Eýropa taǵy da eleńdep tur

Beısenbi, 28 naýryz 2013 1:35

Eýro aımaǵynda jańa búliktiń burq ete qalatyn qalpy bar. Qansha qarmanǵanymen, kári qurlyq qaryzdyń qamytynan jýyr mańda sytylyp shyǵa alatyn emes. Bylaı qaraǵanda, tap osylaı úreıge boı aldyratyndaı eshteńe joq sııaqty: Grekııanyń jańa úkimeti qaryz berýshilermen barynsha tıimdi jumys jasasýǵa kiristi, odaqtyń uzaq merzimdi bıýdjeti tutastaı alǵanda barlyq jaqtarmen jan-jaqty kelisildi. Áıtkenmen, eýroaımaq qalyń uıyqqa batyp barady: ol damýdyń lokomotıvinen Eýroodaqtyń eń problemaly bóligine aınala bastady.

Beısenbi, 28 naýryz 2013 1:35

Eýro aımaǵynda jańa búliktiń burq ete qalatyn qalpy bar. Qansha qarmanǵanymen, kári qurlyq qaryzdyń qamytynan jýyr mańda sytylyp shyǵa alatyn emes. Bylaı qaraǵanda, tap osylaı úreıge boı aldyratyndaı eshteńe joq sııaqty: Grekııanyń jańa úkimeti qaryz berýshilermen barynsha tıimdi jumys jasasýǵa kiristi, odaqtyń uzaq merzimdi bıýdjeti tutastaı alǵanda barlyq jaqtarmen jan-jaqty kelisildi. Áıtkenmen, eýroaımaq qalyń uıyqqa batyp barady: ol damýdyń lokomotıvinen Eýroodaqtyń eń problemaly bóligine aınala bastady.

Munyń bárin taıaýda Eýropa statıstıkasy aıǵaqtap berdi. Eýropa valıýtasy odaǵy elde­rin­de ótken jyldyń tórtinshi toqsanynda resessııa jalǵasa tú­sipti. Bul kezeńdegi ishki jalpy ónim jyldyq esepteýdiń 0,6 paıyzyna deıin kemip ketken. Osy jaǵdaı qatarynan úsh toqsan boıy qaıtalanyp otyr. Al jumyssyzdyqtyń mólsheri rekordtyq deńgeıge jetti. Ol turǵyndardyń belsendi bóliginiń 11 paıyzyn quraıdy.

Sarapshylar bul jyldyń kókjıegin de onshalyqty kórkem túrde kóre almaı tur. Osy tusta Eýrokomıssııanyń boljamy ishki jalpy ónimniń taǵy 0,3 paıyzǵa qulap, jumyssyzdyqtyń ósý deńgeıi 12 paıyzǵa kóteriletinin kórsetip otyr. Ishki suranymnyń qazirgideı samarqaý kezinde ekono­mıkalyq serpilistiń barlyq úmi­ti eksportqa artylatyny da zańdy. Alaıda, mundaǵy ahýal da onshalyqty jarqyrap turǵan joq. Buǵan negizgi sebep – eýronyń kýrsy áli joǵary qalpynda. Osy rette birqatar ekonomıster eýroaımaqta qazirgideı birtutas valıýta bılik quryp turmaǵan bolsa, Eýroodaqqa kiretin kóptegen elderdiń tap osy kezeńde tuıyqtan shyǵatyn joldy taba alatyndaryn alǵa tartady. Aıtalyq, olardaǵy ulttyq valıýtanyń devalvasııasy eksportty yntalandyrýǵa jol ashady da, sonymen bir mezgilde qaryzdarmen eseptesýdiń de múmkindigin jasap berer edi.

Qazirgi tańda eýroaımaqtyń, ıaǵnı eýro valıýtasyn aınalymda ustap otyrǵan elderdiń arasyndaǵy eń bir osal óńir Italııa bolyp keledi. Valıýta odaǵy elderi ishindegi ekonomıkasynyń áleýeti jaǵynan úshinshi bolyp tabylatyn Pıreneı túbegindegi eldiń tabysy ótken jyly 2,2 paıyzǵa túsip ketti. Al memlekettiń qaryzy ishki jalpy ónimniń 127 paıyzdyq ekvıvalenti deńgeıine deıin sharyqtap shyqty. Ras, bul jaǵynan qarastyrǵanda, Grekııanyń ahýaly budan da tómen. Ejelgi Ellada jerindegi ekonomıkanyń quldyraýy 6,4 paıyzǵa teń bolsa, syrtqy qaryz ishki jalpy ónimniń 160 paıyzynan da asyp tústi. Alaıda, aýqymynyń azdyǵy saldarynan ol Eýropa ekonomıkasynda sonshalyqty joǵary ról atqara almaıdy. Italııanyń sıpaty bolsa, múlde bólek. Ol qulaǵan jaǵdaıda shyńyraýǵa ózimen birge búkil eýroaımaqty tartyp alyp ketedi. Ázirge bul mańaıda úmittiń shoǵyn úrleı alatyn eshteńe tabylmaı tur. Budan birer kún buryn Fitch agenttigi eldiń uzaq merzimdi kredıttik reıtıngin A bóliginen VVV+ bóligine deıin túsirip, boljamdy «keleńsiz» degen baǵamda kórsetip berdi. Reıtıngilik ólshemdi bulaısha qaıta qarap shyǵýǵa Italııada aqpan aıynyń sońynda ótken parlament saılaýynan keıin iske qabiletti úkimetti qurý múmkindigine senbestik áser etti.

Teginde kúlli Eýropa valıýtasy aımaǵynda dúnıeni qursaýlaǵan daǵdarys dúrbeleńinen zardap shege qoımaǵan, kerisinshe, odan utysqa shyǵyp otyrǵan jalǵyz ǵana el bar. Ol – qarjylyq turaq­ty­lyǵyn sol kúıinde saqtap qa­na qoımaı, sonymen birge, tipti ekonomıkalyq ósimge de qol jetkize bilgen Germanııa. Nemis ekonomıkasy 2012 jyly 0,7 paıyzǵa ósip, jumyssyzdyqtyń deńgeıi 5 paıyz beldeýinde turyp qaldy. Eldiń bıýdjeti is júzinde tolyq balans saqtady. Al memlekettik qaryz ishki jalpy ónimniń 80 paıyzyn ǵana qurady. Demek, kredıtti tóleýge ketetin aqshadan artyq 20 paıyzdyq tabys eldiń ózinde qalady. Munyń ózi Eýropa Odaǵy elderiniń orta kórsetkishinen de tómen. Ejelgi bavar-sakson jerinde eksport burynǵysynsha tabystyń ósýiniń basty qozǵaýshy kúshi bolyp qalyp otyr. Germanııa Federaldy statıstıkalyq bıýrosynyń soń­ǵy málimetterine qaraǵanda, el­diń syrtqy saýda balansynyń pro­fısıti bıylǵy qańtar aıynda 13,7 mlrd. eýrony quraǵan. Al osynyń aldyndaǵy aıda bul kórsetkish 12 mlrd. eýro bolǵan edi. Sol sııaq­ty esepti jylda ol 15,7 mlrd. bolmaqshy. Bul kórsetkish ótken jylǵy qańtardaǵy deńgeıden 0,5 mlrd. eýroǵa artyq. Aıta ketý kerek, mundaı kórsetkishterge qol jetkizý nemister úshin óte qymbatqa tústi. Germannyń tipti daǵdarysqa deıingi kezeńde toqtyǵy shaıqalmaǵan kompanııalarynyń ózi eýroaımaqtyń shalǵaıdaǵy elderinde jyldyq jalaqy qory 3 paıyzǵa ósip jatqanda, eńbekaqy tóleýdiń ósimin tisin tistep otyryp toqtatýǵa májbúr boldy. Nátı­jesinde Germanııanyń ónimderi Eýropa Odaǵy aımaǵyndaǵy meı­lin­she básekege qabilettisi bolyp shyqty.

Eldiń qazirgideı jaqsy jaǵ­daıda turyp jatýyna Germanııa úkimetiniń de qosqan úlesi az emes. Ol da sol kezeńderde tap osylaısha qatań únemdeý saıasatyn júrgizdi. Búginde eýroaımaq elderiniń basym kópshiligi óz qaryzdaryn qaıtarýda aıtarlyqtaı qıyndyqtardy bastan keship jatyr. Olardyń Grekııa men Italııa sııaqty múshelerine jylǵa tartylǵan kredıttiń 70 paıyzdyq mólsherine deıin qaıtarýǵa týra kelýde. Al bul tusta GFR-diń kredıtteri is júzin­de tegin esepti bolyp tur. Ras, daǵdarys bastalǵaly bergi merzimde onyń paıyzy úsh esege deıin artyp ketti, alaıda, kórshileriniń báriniń derlik bankrotqa ushyraýy áserinen muny ınvestorlar tu­raq­tylyqty qalpyna keltirýdiń quraly retinde qabyldap otyr. Osylaısha, Germanııa bıýdjeti daǵdarystyń ózinen biraz qarjyny únemdep qalýǵa qol jetkizdi. Al aldaǵy ýaqyttarda qaryz elder Eýropanyń EFSF jáne ESM dep atalatyn turaqtylyq mehanızmderi jelisi boıynsha alǵan kredıtterin paıyzdyq úlesterimen jappaı qaıtara bastaǵan kezde neniń bolatynyn bilseńizder ǵoı! Sol kezde joǵaryda atalǵan qorlardyń iri tólemshisi retinde Germanııanyń alatyn dıvıdendteri de birden kúrt ósip shyǵa keledi.

Bir sózben aıtqanda, qaryzdar daǵdarysy Germanııanyń Eýro­odaqtaǵy ahýalyn aıtarlyqtaı dáre­jede kótere túsýge yqpal jasady. Endi qarjy-ekonomıka teńizindegi kári qurlyq kemesiniń baǵytyn Berlınnen shyqqan losmandar aıqyndap bergeli tur.

Sonymen bir mezgilde, eýroaı­maqta tap osy turmysy durys, bedeli qurysh Germanııaǵa qarsy búlik burq ete túskeli turǵan sekil­di. Munyń ilki basy retinde jaqyn­da ǵana eýroǵa qarsy toptardyń «Germanııa úshin alternatıva» degen partııasy quryldy. Al bul qozǵalysty qaıdaǵy bir búlikshil anarhıster emes, kontınenttiń tanymal ekonomısteri uıym­dastyrdy. Olar búgingi tańdaǵy nemis ekonomıkasynyń tolaǵaı tabystaryna qaramastan, valıýta odaǵynyń, túptep kelgende, oǵan da, kúlli Eýropaǵa da qatty zııan keltiretinin óte senimdi túrde dáleldep shyqty. Atap aıtqanda, jańa partııa quryltaıshylarynyń biri, Gambýrg ýnıversıtetiniń ekonomıka jónindegi professory Bernd Lıýke Deutsche Welle gazetine bergen suhbatynda «bir­tutas valıýta Eýropanyń daǵ­darystan shyǵýyna kedergi keltirip qana qoımaıdy, sonymen birge, ol qurlyqtyń ekonomıkasyn bir­tindep qurtady» degendi ashyp ta, ashynyp ta aıtty. Mundaǵy másele mynada, eýroaımaq elderi ózderiniń damý erekshelikteri men qarjylyq júıesi jaǵdaılary boıynsha bir-birlerine múldem uqsamaıdy. Sondyqtan olardy birtutas monetarly júıe boıynsha rettep otyrýǵa áreket etýdiń ózi qur áýreshilik bolyp tabylady. Sý jańa partııany qurýshylardyń bul júıe jónindegi oılary osy tóńirekten arna tartady. Osyǵan baılanysty olar ne burynǵy nemis markasyna qaıta oralýdy, ne Avstrııa, Gollandııa jáne Fınlıandııa arasynda valıýta odaǵyn qurýdy usynady. Sonymen birge, «alternatıvshiler» soń­ǵylardyń sapyna tipti Fransııany da engizbeýdi qatań talap etti. Endi baıyrǵy markaǵa qaıtyp ora­lý ıdeıasyna kelsek, ony GFR azamattarynyń kem degende tórtten bir bóligi, ıaǵnı shırek sha­masy qoldaıdy. Mine, osy bas­tamany kóterip otyrǵan jańa partııanyń aldaǵy kúzde ótetin parlament saılaýyndaǵy perspektıvasy da jaman kórinbeıdi.

Búginde Germanııa halqynyń narazylyǵyn týǵyzyp otyrǵan bas­ty nárse – bul eldiń eýroaımaqtaǵy áriptesteriniń ysyrapshyldyǵy úshin óz qazynasynan aqsha tóleýi. Munda nemis jurty shydamynyń shegin Kıprge kór­setilgeli jatqan kómek bir sátte buzyp ketýi ábden múmkin. Eger Eýropa Odaǵy aqyry osy qadamǵa barar bolsa, tek qaýymdastyq qana emes, sonymen birge, Germanııa bıligi de eýroaımaqty ózgertip, qaıta qurý jóninde shyndap oılanyp qalatyn túri bar.

Serik PIRNAZAR,

«Egemen Qazaqstan».

ASTANA.