Kóptegen elderde ómir sapasynyń jaqsarýy men adamdardyń bos ýaqytynyń kóbeıýi, transport pen baılanys jelileriniń damýy adamdardyń el aralap, dúnıe kezýine sebep boldy. Týrızm – XX ǵasyr fenomeni. Sodan beri halyqaralyq týrızm damymasa, tejelgen emes. Máselen, 1990 jyldary álem boıynsha týrızmnen túsken qarjy kólemi 255 mln AQSh dollaryn qurasa, 1998 jyly 495 mln dollarǵa jetken. Al 2020 jyly 2 mlrd AQSh dollary shamasynda bolady dep kútiledi.
Týrıster úshin tartymdy elderdiń kóshin Fransııa bastap tur. Bul elge byltyr 86,7 mıllıon adam sapar shekken. Ispanııa men Amerıka qurama shtattary da týrıster jıi baratyn memleketter qatarynda. Halyqaralyq týrızm uıymy jyl saıyn týrızm salasy 4,5-5 paıyzǵa ósip otyratynyn aıtady. 2018 jyly álemdegi týrısterdiń sany 1,32 mlrd-qa jetken. Bul Jer sharyndaǵy árbir besinshi adamnyń saıahattaıtynyn kórsetedi. Al eń kóp saıahattaıtyn halyq – qytaılyqtar. Olar 2017 jyly 257,7 mlrd AQSh dollaryn týrızmge jumsaǵan. AQSh-tyqtar 135 mlrd AQSh dollaryn jumsap, ekinshi orynda tur.
Týrızmniń damýy ekonomıkalyq, áleýmettik faktorlarmen tyǵyz baılanysty. Týrızm elde jańa jumys oryndarynyń paıda bolýyna áser etedi. Sonymen birge eldiń «ishki eksporty» da damı túsedi. Álemdegi IJО́-niń 10,1%-y týrızm arqyly kelse, al jumys oryndarynyń 10,5%-y týrızm sektorymen tikeleı baılanysty. Degenmen, jyl saıyn mıllıondap qonaq kútetin memleketterdiń halqy eldegi adam shoǵyrynan, qolaısyzdyqtan sharshaǵanyn aıtyp, narazylyq bildirip jatyr. Olardyń qatarynda Italııa, Ispanııa, Horvatııa halqy bar.
Statıstıkaǵa súıensek, Venesııaǵa jylyna 25 mıllıon týrıst keledi eken. Bul – Aýstralııa halqynyń sanynan da kóp. Qala turǵyndarynyń týrıster kóringen jerde qoqys tastap, kanaldarǵa shomylyp, qozǵalysqa kedergi keltiretinine kóńili tolmaıdy. «Týrısterdi tasymaldaıtyn úlken kemeler sý tirshiligine zııan bolsa, olardyń áserinen paıda bolǵan tolqyndar kóne úılerge zaqym keltiredi», deıdi venesııalyqtar. Bıyldan bastap Venesııa qalasyna kirý aqyly. Kirý aqysy maýsymǵa baılanysty 2,5 eýrodan 10 eýrony quraıdy. Italııalyqtar týrısterdi jeksenbi kúni mýzeıge aqysyz kirgizetin. Budan bylaı týrıster úshin bul jeńildik toqtatyldy. Týrızm turǵyndardyń turmys-tirshiliginen bólek, ekologııaǵa da keri áserin tıgizedi. Máselen, 2018 jyly Fılıppın úkimeti teńiz sýynyń lastanýynan Borakaı atty tanymal araldarynyń birin týrıster úshin jarty jylǵa jaýyp tastady. Taıland úkimeti 2016 jyly birneshe araldaryn japqannan áli ashpady. Al Everestke qyzyqqan alpınısterge qoıylar talap sál ózgesheleý. Olar taýǵa shyqqanda 8 kılo qoqys jınaýy kerek, ne bolmasa kılosyna 100 AQSh dollary kóleminde tólem tóleýi tıis.
Búginde qalaǵa kirýdi aqyly etken memleketter kezinde týrısterdi tartý úshin túrli sharalar qabyldaǵan bolatyn. Memleketter san túrli amal-aılaǵa baryp, eliniń ereksheligin kórsetýge qushtar boldy. Kóp memleket vızasyz rejimdi engizýden bastap, qujat rásimdeýdi meıilinshe ońaılatqan edi. Saıahatshylar úshin tikeleı reısterdiń bolýy da mańyzdy faktorlardyń biri ekeni belgili. Osy oraıda olar kóptegen elderge tikeleı áýe reısterin ashqan bolatyn.
Al Qatar bir kezderi qonaq úıler baǵasyn tómendetip, týrıster arasynda utys kólemi 30 myń AQSh dollary bolatyn lotereıa uıymdastyrǵan-dy. Týrızmniń damýynda, ónerdiń de úlesi zor. Sońǵy jyldary kóp talqylanyp, kórermen kózaıymyna aınalǵan «Taqtar talasy» serıalynan keıin týyndynyń túsirilgen jeri Horvatııadaǵy Dýbrovnık qalasyna kelýshiler sany kúrt ósken.
Anıme otanyna aınalǵan Japonııa jaqynda qonaqtaryn qalany súıikti keıipkerleriniń obrazynda jarys kólikterimen aralatýdy qolǵa aldy. Mundaı qyzmetti Tokıonyń ózinde 7 jerden taba alasyz. Al Fınlıandııa halqy ózderin álemdegi «eń baqytty halyq» dep, kelýshilerge baqytty ómirdi, tabıǵatpen úndestikti úıretetinin jarııalady.
Álem nazaryn aýdarý úshin festıvaldar uıymdastyrý – burynnan kezdesetin qural. Máselen, «Máskeý maýsymy» festıvalin uıymdastyrǵaly Reseı astanasyna qyzyǵýshylar sany 65,8 mıllıonǵa jetken.
Qalaı bolsa da týrızm kóp eldiń basty tabys kózderiniń biri ekeni anyq. 2016 jyly Reseımen shıelenis nátıjesinde Túrkııa shamamen 15 mlrd AQSh dollar kiristen qaǵylyp qalǵan edi. Týrızm arqyly Túrkııa ekonomıkasyna jyl saıyn 31 mlrd AQSh dollary kóleminde kiris túsetinin eskersek, bul – úlken másele.
Taldaýlar men zertteýler halyqaralyq týrızmniń damýy aldymen ishki, ulttyq týrızmdi damytýmen qatar júretinin kórsetti. Búginde týrızm halyqtyń jumyspen qamtylýynyń bir quraly bolǵandyqtan, týrızm salasy boıynsha bilim berý de mańyzdy bolyp otyr. Elimizge 2017 jyly «EKSPO» kórmesiniń aıasynda 7,7 mln sheteldik kelgen eken. Olardyń 88%-y kórshiles О́zbekstan, Reseı, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Qytaı elderiniń azamattary. Dál sol jyly týrızmnen túsken kiris 1,9 mlrd AQSh dollaryn quraǵan. Kazakh Tourism Ulttyq kompanııasy 2025 jylǵa qaraı týrızm IJО́-niń 9%-yn quraıdy dep senedi.
Elimizde 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha syrtqy týrızm 10%-ǵa, al ishki týrızm 5%-ǵa artqan. Keıbir derekterge qaraǵanda, 2018 jyly elimizge 8 488,3 myń adam kelipti. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń málimetine súıensek, olardyń tek 81 635-i týrıster. Bul 2017 jylǵa qaraǵanda 10,2% joǵary jáne 2015 jyldyń kórsetkishterimen salystyrǵanda, ósim 32%-dy quraıdy. Sondaı-aq, BAÁ (50%), Úndistan (49%), Malaızııa (44%), Gonkong (22%), Polsha (16%), Ońtústik Koreıa (15%) jáne AQSh (5,8%) elinen kelýshiler sanynyń artqany baıqalady. Sonymen qatar Germanııa, Ulybrıtanııa jáne basqa da birqatar elder azamattarynyń kelý kórsetkishi turaqty deńgeıde saqtalǵan.
Kazakh Tourism kompanııasynyń tapsyrysymen BBC World News efırine arnaıy beınerolık túsirilgen bolatyn. Beınerolıkke 124 mln teńge jumsalǵan. Odan keıin Euronews NBC arnasynda 300 myń AQSh dollary turatyn jarnama kompanııasy jasalǵan. Degenmen, atalǵan sharalardan keıin týrıster sanynyń ósýi baıqalmady. Búginde álem sarapshylary Qazaqstanǵa týrıster tartý jolyn usynyp álek. Glazgo ýnıversıtetiniń ǵalymy Gııom Tıbergıen týrısterdi «Karlag», «ALJIR» syndy tarıhı mańyzy bar keshender arqyly qyzyqtyra alý múmkindigi baryn aıtady. Rasymen, tumsa tabıǵatynan bólek, tarıhy tereń jerimizge týrısterdi tartý joly qandaı? Búgin olardyń elimizge kóptep kelýine múddeli bolyp júrsek, erteń Italııanyń kúıin keship júrmeımiz be?
