«Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym» degen atpen halyqaralyq joba aıasynda jyl saıyn ótkizilip kele jatqan atalmysh jıynǵa Parlament Májilisiniń depýtattary, Assambleıa músheleri hám elimizdegi ulttyq-mádenı ortalyq ókilderi, sondaı-aq kezinde qýǵyn-súrginge ushyrap, qurban bolǵandardyń urpaǵy qatysty.
Basqosýǵa shaqyrylǵan qonaqtar Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵasynyń orynbasary – Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiliginiń Qazaqstan halqy Assambleıasy hatshylyǵynyń meńgerýshisi Janseıit Túımebaevpen birge «ALJIR» memorıaldyq-mýzeı kesheni aýmaǵynda ornalasqan «HH ǵasyrdyń 1930-1940 jáne 1950-jyldarynyń basyndaǵy saıası qýǵyn-súrgin jáne totalıtarızm qurbandaryn» eske alý qabyrǵa-monýmentine gúl shoqtaryn qoıdy. Kerege tastaı kerilgen qasiret qabyrǵasyna «26-shy núkte» nemese «ALJIR» deıtin úreıli túrmede ómirin ótkizgen tutqyn áıelderdiń aty-jóni bádizdelipti. Kópshilik esimi tasqa qashalǵan bozdaqtardy bir mınýt únsizdikpen eske aldy.
– 31 mamyr – barsha qazaqstandyqtar úshin qasterli kún, – dep mańyzdy jıynnyń betashar sózin bastaǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵasynyń orynbasary J.Túımebaev, 1932-1933 jylǵy ashtyqtan qazaq halqynyń 2 mıllıonnan astamy, jalpy halyqtyń 42%-y jazyqsyz qurban bolǵanyn, odan keıingi 1937-1938 jyldardaǵy stalındik repressııa kezinde 100 myńnan astam adamǵa «halyq jaýy» degen tańba taǵylyp, olardyń kóbi atylyp, aman qalǵandary lager-túrmelerde azap keshkenin jetkizdi.
«Qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń alǵy shebinde Alash arystary men qazaq zııalylary boldy. Halqynyń bolashaǵy úshin bastaryn báıgege tikken ata-babalardy qasterleı bilý jáne jazyqsyz qurbandar rýhyna bas ıip, taǵzym etý – barshamyzdyń paryzymyz. Bul is-shara – bolashaq urpaqty ótken kezeńniń qasiretti betterinen habardar etý maqsatynda ótkizilip otyr», dep sózin túıindedi Janseıit Qanseıituly.
Odan keıin sóz alǵan Nur-Sultan qalasy ákiminiń orynbasary Erlan Qanalımov, ótken ǵasyrda qazaq tarıhynda tereń iz qaldyrǵan qýǵyn-súrgin urpaq sanasynda saqtalýy tıis. О́ıtkeni stalındik repressııa kezinde ajal qushqan 25 myń qazaq zııalylarynyń ólmes ónegesi bolashaqqa baǵdar dese, qýǵyn-súrgin jyldary týǵan ájesi Vera Ivannıkova «ALJIR» túrmesinde segiz jylyn ótkizgeni jaıly óksikke toly sherli syryn shertken máskeýlik qonaq Valentına Grıýnberg mundaı qasirettiń qaıtalanbaýyn tileı otyryp, jazyqsyz jandardy eske alyp jatqan barsha qazaqstandyqtarǵa alǵysyn bildirdi. Mundaı sherli sózdi 1937 jyly sheıit ketken Alash arysy Qoshke (Qoshmuhambet) Kemeńgerovtiń shóberesi Qaıyrbek Kemeńgerdiń de aýzynan estidik. «31 mamyr biz úshin qasiretti de, qasıetti kún. Sebebi osy kúni jazyqsyz japa shekken atalarymyzdy eske alamyz», dedi ol.
Qurbandardy eske alý sharasy munymen toqyrap qalmaı, tús aýǵan soń Assambleıa músheleri men qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń urpaqtary tize qosyp, Abaı dańǵyly boıynda ornalasqan «1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq qurbandary» eskertkishi men Túrkistan kóshesindegi «Qazaq eline myń alǵys» monýmentine gúl shoqtaryn qoıyp, keń kólemde jastardyń qatysýymen «Eske alý vahtasy» atty fleshmob toıyn uıymdastyrdy.
Osylaı qurbandardy eske alý sharasy ári qaraı elorda tórindegi Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq mýzykalyq-drama teatrynda jalǵasyp, jıynǵa qatysýshylar Tbılısı memlekettik teatrynyń «ALJIR» atty spektaklin tamashalady.
