tirkelgen. NKVD qyzmetkerleri tarapynan tár­ki­­lengen bul qujattyq materıaldar, árıne, qaıtarylmaǵan, sol kúıinde joıyl­ǵan. Tergeýshiler tarapynan oryn alǵan mundaı faktiler geologqa jasal­ǵan qııanattyń izin jasyrýdyń birden-bir kórinisi edi. О́ıtkeni mun­daı jazbalardaǵy faktilik materıaldar tutqynǵa alynǵan tulǵanyń kúndelikti tirshiliginen málimet berýmen qatar, tergeýshilerge sol berilgen faktilerdi paıdalanyp isti odan ári keńeıtip, «joqtan bar jasaý» úshin de qajet-tin. Tergeýshilerge óz mindetin atqarǵan jazbalardy endi joıýdan basqa amal da qalmaıtyn edi. Repressııa tusynda kámpeskelengen materıaldardyń keıin qaıtarylmaı, joǵalyp ketýiniń bir syry osynda.

Orazaly 1904 jyly Almaty obly­­synyń Qaskeleń aýdanynda, sol tusta «Oraz» atanǵan kolhozda ómirge kelgen. О́z otbasynyń quramyna baılanysty ol qolynda 63 jastaǵy anasy Dármenniń, 30 jastaǵy Hatıma atty zaıybynyń, toǵyz jastaǵy Raısa, Meleý (jasy kórsetilmegen) jáne asyrap alǵan 12 jastaǵy Faýzııa atty qyzdarynyń, bir jarym jastaǵy Erlim atty ulynyń bar ekendigin kór­set­ken.

Orazalynyń 1926 jyly qańtarda Ferǵana qalasynda (О́zbekstan) qyz­mette júrip jazǵan ómirbaıany bar. Osy qujatta berilgen mynadaı málimetterge kóńil aýdarýǵa bolady. Onda jeke sharýashylyǵy bar Qıqym esimdi jumysshynyń otbasynda ómirge kelip, 9 jasqa deıin ákesiniń menshigindegi 50 bas qoı men qozyny baǵýǵa kómektesip, toǵyzǵa tolǵanda ákesi Vernyı qalasyndaǵy bedeldi meshanın, jeke zaýyty bar T.V.Velıkanovtyń kómegimen uly Orazalyny qazyna esebinen qaladaǵy erler gımnazııasynyń pansıonyna ornalastyrǵanyn jazady. Osy oqý ornynda ol 1918 jylǵa deıin tárbıelenip ári bilim alady. Osy jyly revolıýsııalyq ózgeristerge jáne ákesi Qıqymnyń opat bolýyna baılanysty oqýynan qol úzip, úıine qaıtýǵa májbúr bolady. 1918-1920 jyldar aralyǵynda etik tigýmen shuǵyldanyp, al 1920 jyly ák óndirýshiler artelin uıym­das­ty­ra­dy. 1922-1924 jyldary Almaty ýezinde ýezdik atqarý komıtetinde, ýezdik komsomol jastar uıymynda, «Qosshy» odaǵynda túrli qyzmetter atqaryp, 1924 jyly Tashkentke partııa jumysyna aýysyp, sol jerden Máskeýge joǵary kooperatıvshiler kýrsyna oqýǵa jiberiledi. Oqýdan oral­ǵan soń Ferǵana oblystyq aýyl­sharýashylyq kooperasııasynda Qazaqstan ókili, 1926-1929 jyldary ýezdik jáne oblystyq atqarý komıtetterinde túrli qyzmet atqarady.

Qoryta aıtqanda, el ómiri túbe­geı­li ózgeristerge ushyraǵan kez Orazaly Qıqymuly úshin de azamattyq kemeldený kezeńi bolǵan edi.

Geolog Orazaly Jandosov ne úshin jazalandy? Jalpy bul taqyryp, ıaǵnı patshalyq jáne keńestik júıeler tusyndaǵy qazaq jeriniń kenderin ıgerý taqyryby, onyń túrli qyrlary men saldary táýelsiz ustanym tur­ǵy­synan arnaıy taldaýǵa alynǵan emes. Faktilik negizde baıandalǵan osy taqyryptyń ózi ǵana joǵaryda atal­­ǵan memlekettik júıelerdiń ishki mazmunyn týra túsinýge jol ash­qan bolar edi. Jańa ǵana kúsh ala basta­ǵan reseılik kapıtalızm, ásirese onyń ornyn basqan keńestik ındýs­trııa qazaq jeriniń ken baılyǵynan súıe­nish tapqany tarıhı aqıqat retinde umyt­ylmaq emes. 

Mine osy kontekste alǵanda alǵash­­­­­qy býyn qazaq geologtarynyń da taǵ­­dyry jeńil bola qoı­ǵan joq-tyn. Keńes ókimeti alǵa­shyn­­­da qazaq jastaryna geolog bar­laýshy mamandyǵyn berýdi qýat­ta­dy. Jergilikti halyqtan shyqqan maman­darǵa ken kózderin tabýdy je­­ńil­­detetin múmkindik retinde qa­rady. Sonymen birge olardyń keńes­tik bılikke qatysty ustanymyna se­nim­­sizdikpen qarady. Geolog-bar­laý­shyl­ar O.Jandosov pen M.Qadyl­be­kovtiń taǵdyry eriksiz osy oıǵa jeteleıdi. 

Jalpy, Keńes Odaǵynda qalyp­tas­qan jaǵdaıda nusqaýshynyń bul anyqtamasy ken basqarmasynyń bas­tyǵy Jandosovty partııa qatarynan shyǵarýǵa jetkilikti edi. Bul sheshimdi 1937 jyldyń 9 mamyrynda ótkizilgen Tal­dy­qorǵan aýdandyq partııa komı­­te­tiniń bıýrosy bekitedi. Bul qujat arqyly kommýnıstik partııa uıym­­darynyń saıası repressııa prose­sin­degi ornyn paıymdaýǵa bolady. Bıýro qaýlysynda, máselen, shahta jumysshylary arnaıy tigilgen kıimsiz jumys istedi, shahtada ventılıasııa bolmaýyna baılanysty jeke adamdardyń ýlanýy oryn aldy, synǵa jol berilmedi, dırektor Toqqojanov, Skrıtchenko jáne basqalardy jaqyn tartyp, jumysqa aldy, jumystan shyǵarylǵan 40 jumysshy túgeldeı orys ultynan edi degen sııaqty kemshilikter keltirildi. Bul tańylǵan kinálarǵa baılanysty O.Jandosovtyń bergen ýáji múldem eskerilmedi. Ásirese, Orazalyǵa dırektor retinde óz qyzmeti arqyly biraz kólemde qarjylaı shyǵyn kel­tirdi degen aıyp taǵylǵanymen, biraq sol aıypqa baılanysty tekserý jumysynyń qorytyndysy týraly eshteńe aıtylmady. О́ıtkeni ondaı tekserý jumysy júrgizilmegen edi. 

Joǵaryda baıandalǵandaı, proký­r­or­dyń O.Jandosovty qamaýǵa alý týraly orderi kóp kúttirgen joq-tyn. Ol mamyrdyń sońyna qaraı tut­qyndalyp, maýsymnyń 1-inen ter­geý­shiniń saýaldaryna jaýap bere bas­taıdy. О́kinishke qaraı bizge Ora­za­ly Jandosovtyń tergeý materıaldarymen tolyq kúıinde tanysýǵa múm­kin­dik berilmedi. Ústirt, kóz júgirtip qara­ǵanda baıqalǵany: jarty jylǵa sozylǵan (1937 j, maýsym-jeltoqsan) tergeý isinen soń osy jyldyń 13 jeltoqsanynda bergen jaýabynda Orazaly «meni kontrrevolıýsııalyq qyzmetpen aınalysyp, qylmys jasady degen aıyptaýmen kelispeımin» degen ustanymyn ashyq ta anyq bildiredi. Bul árıne, tergeý papkasyna tigilgen qujattyq materıaldar nópiriniń arasynan bizge jetken 33 jastaǵy eshqandaıda kinásiz Orazalynyń janaıqaıy edi. 

Degenmen, NKVD tergeýshileriniń «adam bolsa is tabylady» degen ustanymdy basshylyqqa alyp jasaǵan isiniń arasynan tarıhı shyndyqtyń ushyn kórýge bolatyn edi. Orazaly Qıqymuly bir sózinde sol tarıhı kezeńdegi Qazaqstan qoǵamynda qalyptasqan jaǵdaıdan habar beretin mynadaı pikirdi bildiredi: «Qazaq geologııalyq tresi partııa uıymynyń jınalysynda (bul kezde O.Jandosov Semeıde qyzmette bolatyn – avt.) Shyǵys Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi Stankın Qazaq О́lkelik partııa komıtetiniń 6-plenýmy jumy­sy­nyń qortyndylaryna baılanysty baıandamamen sóıledi. Qazaq О́lkelik partııa komıtetiniń 6-plenýmy 1933 jyly 10-16 shilde kúnderi ótedi. Plenýmda qaralǵan negizgi másele F.I. Goloshekın basshylyǵy tusynda eldi buryn-sońdy bolmaǵan qyrǵynǵa ushyratqan qatelikter jóninde bolady. Baıandamadan keıingi jaryssózde sóz alyp men «partııanyń ólkelik komı­teti burynǵy basshylyqtyń ji­ber­gen qateligin tolyq asha almady» degen oıdy aıttym». Bul oıdyń ult­shyldyqtyń kórinisi retinde qabyl­dan­ýy múmkin.

1931-1933 jj. qazaq dalasyndaǵy joıqyn ashtyqtyń kýási bolǵan Oraza­ly­nyń mundaı tujyrymǵa kelýi, árıne, tolyq zańdy da edi. Sondaı-aq, mundaı tujyrymǵa kelgen jalǵyz ol da emes-tin. Inisiniń respýblıka bas­shy­­lyǵynyń qyzmetine baılanys­ty synı ustanymda bolǵandyǵynan Oraz Jandosov ta málimet beredi. 1937 jyldyń tamyzynda abaqtyǵa jabylǵan ol 30 qyrkúıek kúni bergen kórsetýinde «Meniń inim Orazaly Jandosovtyń 1933 jyldyń basynda Qazaqstanda qalyptasqan aýyr jaǵdaıǵa baılanysty ultshyldyq ustanymda bolǵandyǵynan habardarmyn. Ol bul kezde Semeıde qyzmette edi. Qazaqtardyń arǵy betke japy­ry­la kóshýin ol basshylyqtyń qate saıasatymen baılanystyrdy. Ke­zin­de Annenkov áskerinde bolǵan alashordalyq Muhamedchın degen kisimen uzaq jyldar boıy jaqyn qaty­nas ustap, ony qyzmetke tartyp júrdi. Taý ónerkásibindegi qyzmetine baılanysty ylǵı da Kelmansonmen jıi aralasyp, Pıatakovpen de kez­des­ti», deıdi.

Osy moıyndaýdyń ózi-aq endi ǵana qyzmetke aralasqan bul jas azamattardy «býrjýazııalyq ultshyldar» retinde jáne «halyq jaýlary» Pıata­kov pen Kelmanson sııaqty qaı­rat­ker tulǵalarmen baılanysta (Tros­kıı­shilder retinde aıyptalǵan – avt) keńestik bılikti qulatýdy kózdegender sanatyna jatqyzýǵa jet­ki­likti edi. KSRO-nyń Joǵarǵy Soty­nyń Áskerı Kollegııasynyń kósh­pe­li sessııasy (quramy Gorıachev A.D (tóraǵa), Alekseev G.A., Mıklıaev A.N., Shaposhnıkov N.N. (hatshy) óziniń 1933 jylǵy 28 aqpan kúngi otyrysynda Tekeli ken basqar­ma­synyń burynǵy dırektory Ora­za­ly Jandosovty 1933 jyldan bas­tap Qazaq KSR-de qurylǵan kontr­revolıýsııalyq-ultshyldyq, kóte­rilisshil-terrorıstik jáne dıver­sııalyq-zııankestik uıymnyń qura­myn­da ońshyl-troskıstik blokpen bir­likte keńestik bılikti qulatý maq­satyndaǵy kontrrevolıýsııalyq qyz­meti úshin RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-babynyń 2,7,8 jáne 11-tarmaqtarynda qarastyrylǵan qylmysqa sáıkes eń joǵarǵy jaza – atýǵa buıyrylsyn, sondaı-aq oǵan tıesili jeke múlki tárkilensin degen sheshim shyǵarady. Bul kúsh qoldaný, daıarlanǵan hattamaǵa zorlyqpen qol qoıǵyzý arqyly júrgizilgen 2-3 tergeý jáne 9 aıǵa sozylǵan abaqtydan soń bar bolǵany 5-6 mınýtqa sozylǵan sot prosesi bolatyn.

KSRO Joǵarǵy Sotynyń Áskerı kollegııasy 1957 jylǵy 1 tamyzdaǵy otyrysynda 1938 jylǵy sheshimin qaıta qarap, Orazaly Qıqymuly Jandosovty partııa men otany aldynda kinásiz dep tapty.

Mámbet QOIGELDIEV,

UǴA akademıgi