PROKÝRATÝRA PATRIARHY

Myna jalǵanda adam rýhynyń qaısarlyǵyna teń keler eshteńe joq shyǵar. Alla taǵalanyń kemel týyndysy — adam jany keremet qu­bylystardyń qoımasy sııaqty. Biraq, Jaratqan ıem mahabbat, sulýlyq, erlik, qabilet ataýlyny kez kelgen pendesine qoparyp tóge salmaǵany jáne aqıqat. Qalaı degenmen de, táńirimiz osy qasıetti sezimderdi ómir úshin kúrese biletin, óz kásibiniń has sheberi, parasatty da syrbaz pendelerine shym-shymdap darytatyn tárizdi. Biz sóz etip otyrǵan kúrdeli taǵdyr ıesi, endi birer kúnnen soń júz jasqa tolatyn eńbek ardageri, Qazaqstan Respýblıkasy prokýratýra salasynyń patrıarhy Nurǵalı Baldyqbaıuly Smaǵulov ta osyndaı tulǵalardyń sanatynan. Qashanda adam tabıǵattyń túlegi bolyp dúnıege kelip, birte-birte áleýmettiń tulǵasy bop bıikteı beredi. Osy bir sapalyq sekiristiń bastaý sóresi, ámanda, ata-ana, atamekennen bastaý alady. Tán qańqasynan talpynyp shyǵyp, rýh qanatyna ilesip, samǵaý men sharyqtaý saparyna attandyrar da osy aıaly besik — týǵan jer. Nurǵalı Baldyqbaıuly 1910 jyly 16 naý­ryzda Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanynda dúnıege keldi. Sábı shaǵynda anasy dúnıe saldy. Ákesi kezinde Qyrǵyzstandaǵy Toqmaq gımnazııasyn bitirgen kózi ashyq, saýatty adam bolǵan. Keńes ókimetin ornyqtyrý jolyndaǵy shaıqastardyń birinde, ıaǵnı 1931 jyly tap jaýlarynyń qastandyǵynan mert boldy. Al jasóspirim Nurǵalı esin bile bastaǵannan dinı saýatty, Qurandy aýdarǵan abyz-qart atasynyń tálim-tárbıesin alyp ósti. Ata ǵıbraty qanyna sińgen, búginde júz jasqa jetip otyrǵan Nurǵalı aǵa da osynaý ulan-ǵaıyr ǵumyrynda ar-ojdan tazalyǵyna qylaý túsirgen joq. Jáne urpaǵyna da osy qaǵıdany berik ustaýdy amanattady. “Tynysh uıyqtaǵyń kelse, taza ojdandy tó­senish et” degen ǵoı danalar. Osy oraıda Shá­kárim qajynyń “Ar bilimi” degen bilim oqyty­­lýy kerek. Bul ǵylymdy aqyldy adamdar oılas­tyryp, pán retinde jazyp... adam boıynda jeke ardyń qoja bolyp qalý jaǵyn kózdeý kerek”, – degen sózi beınebir Nurǵalı aǵanyń ómir jo­lyna qaratyp aıtylǵandaı. Qashanda bilimniń, aqıqattyń aýylyn izdep shyqqan albyrt shákirt birte-birte áleýmettik bolmys dep atalatyn ııý-qııýy kóp ný ormanǵa suǵyna beredi. Suǵyna engen saıyn izdegen súrleýiniń buralańy jıilep, tapqan jaýabynan góri janyn qınaǵan saýaly kóbeıe túsedi. Shynynda da sananyń sandal kógin aq ter, kók ter etip jaýap izdeıtin alýan saýaldar aınalamyzda toly ǵoı. Sonyń birine de selt etpeı, tapqandy iship, tabylǵandy kıip, buıyrǵan jaryqty taýysyp shyǵýǵa da bolady. Al naǵyz adam bolý degen, eń aldymen tóńi­re­gińdegi keremetti kórip tań qalý emes, keleń­sizdikterdi kórip qınalý, odan arylar amal izdep, ańtarylý bolmaq. Ar degen nárseniń ózi de sondaı batpan saýaldardy ózgege qoımaı, ózińe qoıý úshin berilgen. О́mirbaıan paraqtaryn aqtaryp otyrsaq, týmysynan zerek bala Nurǵalı bilim izdep sharq urypty. Eldi asharshylyq jaılaǵan ótken ǵasyrdyń sonaý 1929 jyldarynyń ózinde Qordaı aýdanyndaǵy Qasyq aýylynyń jeti jyldyq mektebin bitirgen órimdeı jas Nurǵalı óz qatarlastarymen birge Jarkent qalasyndaǵy pedagogıkalyq tehnıkýmǵa attanady. Barar jerine kózdi ashyp-jumǵansha jetip keletin búgingideı kún qaıda, áýeli Semeı baǵytyna qatynaıtyn júk poıyzyna otyryp, sodan keıin Úshtóbe arqyly jaıaý-jalpylap, aryp-ashyp, birer kúnnen keıin Jarkentke de jetedi. Nebir qıyndyq kórip jetkenderi ne kerek, tehnıkýmda oryn tolyp, sabaq bastalyp ketipti. Alaıda, qaısar jastar buǵan moıymastan, qaıtadan jaıaý-jalpylap Almatyǵa jetip, surastyra-surastyra sol kezdegi Qazaq KSR Halyq aǵartý komıssarıatynyń tóraǵasy Sarmoldaevty taýyp alyp, jaǵdaılaryn aıtyp, kómek suraıdy. Bilimge sýsaǵan bul jastardyń osy áreketi netken qaısarlyq deseńshi! Aqyry, “Talapty erge nur jaýar” degendeı, Nur­ǵalı bastaǵan bir top jas Almaty peda­go­gıkalyq tehnıkýmynyń daıyndyq kýrsyna qa­byldanady. Bul býyn ashtyqty da, qıynshy­lyq­ty da kórip ósti. Asharshylyq náýbetin, qýǵyn-súr­gin zulmatyn bastan keshirip, Uly Otan so­ǵysynyń qanquıly jyldaryna tap keldi. Nurǵalı aǵanyń ómirbaıan soqpaǵyna kóz salsaq, onyń óz tustastarynan bólinýi — balań Nur­ǵa­lıdyń Almatydaǵy pedagogıkalyq tehnıkýmnyń 3-kýrsynda oqyp júrgeninde Ádilet mınıstr­li­ginen Qazan qalasyna baryp, oqýyn jalǵasty­rý­ǵa usynys kelgen kezinen bastalady eken. Al­ǵan betinen qaıtpaıtyn qaısar jas osy usy­nys­ty qýana qabyldap, kóp uzamaı Qazan qala­syn­daǵy Qurylys ınstıtýtynyń zań fakýltetine túsedi. Taǵdyr degendi qoısańshy, sol Qazan qa­la­synda óziniń bolashaq jary Márııamdy kez­destirip, kúni búginge deıin qol ustasyp, birge ǵu­myr keship keledi. “Bala — balqytylǵan al­tyn, ony qandaı qalypqa quıyp, qandaı músin jasaý zergerdiń óz qolynda” degen halyq dana­lyǵy. Sondyqtan da bolar, qaı zamanda da bilim adam balasynyń kókiregine qasıetti sáýlesin túsiretin ǵajaıyp qubylnama. Osynaý qasıetti sáýle Nurǵalı Baldyqbaıulynyń da kókiregine shýaǵyn shashyp, Qazandaǵy oqýyn bitirip, 1937 jyly elge oralyp, Semeı qalalyq proký­ro­rynyń kómekshiligine ornalasty. Á degennen-aq óz isine degen jaýapkershilik ony eńbek jo­ly­nyń baspaldaqtarymen joǵary qaraı kótere berdi. Sóıtip, aldymen Semeı oblystyq prokýrorynyń orynbasary boldy, sosyn 1942 jyly Qazaq KSR bas prokýrorynyń orynbasarlyǵyna taǵaıyndaldy. Odan keıingi kezeńderde Nurǵalı aǵa prokýratýra salasynyń óńirlerdegi aqsap jatqan tustaryn kóterý úshin respýblıkamyzdyń jer-jerlerine arnaıy jiberilip otyryldy. Mysaly, 1943-1948 jyldary Jambyl oblysy, Merke aýdanynyń prokýrory, 1948-1950 jyldary Kókshetaý oblysynyń prokýrory, 1951-1956 jyldary Qostanaı oblysynyń prokýrory, 1956-1959 jyldary Ońtústik Qazaqstan oblysynyń, 1959-1971 jyldary Batys Qazaqstan oblysynyń prokýrory bolyp úzdiksiz eńbek etti. Osynyń barlyǵyn saralaǵanda, kúrdeli ómirbaıan ıesi óziniń qyzmettik aıasynda sharyqtap shyńǵa da shyqty, tirshiliktiń ashysyn da, tushysyn da tatty. Azdy-kópti qol jetken tabysy bolsa, ol mańdaı teri men bilim-biliginiń nátıjesi. Nur­ǵalı aǵa osyndaı eren eńbekteriniń arqasynda 1941, 1962 jyldary Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń qurmet gramotalarymen ma­rapattaldy. Al 1963 jyly 3-dárejeli memle­ket­tik ádilet keńesshisi shenine ıe boldy. Son­daı-aq osy jyldar aralyǵynda oǵan “Eren eń­begi úshin”, “Uly Otan soǵysyndaǵy eren eńbegi úshin” medaldary jáne kóptegen ordender, son­daı-aq “Prokýratýranyń qurmetti qyzmetkeri” ataqtary berildi. Bir adam úshin osynyń bári az marapat emes. Sóz arasynda aıta keteıik, qyzmet bary­syn­da Nurǵalı Baldyqbaıulynyń ádil sheshimderine baılanysty sol kezdegi partııa organdarynyń keıbir laýazymdy adamdarynyń narazylyqtary týyp otyrdy. Biraq ta, kóbine ondaı narazy­lyqtar Nurǵalı aǵanyń qylmysty qopara aqtaryp, shyndyqty batyl aıtýyna baılanysty edi. Iаǵnı, ol quqyq qorǵaý salasynda adal­dyq­tyń, biliktiliktiń, kásibı iskerliktiń, parasatty bolýdyń mańyzdylyǵyn alǵa qoıyp, ondaı ta­laptarǵa sáıkes kelmeıtin isterge, adamdarǵa, bıik laýazymdaryna qaramaı, kúres júrgizip otyrdy. Sondaı kúres júrgize otyryp Nurǵalı Smaǵulov Qazaqstan memleketi úshin aıanbaı qyzmet etýdi abyroıly mindetim dep sanady. Mysaly, Jambyl oblysynyń Merke aýdanynda prokýror bolyp istep júrgen jyldary Merke aýdanynyń birinshi hatshysy Donsovtyń qoǵamǵa jat qylyqtaryn bultartpas faktilermen ásh­ke­relep, partııa qatarynan shyǵartyp, jumystan bosattyrdy. Al 1957 jyly sol kezdegi Shymkent oblysy Kırov aýdandyq partııa ko­mı­tetiniń birinshi hatshysynyń ústinen de is qoz­ǵap, bul joly da Nurǵalı Baldyq­baıulynyń mereıi ústem boldy. Qazir oılap qarasaq, sol óńirdegi “jarty patsha” sanalatyn aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylaryna qarsy shyǵyp, qarsy shyǵyp qana qoımaı, qylmys­ta­ryn moıyndaryna qoıyp, dáleldep, partııadan shyǵartyp, bılikterinen alastatyp, táýbalaryna túsirýin erlik emes dep kim aıta alar?! El júgin arqalaǵan azamat Nurǵalı Baldyq­baıuly talaı ustaz, talaı aǵalarynan tálim ala júrip, ózi de qanshama jas daryndardyń qam­qor­shysy bola bildi. Qashanda óz eńbegine sha­byt­tanbaǵan, zeınetine raqattanbaǵan, júrektiń qanyn sorǵalata eńbektenbegen adam óz sala­syn­da aıta qalarlyqtaı eshteńe tyndyra almaıdy. Osyny erte túsingen Nurǵalı aǵa qarshadaıynan sony qıyrǵa bet túzedi. Tabıǵat-ana oǵan adam balasynda sırek kezdeser kemel qabilet, tamasha túısik, ótkir oı-zerde syılady. Ásirese, jan alyp, jan berisken qyzmet barysynda adamdyq qalypty bıik ustaý kimge bolsa da úlken syn ǵoı. Maqtasaq ta jarasqandaı, daryndy jan áýelden bes sıpatty ózine murat tutqan sııaqty. Bir úıdiń úmiti, bas kótereri bolǵandyqtan, jastaıynan bilim alyp, eńbekke aralasyp, atqa mindi. Jaqsylyqqa mastanbasqa, jamandyqqa jasymasqa bel býyp ósti. Nurǵalı aǵa murat tutqan joǵarydaǵy bes sıpattyń biri — bireýge til tıgizýden saqtaný. “Aqyl – dos, ashý — dushpan” degenniń máni osy. Ekinshisi — ádeptilik. Qazaq ádepten aspaı, kishilik kórsetý arqyly kisilik tanytqan. Úshinshisi — ózgege kúdiktenbeý, óıtkeni ózge ózińe kúdiktenbesin. Iman jııam deseń, pıǵylyńdy taza ustaý paryz. Tórtinshisi — ne isteseń de zergerlikpen tyndyra bilý, aıaǵyna deıin jetkize bilý. Naǵyz yrys degenińiz osy. Al, besinshisi — óz basyńa tilemeıtin isti bireýge istemeý. Qııanattan asqan qylmys bolmaıdy. Osy bir bes qasıet Nurǵalı aǵanyń ómir boıǵy temirqazyǵyna aınaldy. ...Uzaq jyldarǵa sozylǵan jemisti eńbektiń óteýindeı bolyp, búginde respýblıka kóleminde Nurǵalı aǵamyzdyń júz jasqa tolý mereıtoıyna baılanysty rýhanı sharalar ótip jatyr. О́tken jyldyń kúzinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas Prokýrory Qaırat Mámı Almatyda Nurǵalı Baldyqbaıulynyń úıinde arnaıy bolyp, áńgimelesip, keterinde júz jasqa tolǵaly otyrǵan prokýratýra ardageriniń omyraýyna “Prokýratýranyń qurmetti qyzmetkeri” tósbelgisin qadap, estelikke altyn saǵat syılady. Sol kezde Bas Prokýrordyń bastamasymen abyz-aqsaqaldyń júz jyldyǵyn joǵary deńgeıde atap ótý maqsatynda arnaıy jumys toby qurylǵan edi. Bir ǵasyr ǵumyrynyń altynǵa bergisiz 35 jylyn prokýratýra salasyna arnaǵan Nurǵalı Baldyqbaıuly búginde áli tyń, sergek. Ardager general júz jasqa tolý mereıtoıy qarsańynda, ıaǵnı osydan birer kún buryn óziniń týyp-ósken atamekeni — Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanynda bolyp qaıtty. Osynaý este qalarlyq sharany Bas Prokýror Qaırat Ábdirazaquly Mámıdiń tikeleı bastamasymen Almaty qalasy jáne Jambyl oblysynyń prokýratýrasy, son­daı-aq Qordaı aýdandyq ákimdigi uıymdastyrǵan edi. Elde Nurǵalı aǵanyń qurdastary bolma­ǵa­nymen, izin basqan, qamqorlyǵyn kórgen ini-zamandastary barshylyq. Aýdanda eki kúnge sozylǵan jyly júzdi kezdesýler ǵasyr jasaǵan Nurǵalı Baldyqbaıulynyń mereıin taǵy bir kóterip tastady. Nurǵalı aǵamyzǵa Qordaı aýdandyq máslıhatynyń sheshimimen “Qordaı aýdanynyń qurmetti azamaty” ataǵy berildi. “Asyl aǵash tik turyp qartaıady” demekshi, Nurǵalı aǵa búginde júz jasty aýyzdyqtasa da sabyrly, shıraq qalpynda, dóńgelengen dáýleti, dúbirlegen áýleti bar, zaıyby, qazirgi tańda 97 jastaǵy Márııam apa ekeýi alańsyz ǵumyr keshýde. Sózimizdiń sońynda “О́mirdiń bazarynda, Allanyń nazarynda bolǵaısyz, Nurǵalı aǵa, áli de jastan-jasqa jete berińiz, prokýratýra patrıarhy!” demekpiz. Muhtar JО́RGENBAEV, Bas Prokýrordyń orynbasary, 3-dárejeli memlekettik ádilet keńesshisi.