Saǵynysh

Qara qyldy qaq jarǵan ádildigi men almastaı tilip túser ótkirligi, bet qaratpas surapyl ójettigi men tal boıyn­da jasandylyǵy joq minsiz bolmysy onyń tulǵasyn órshil óleńderimen birge búkilhalyqtyq qurmettiń kógine kóterip ketti. Shyndyq úshin shyryldap, shashy aǵarǵan, árli de nárli óleńderimen artynda óshpes mura qaldyrǵan Farıza aqyn shyn máninde Alashtyń aqberen aqyny edi. 

Poezııa áleminiń jaryq juldyzyna aınalǵan, qalamynyń qýatymen, ómir­sheń óleńderimen adam janyn parasat pen mahabbat aıdynynda terbegen talantty aqynnyń esimin eliniń esinde máńgige qaldyryp, óskeleń urpaqqa ómiri men shyǵarmashylyq eńbegin ulaǵat etý barshamyz úshin paıymdy paryz dep sanaımyz. О́ıtkeni Farıza Ońǵarsynova – kúlli Qazaq eliniń maqtanyshy, mereıi. Zy­myrap ótip bara jatqan ýaqyt-aı deseńizshi!..

Parlament Májilisiniń I-II shaqyry­lymdarynda áriptes bolyp, sodan Fa­rıza Ońǵarsynqyzynyń ómiriniń sońǵy kúnderine deıin ajyramaı, 18 jyl boıy qarym-qatynasymyz úzilgen joq. Eki aralyqta 23 jyl ótip ketipti. 

Parlament Májilisindegi qyzmetimiz aıaqtalýyna bir jyldaı ýaqyt qalǵanda, udaıy qasynan tabylatyn maǵan óziniń kabınetinde tótennen bir suraq qoıdy (apaı ylǵı da suraqtardy kútpegen tosynnan, tótennen qoıatyn): «Sen men týraly jazasyń ba keıin?» dedi. Bul sózdi sol kezdegi parlamenttik tilshi, bú­ginde «Astana aqshamyndaǵy» Názıra Baıyrbek qyzymyz estidi. «Jazamyz ba dep júrmiz ǵoı», dedim. Osy sózge de 15 jyldan asyp ketipti. Názıra meniń esime keıinnen osyny birneshe ret salǵan-dy.

Biraq ol ýáde oryndalmaǵan edi. Jarııalanǵan, jazyp qoıǵandarym joq emes, biraq júregim daýalamaı júrip qaldym. Ol kisi týraly jazylǵan, kózi tirisinde maǵan oqýǵa bergen pikirlerdiń ózi úsh papkaǵa jınalǵan 300-deı maqa­lalar men hattar edi. Men qarap, jú­ıelep bergendeı bolǵanmyn. Endi óz jasymyz da jetpisten aýyp barady. Kiltin taba almaı júrmin dep júrgende kesh qalatyndaı da kóre bastadym. Sol kitapqa táýekel etken betim – osy.

Umytý – adamnyń baqyty ári saǵy­nyshy. Baqytty bolatyny – barlyq oqı­ǵanyń bárin zerdede toqý múmkin emes, ony umytasyń jáne umytýǵa tıistisiń. О́ıtpegen kúnde aqyl aljasady. Al saǵynyshy deıtinimiz – umyta almaıtyn, umytýǵa bolmaıtyn, bir sátke de bolsa esińnen shyǵara almaıtyn, adamnyń oı-júıesin tutastaı ıgerip, meńgerip alatyn adamdar, sezimder bolady. Farıza Ońǵarsynova – meniń taǵdyrymdaǵy sondaı saǵynysh.

Farıza apaımen 1996 jyldyń basynda qos palataly Parlamenttiń Má­jilisine saılanǵan kúni tanystym desem bolady. Bárimizdi bir zalǵa jınap, keýdemizge depýtattyń tósbelgisin taǵyp, qoldarymyzǵa depýtat mandattaryn berip, sýretke túsirip, gúl usy­nyp jatty. Tizim boıynsha shaqy­rylyp, qujatymdy alyp kele jatyp, qolymdaǵy gúlimdi Farıza apaı­ǵa usyn­dym. Ol kisi kúlimsirep, meıi­rim­men qarap, gúlimdi aldy. Taǵy birer kúnde kabınet bólis boldy. Apaıǵa kirip, ózimdi tanystyryp, qansha degenmen aldyńǵy Joǵarǵy Keńeste depýtat bolyp, jol bilip qalǵanmyn, «Sizge bir nárse kerek bolsa, túsinbegen jerińiz bolsa, aıtarsyz...» dedim. Ol kisi, kimmin, qaıdan keldim, qysqa ǵana surastyryp, az-kem áńgimelestik. Apaı­men tanystyǵym osylaı bastalyp edi. Birte-birte shúıirkelesip sóılesip turý daǵdymyzǵa aınaldy. Sodan 18 jyl janynda júrdim. Aptasyna birer ret kirip, kelip túsken qaǵazdaryn júıelep, suraqtaryna bilgenimshe jaýap berip turatynmyn.

О́z basym apamyz dúnıeden ót­ken­de, azamattyqtyń, arlylyqtyń, mem­leketshildiktiń belgisindeı bolǵan tutas bir dáýir kóshkendeı sezimde boldym...

Apaıdyń ózimen tikeleı tanysqansha onyń barlyq kitaptarynan, jaryq kórgen shyǵarmalarynan túgeldeı derlik habardar edim. Ásirese «Suhbat» kitaby óte unaıtyn. «Suhbatqa» akademık-jazýshy Ǵabıt Músirepov alǵysóz jazǵanda: «Kórkem sóz maıdanynda aqynǵa, jazýshyǵa, erkek-áıelge, kári-jasqa… ǵaryshqa deıingi bıiktik te, Jer-ananyń otty júregine deıingi tereń­dik te ortaq. Erlik, batyldyq, adal­dyq, uıattylyq, arlylyq, namysqoılyq sııaqty adamgershilik-azamattyq qasıetterdiń bári de ortaq. Men Farızany osyndaı asqarlardyń bıiginde kóremin» dep pikir bildirgen-di. Osy sózderde atalǵan qasıetterdiń árbiri Farıza Ońǵarsynovanyń bir boıyna­n tabylatynyna kóp jyl áriptes, seriktes, shákirt bola júrip kózim anyq jetken. 

Apaıdy aldymen ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń basynda bizdiń aýdanǵa kelgende kórdim. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń qıyr shetinde, Syrdarııa ózeniniń ózbek elinen bizge ótetin jerinde, sol jaǵalaýda ornalasqan úsh aýdannyń biri Kırov aýdandyq partııa komıtetiniń qyzmetkeri kezimde. Aqynnyń kelgenin kezdeısoq estip qalyp, «Pobeda» orta mektebinde kezdesý bolyp jatqanda, júgirip barsam, jıyn bastalyp ketken eken. Zalǵa qysyla kirip, artqy oryndardyń birine jaıǵastym. 

Aqynnyń qabaǵy qatýlaý kórindi. «Sózderin qaryzǵa bergendeı etip sóı­leıdi eken» degen oı keldi aldymen. Sóıtsem, tabıǵaty solaı eken. Ásirese otyrysqa kóńili tolmaǵan kezde. Tek kezdesý aıaqtalyp, 5-6 oqýshy kitaptaryna qoltańba alyp jatqanda eptep jadyraǵandaı boldy. Bir qyzdan: – Atyń kim? Neshinshi klasta oqısyń? – dep surady. – Bıyl bitiremin. Almatyǵa oqýǵa túsemin, jýrnalıst bolǵym ke­ledi, – dedi qyz. Sonda: «Kúlásh! Tek súıgen adamyńmen ǵana gúl ash!» dep jazyp berdi. Bul sózderi júregime ot quıǵandaı áser etti. Aıaýly aqynǵa jasalyp jatqan jasandy, júrdim-bardym, kedeı qurmet úshin uıaldym. Jıyndy tastap, jylystap shyǵyp kettim. Osy oraıda kópshilik túsine bermeıtin bir nárseni basa aıtqym keledi. Farıza aqynda «Osydan upaı jınap qalaıyn, kózge túsip qalaıyn» deıtin oı múldem bolǵan emes. Týrasyn aıtty, tik tartyp otyrdy. Naǵyz aqyn bolmysy solaı bolsa kerek-aý! Asaý, qatal bolyp kóri­netini tabıǵatynan shyǵar, biraq shekten shyǵyp, namysqa tımeıtuǵyn. Ony «asaý, tarpań» degender tabıǵatyn tanymaǵandyqtan, shyndyqty betke aıtatyn týrashyldyǵynan, óz ustanymynan taımaıtyn minezinen taısalatyndyqtan aıtatyn. Tarpańdyǵy tákapparlyqtan, órligi órkeýdelikten emes edi.

«Qazaqstan» ulttyq arnasyndaǵy Ulbosyn Esenbek degen qyz, apaıdyń kózi tirisinde «Jurt meni qatal deıdi» degen kólemdi telejýrnal jasap, ekrannan birneshe márte kórsetti.

Qazaq poezııasynda ózindik órnegi­men, názik lırıkaǵa toly jyrlarymen qoltańbasyn qaldyrǵan Farıza apamyzdyń qaı óleńin alsaq ta, onyń ón boıynda almas qylyshtaı jarqyraǵan ótkirlik pen móldir sýdaı tazalyq jatyr. Apamyzdyń qaısar minezi men ór tulǵasynan, «uıqysyz túnderi men kúlkisiz kúnderiniń kýási bolyp, aıalap ótken óleńderinen» keshegi Mahambet pen Isataıdyń ekpinin sezesiń. О́leńderinde ıneniń jasýyndaı da jasandylyq joq, azamattyq lırıkasy synshyldyǵymen, qoǵamdaǵy, adam minezindegi keleńsiz tustardy dál nysanaǵa alýmen erek­shelenedi. Áıel jaratylysynyń názik­tigi men qylyǵyn, jany men tániniń sulýlyǵyn, mahabbatynyń móldirligin tap Farızadaı jarqyratyp, súısinte jazǵan aqyn az-kem. Ábdilda Tájibaev: «Farızada halyqtyq rýh bar, ol – eli­men birge, qazaǵynan bólinbeıtin aqyn. Onyń tili júırik, ótkirligi men tapqyrlyǵy, qanaǵattyǵy bárimizdi de qyzyqtyratyn, qýantatyn aqyn. Abaı bastaǵan uly aqyndary bar elde qyzdan shyqqan Farızasy bolý da qazaq eli úshin keremet jarasym. Men osy jarasymdy kórgenime baqyttymyn», degen eken.

Elorda tórinde aqynnyń jyr keshin ótkizgen kúnderimiz. Eki kún qatarynan jyrdan shashý shashyp, «Farıza jáne onyń sińlileri», «Farıza, Farızajan, Farıza qyz» atty jyr keshterinde ha­lyq bir tolastamaı, aıaǵynan tik turyp qoshemet-qurmet kórsetkeni keshe ǵana sekildi.

1999 jyl aıaqtalar kúnderi Parlament ǵımaratynda depýtattar men apparat qyzmetkerlerine arnap mereıtoılyq kesh ótkizdik. Sonda úıde apaıdyń bu­ryn-sońdy shyqqan 14 kitaby bar eken, solardy arnaıy ashyq sóre jasap, kórme uıymdastyrdym. Sony alyp baryp, komıtetimizdiń sektor meńgerýshisi Marına Kımge: – Joǵalyp, urlanyp ketpesin, sizge tapsyrdym, – degem. Kesh bitken soń qarasam 4-aq kitap qalypty. Apaıǵa kitaptardan aırylyp qalǵanyma ókinish bildirip edim: «О́kinbe. Solaı bolýy tıis bolǵany ǵoı. О́kpelegenińmen, ren­jigenińmen, ol kitaptar qaıtyp kelmeıdi. Endi jańa ıeleriniń janyn jyly­typ, qoldan-qolǵa aýysyp júre bersin», dep basý aıtty. Sol sózdiń durys­tyǵyna búginderi kózim jete túskendeı...

Ol eshýaqytta eshkimdi jamandamaı­tyn, bireýlerge kóńili tolmaǵan sátterde: «jaı adam ǵoı» dep qana qoıa salatyn, áńgimeni uzaq-sonarǵa sozbaıtyn.

Jalǵandyqty, jasandy kólgirsýdi jany súımeýshi edi. Jany óte názik bolatyn. «Aqyndardy salystyryp qaraýǵa bolmaıdy, árkimniń deńgeıi bar, shamasy kelgenine qaraı jazady, sondyqtan: anaý artyq, mynaý kem deý – orynsyz», deıtin. Shynshyldyǵy sol – óleń jazýdy qoıyp baramyn, poezııada aıtarymdy aıtyp boldym, – dep te ashyq málimdedi. Sóıte tura, qalamy qolynan túsken joq. Alyp túsken kesel jabysqanda Pýshkınniń óleńderin aýdaryp júr edi. «Mark Tvenge erekshe kóńil bólip júrmin», dedi taǵy birde. Birde zalǵa ala baryp, oqyp otyrǵan bir qoljazbamdy «maǵan bershi» dep alyp oqyp otyrdy. Sóıtti de maǵan: «Sen rýhanııatqa kóńildi kóbirek ból. Táshkende oqyǵansyń, ózbekter sekildi tiliń jumsaq, aýdarmalaryńdy qazaqtyń ózi jazǵan eken dep oılap qalatyndaı…», dedi. 

Apamen 1998 jyldyń jazynan kórshi turdyq. Úıine kirip qalsaq, tamaq ázirlep jatady. «О́zi daıyndaıtyny nesi eken» dep oılaıtynmyn bastapqyda. Sóıtsem, úı sharýasyn da qajettilik dep sanaý, menmensýden aýlaq bolý, árisi zerigýden ada bolý úshin jasaıdy eken.

Tamaq asqanda úlken bir tabaq etip asady. Onyń besten biri de jelinbeıdi. Tómendegi qaraýyl, vahter balalarǵa berip jiberedi. Bul – minezden eken. 

Birge bolǵan kezderde mereıtoılyq nemese basqa da bir keshter ótkizip turdy. Sonda árbir nársege muqııat qaraı­tyn. Ánshilerden bastap, kim qandaı óleń oqıtynyna deıin baqylaıtyn. Una­masa, shyǵaryp tastaıtyn. Qasynda júrgen soń, bireýleri maǵan keledi, ara túskendeı bolatyn kezderim boldy, birde tyńdaıdy, birde qaıtaryp tas­taıdy. О́z basym apamnyń bitim-bolmysynan kóp ónege aldym.

Anamyzdyń arýaǵyna baǵyshtap «Merýert» meıramhanasynda as berdik. Sol asty Farıza apa bastap ashyp, baǵyt­t­ap otyrdy. Osyndaı jaǵdaı Qara­taı Turysov aǵanyń uly qaza bolyp, Almatydan kele jatqanda qaıtalandy. Bizdi shaqyryp: «Áýejaıda baraıyq, Qarataı aǵam kele jatyr eken», dedi. Kútip aldyq. Áskerkúl apamyz daýys salyp jylady. Ásirese: «Qarekeńniń jaǵdaıy, densaýlyǵy dep, qudaıdan tileýim bir jaqty bolyp ketpedi me eken, balamnan aırylyp qaldym ǵoı, Farıza» degenine bárimiz egildik.

Apamnyń ózine de aty jaman aýrý úsh ret belgi berdi. Sonyń birinde: «Janym aýyrdy» dep kelýshige muńdanyp, ómirge ókpesin aıtpaǵan qaısarlyǵyna tánti boldym. Ásirese sońǵy birer aıdyń aýyrlyǵyn qatty sezindik. Sonda da, eshteńe bildirtpedi, jaımashýaq áńgimelerdi aıtyp otyrdy. Ádette, aýyrǵan adamǵa baryp, kóńilin surasań: «Ana jerim úıtip qaldy, myna jerim búıtip otyr», dep táptishtep, tek keselin ǵana aıta beredi emes pe? 

Keıde utymdy bir ázilderdi de aıtyp otyratyn. «Shesheıdiń ólgeni bolmasa, aýrýy menen kúshti emes edi» dep anam aıtqan, – dep Farıza apaı aýrýyn aıta beretin adamdarǵa tyjyrynýshy edi.

Eń sońǵy aýyrǵany bes aıǵa sozyldy. 25 tamyz kúni aýrýhanaǵa tústi. Kúnige derlik baryp, habar alyp turdyq. Bizdiń dárigerler, nemis eliniń dárigerleri uzaq aqyldasyp, ota jasamaı, hımııalyq ekpe arqyly emdeýdi jón sanady. Hı­mııalyq ekpe arasyna 15-20 kún salyp úsh ret jasaldy. Sońǵysynan keıin tipti táýirlenip ketkendeı bolyp edi. Sóıtsek aldamshy eken. Hımııalyq ekpe júregine aýyr salmaq túsiripti. Názik, sezimtal, Asanbaı Asqarov aıtqan «jiger-júrek», Ońaıgúl Turjanova aıtqan «óleń-júrek» shydaı-shydaı sharshapty. Myńdaǵan adamdardy jyrymen, sózimen, qamqorlyǵymen emdegen asyl apamyzdyń júregi sol sal­maqtardy kótere-kótere sharshapty...

Osynyń ózi artynda qalyp jatqan, osy qasiret sátin uǵynǵan árbir sanaly azamatty muńǵa orantyp, qaıǵyǵa túsir­gen Farızanyń minezinen úlgi alýǵa tıis ekendigimizdi kórsetedi.

О́zi jazǵandaı:

Evgenıı Evtýshenkonyń: «Nevajno est lı ý tebıa ıssledovatelı, A vajno, est lı ý tebıa posledovatelı?!» degeni óte durys. Aqyn apamyzda osynyń ekeýi de bar, zertteýshileri de, ustaz tut­yp, jolyn ustanýshylary da qaýlap ósip keledi, ekeýi de qatar baǵyttasyp, aqynnyń tutas galareıasyn quraıdy. Aqyn osy ǵumyrynda óz mektebin, óz jolyn ózi salyp ketti. Ol salǵan soqpaq úlken jolǵa, ári qaraı dańǵylǵa aınalatyny kámil. Oljas Súleımenovtiń: «Kto vıdel Boga? – Tot, kto vıdel Pýshkına» degenindeı, óz basym Farıza apaımen zamandas, tustas, áriptes, ini bolǵanyma shúkirshilik etemin. Qaıtys bolǵanynda kúndeligime apaı týraly bylaı dep jazyppyn:

«О́lim ǵana aqıqat, basqasy – jalǵan» degen ǵoı. Búgin biz sol aqıqatpen betpe-bet keldik... Farıza apanyń jaıy jannatta bolyp, nury peıishte shalqyǵaı! Janashyr apam, rýhanı anamnan aıyrylyp, qulazyp qaldym!»

ózim ketsem muńlylaý ánim qalar... – dep jazǵanyndaı qazaq halqy barda, jyr qadirin baǵamdaıtyn qaýym barda Farıza aqynnyń esimi elimen birge máńgi jasaı bermekshi. Alaıda, aqynǵa degen saǵynyshtyń orny bólek.

Dana Abaı: «Qarashy, óz boıyńda túgel me eken, Ystyq júrek, oń shyraı, qýat pen kúsh» deıdi. Aqyn, Azamat, Qaıratker Farıza Ońǵarsynova máń­gilikke bettegennen beri, bizdiń halqy­myz úshin, árbirimiz úshin onyń kisilik tulǵasy ýaqyt ótken saıyn bıiktep barady.