Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev Kákimjan Qazybaev týraly: «Belgili jýrnalıst-jazýshy jáne qoǵam qaıratkeri bolǵan Kákimjan Qazybaevty qyzmet barysynda jaqsy tanyp-bilip edim. Ol shyn máninde bilimdi, parasatty, xalyqtyń ıgiligi úshin búkil qabilet-qarymy men qalamgerlik qaıratyn aıanbaı jumsaǵan daryn ıesi, jany jaısań azamat edi. Qalyń jurtshylyq ony qurmet tutyp, jadynda saqtap keledi» dep Kákeńniń 70 jyldyq mereıtoıyna jibergen jedelhatynda tebirene eske alady.
Al zańǵar jazýshy, Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ábish Kekilbaev óziniń úzeńgiles aǵasy týraly: «Mamyrajaı, jaıma-shýaq, keńpeıil Kákimjan aǵa yzǵarly kezeńderden keıingi rýxanı tońdy jibitýde erekshe qaırattylyq tanytty. Ádebıetimizde, qoǵamdyq oıymyzda, áleýmettik kóńil kúıimizde óshpes iz qaldyrdy» dep jazady.
Aǵamyzdyń aramyzdan ketkenine de 30 jyl toldy.
Kákimjan Qazybaevtyń ómiri men qyzmeti týraly jazý maǵan bir jaǵynan jeńil, bir jaǵynan qıyndaý. Jeńil deıtinim – meniń balalyq shaǵym sol keremet ortada ótti ári sol kezdegi estelikter tizbegi áli kóz aldymda. Al qıyn deıtinim – Kákimjan aǵanyń ómiri taqtaıdaı tegis jarqyn sátter men mańyzdy oqıǵalarǵa toly bolǵan joq, onyń ómiri halqymyzdyń asa bir kúrdeli taǵdyrymen baılanysty boldy. Sondyqtan da Kákimjan Qazybaevtyń ómirlik ustanymdary men azamattyq kelbetin anyq ári naqty kórsetetin tustaryn jazýǵa bel býdym.
Jastaıynan ol qaıshylyqqa toly meıirimsiz kezeńniń, jappaı kollektıvtendirýdiń, asharshylyqtyń aýyr jyldary qazaq halqyna jasalǵan genosıdtiń, 30-jyldardaǵy saıası repressııanyń, Uly Otan soǵysynyń aıaýsyz qıyndyǵy men aýyrlyǵyn tartyp ósti. Ata-anasynan erte aıyrylyp, jetimdiktiń de nebir qıynshylyqtaryn kórdi.
Taǵdyrdyń osyndaı tálkegi sol tusta Kákimjan aǵa syndy myńdaǵan qazaq jastarynyń balalyǵy men jastyq shaǵyn urlaǵan edi. Ásirese osy urpaq keıin qazaqstandyq alpysynshy jylǵylardyń fenomeniniń irgetasyna aınaldy.
Sol kezeńderdiń yzǵary bolashaq jýrnalıst-jazýshynyń azamattyq minezi ári shyǵarmashylyq qalyptasýyna izderin qaldyrsa kerek. Týabitken izdengishtik, baıqampazdyq, eńbekqorlyq, sabyrlylyq, asqan daryndylyq Kákimjan aǵanyń kásibı tańdaýyn aldyn ala boljaǵandaı.
Mektepte oqyp júrgende qosymsha aýyl esepshisi retinde jumys istep, keıin Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túsedi.
1952 jyl Kákimjan aǵanyń ómirindegi eń bir eleýli kezeń: ýnıversıtetti támamdap, pýblısıstıka salasynda alǵashqy eńbek jolyn bastaıdy. Onyń gazet betterindegi alǵashqy jazbalarynan bastap sońǵy jarııalanymdary áleýmettik ádildik, urpaq arasyndaǵy tarıhı sabaqtastyq, Otanǵa degen súıispenshilik, qoǵamdaǵy rýhanı kelisim syndy bir tizbekke qurylǵan shyǵarmashylyq laboratorııa ispetti.
Qazaq aýylynyń ómiri, adamdardyń shyrǵalańǵa toly taǵdyry, otbasylyq ómirdiń beriktigi, tulǵany soǵystaǵy jáne tyldaǵy erligi men patrıotızmi arqyly paıymdaýy – Kákimjan Qazybaev shyǵarmalarynyń ózegi.
Asqan uıymdastyrýshylyq ári basqarýshylyq qabiletke ıe Kákimjan aǵa ádebı qyzmetkerlikten bastap «Lenınshil jas» (búgingi kúndegi «Jas Alash») gazetiniń jaýapty hatshysy, «Kommýnızm tańy» (keıin «Jetisý» atanǵan) gazeti redaktorynyń orynbasary, QazSSR baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy Memlekettik komıtet tóraǵasynyń orynbasary, QazTAG-tyń dırektory, Qazaqstan KP OK hatshysy, «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalynyń redaktory laýazymyna deıingi qyzmettik joldan ótti.
Jýrnalıstik qyzmetti on orap áketken ol kásibı qarymyn ózine tán jaýapkershilik ári jańashyldyqpen kótere bildi.
Ataqty halyq batyry, belgili jazýshy Baýyrjan Momyshulymen kezdesýi – onyń taǵdyryna buıyrǵan baq edi.
Sebebi sonaý 1958 jyly Kákimjan aǵa Raqymjan Qoshqarbaevtyń erligi týraly alǵash maqala jazǵan bolatyn. Tarıhı tulǵa, dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshuly Kákimjan Qazybavqa Reıhstagqa tý tikken Raqymjan Qoshqarbaev týraly shyǵarma jazýǵa qolqa salady.
Bul týraly Kákimjan aǵamyz Baýyrjan Momyshulynyń: «Ári jaýynger ári komandır retinde bul oqıǵanyń adam sengisiz ekenin bilem ári túsinem. Raqymjan sol tozaqtyń ishinde bolǵan, sol tozaqtan aman shyqqan! Jeńis jalaýyn tikken!.. Sol bir tozaqta onyń óziniń tiri qalýy – keremet ǵajaıyp jaǵdaı! Bizdiń basymyzǵa kelip qonǵan Jeńis degen baqyt – sol anaý Raqymjan, Raqymjandar!» degen sózin dáıek retinde keltiretin.
1966 jylǵy osy bir keleli keńesten keıin Reıhstagqa tý tikken qazaq batyrynyń uly erligine arnalǵan «Kernegen kek» («Svıashennaıa nenavıst») atty derekti povest jaryq kóredi.
Budan jarty ǵasyr buryn, shekten tys qýatty ıdeologııalyq júıeniń qarama-qaıshylyǵyna toly sol tusta, bizdiń qazaqtyń Raqymjanynyń Reıhstagqa birinshi bolyp Memlekettik jalaýdy tikkendigi týraly povest jazýyn naǵyz azamattyq batyrlyq deýge bolady.
Bul povest avtorǵa úlken ádebıetke jol saldy. Budan keıin Kákimjan Qazybaev qazaq ádebıetiniń altyn jylnamasyna engen shyǵarmalar shoǵyryn jazdy. Oqyrman onyń «Qupııa», «Yzǵar», «Surapyl», «Amanat», «Qyshyma», «Aqıqatqa ar serik», «Oktıabr órenderi» romandary men «Qara sel» atty pesasyn umytpaq emes.
Al «Yzǵar» men «Amanat» romandary «Nakaz», «Izmoroz» dep orys tilinde jarııalandy.
Uzaq jyldar Kákimjan aǵa qazaq halqynyń tarıhyndaǵy zobalań kezeń – asharshylyq týraly materıaldar jınady. Kóziniń tirisinde kitap retinde shyǵaryp úlgermese de, uly Batyr Qazybaevtyń kúsh salýy arqasynda bul shyǵarmasy «Surapyl» degen atpen jaryq kórdi.
Ol tusta odaqtas respýblıkalar úshin ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý múmkin emes edi, tipti tyıym salynǵan deýge ábden bolady. Alaıda, Kákimjan aǵa osyndaı qıyndyqqa qaramastan, halqynyń rýhanı múddesi men onyń ulttyq sıpatta qarqyn alýy jolynda ólsheýsiz qyzmet etti.
Respýblıkalyq partııa uıymynyń jetekshisi D.A.Qonaevtyń qoldaýymen jańa mádenı jobalardy iske asyrýǵa yqpal etti. Alǵash ret respýblıkalyq telearnada aqyndar aıtysy, «Tamasha» oıyn-saýyq baǵdarlamasy jaryqqa shyǵyp, keńinen eldiń súıikti baǵdarlamasyna aınaldy. Muqan Tólebaevtyń, aǵartýshy-ǵalym Shyńǵys Ýálıhanovtyń 150 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan is-sharalardyń bıik deńgeıde atalyp ótýi – qazaq halqynyń tarıhı-mádenı murasynyń qaıta órleýiniń bastapqy núktesi edi.
KSRO Ǵylym akademııasy ǵalymdary forýmynyń jáne IýNESKO-nyń tarapynan Shyǵystanýshylardyń halyqaralyq forýmynyń Almatyda ótýi men 4 serııaly fılmniń túsirilýi – osyndaı irgeli jobalardyń kemeldengen kezeńi bolatyn.
Elimizdegi aldyńǵy býyn aǵalar 1979 jylǵy «nemis oqıǵasyn» umyta qoımaǵany anyq.
Bir qaraǵanda, bul másele jabyq kúıinde bolǵanymen, 1985 jyly Kreml «Aqmola nemis avtonomııasy» ıdeıasyn jasandy túrde «mazdata» túsedi. Kákimjan Qazybaevty Máskeýge shaqyrady. 1985 jylǵy 2 jeltoqsandaǵy hatshy M.V.Zımıanınniń qatysýymen ótken partııanyń Ortalyq Komıtetiniń jabyq májilisinde respýblıkadaǵy qoǵamdyq-saıası jaǵdaı men ulttar arasyndaǵy qarym-qatynastardy sol kezde shıelenistirýge ákelýi múmkin bolǵan negizsiz kóterilgen ıdeıaǵa Kákimjan aǵa toıtarys beredi. Ol óz baıandamasynda «... nam ne nýjna avtonomııa, radı avtonomıı», dep ashyq aıtyp, osyndaı kúrdeli másele tek qana halyqtyń qoldaýymen sheshilý kerektigin kóteredi. Keıin aǵanyń qoıyn dápterinde «Men uzaq jyldar únsizdik atty alyp kúshtiń qursaýynda boldym, alaıda halqymnyń ar-ojdany men abyroıy taptalǵan shaqta úndemeı qala almadym», degen júrek tebirenterlik sózderi saqtalypty.
Bul taqyryp jabyq kúıinde qalǵandaı bolady. Alaıda, Kákimjan Qazybaev úshin bul oqıǵa aıaq astynan atqaryp júrgen qyzmetinen aqyryn «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalyna qyzmet «aýysýymen» aıaqtalady.
Kákimjan aǵanyń ómir jolyndaǵy synaq pen úreıdi, jeńis pen jetistikti ómirlik jary Orynsha apa teń bólisti. Ol aǵamyzdyń jary, ul-qyzynyń anasy ǵana emes, syndarly shaqtarda úzeńgiles dosy ári syrlasy da bola bildi. Ataqty Memleket qaıratkeri, respýblıkanyń atqarý komıtetiniń tóraǵasy Uzaqbaı Qulymbetovtiń qyzy Orynsha apa jastaıynan qýǵyn-súrginniń zardabyn tartyp ósken, «halyq jaýynyń urpaǵy» degen jazyqsyz kúıe jaǵylǵan býynnyń ókili. Ol – Kákimjan aǵa áýletiniń tiregi ári shańyraǵynyń shyraqshysyna aınalǵan abzal ana.
1989 jyldyń 21 qazanynda ultynyń júgin arqalaǵan nar tulǵanyń, tarıhty jasaǵan arda uldyń, ulttyq órleý kezeńi – jańa kezeńniń jarshysynyń júregi soǵýyn toqtatty. Ol ózi arman etken, ózi jazǵan Táýelsizdiktiń – memleket táýelsizdigi tańynyń atýyna 785 kún qalǵanda dúnıeden ótti.
Kákimjan aǵanyń jazý ústelindegi kúndeliginde myna sońǵy óleń joldary jazylǵan eken:
«...Jyly sózder
Umtyldyrar órge tek.
Jyly sózder
Júrek terber perne kóp.
Jyly sózben
Qoparasyń taýdy da,
Jyly sóıle,
Jaǵymdy bol elge tek!»...
Bul óleń joldary óz halqynyń – Kákimjan Qazybaev syndy súıikti ári dańqty ulynyń esimin jadynda saqtaǵan ultynyń sheri men muńyna, qýanyshy men jetistigine, armany men úmitiniń aqtalý jolyna taǵdyryn arnaǵan tulǵanyń ómirlik jáne shyǵarmashylyq jolynyń epılogy dese de bolǵandaı.
Erlan ARYN,
