О́tken jyl qorytyndylary ne deıdi?

Seısenbi, 22 qańtar 2013 7:06

Dúnıe dıdaryn jaılaǵan daǵdarystyń sozylmaly syrqatqa aınalyp bara jatqan túri bar. Syrqat bolǵanda da, osy ótken merzim  ishinde oǵan qarsy eshqandaı daýanyń tabylmaýyna qaraǵanda, onyń múlde em qonbaıtyn syrqat bolyp shyǵýy da ábden múmkin. Qazirgi tańda dúnıeniń tórt buryshynda bolyp jatqan oqıǵalar dál osyndaı oılarǵa jeteleıdi. Ras keıbir aldyn ala jasalǵan boljamdar jurtshylyqty bolashaqta jaǵdaı jaqsarady degenge sendirgisi de keledi. Degenmen, álemniń ár túkpirinen jetip jatatyn aqparattarda kóńil jubatarlyq jaqsylyqtardan góri, alańdatarlyq málimetter basymdaý.

Seısenbi, 22 qańtar 2013 7:06

Dúnıe dıdaryn jaılaǵan daǵdarystyń sozylmaly syrqatqa aınalyp bara jatqan túri bar. Syrqat bolǵanda da, osy ótken merzim  ishinde oǵan qarsy eshqandaı daýanyń tabylmaýyna qaraǵanda, onyń múlde em qonbaıtyn syrqat bolyp shyǵýy da ábden múmkin. Qazirgi tańda dúnıeniń tórt buryshynda bolyp jatqan oqıǵalar dál osyndaı oılarǵa jeteleıdi. Ras keıbir aldyn ala jasalǵan boljamdar jurtshylyqty bolashaqta jaǵdaı jaqsarady degenge sendirgisi de keledi. Degenmen, álemniń ár túkpirinen jetip jatatyn aqparattarda kóńil jubatarlyq jaqsylyqtardan góri, alańdatarlyq málimetter basymdaý.

Jahandyq qarjy daǵdarysy bastal­ǵannan keıin tórt jyl ótkende álemdik eko­nomıka sol baıaǵy turaqsyz kúıinde qalyp otyr, al tabystarynyń deńgeıi jo­ǵary elderdegi ósim burynǵysynsha áli de onshalyqty aıtarlyqtaı emes. Osyndaı pikirler keltirilgen Dúnıejúzilik banktiń taıaýda jarııalanǵan «Jahandyq ekonomı­kalyq perspektıvalar» atty baıandamasynda damýshy elderge eýroaımaqqa jáne AQSh-tyń salyqtyq-bıýdjettik saıasatyna baılanysty táýekelderdi azaıtý úshin kúsh-jigerdi býferlik mehanızmderdi ny­ǵaı­týmen qatar, óziniń ekonomıkalyq ósý áleýetin damytýǵa shoǵyrlandyrý qajet ekendigi atap kórsetilgen.
«Ekonomıkanyń qalpyna kelý úderisi ahýaldy tez arada jaqsartý jáne neǵur­lym senimdi ekonomıkalyq ósimge qaıta oralý perspektıvalaryn kúńgirttendire otyryp, turaqsyz jáne belgisiz kúıinde qalýda, – dep málimdedi Dúnıejúzilik bank tobynyń prezıdenti Djım En Kım. – Osy ýaqyttarǵa deıin damýshy elder erekshe turaqtylyq tanytty. Degenmen «qol qýsyryp otyrýǵa» jáne tabys deń­geıleri joǵary elderdegi ekonomıkalyq ósimniń qaıta qalpyna kelýin kútip otyra berýge bolmaıdy, sondyqtan da biz damýshy elderge ınfraqurylymǵa, densaýlyq saqtaý men bilim berýge ınvestısııalardy qarjy­landyrý turǵysynda odan ári de yqpal ete berýimiz kerek. Ol, ózimiz bile­tindeı, olar­dyń bolashaqta qol jetkizýi múmkin ekonomıkalyq ósimin jedeldetý úshin negiz qalaıdy».
О́tken jyly damýshy elderde sońǵy onjyldyqtaǵy eń bir tómengi ekonomıka­lyq ósý qarqyny baıqaldy, onyń ózi bel­gili bir jaǵdaıda eýroaımaqta 2012 jyl­dyń mamyr-maýsym aılaryndaǵy dúdá­mal­dyqtyń ósýine baılanysty oryn aldy. Sodan beri álemdik qarjy rynogyndaǵy konıýnktýra aıtarlyqtaı jaqsardy. Damýshy elderge álemdik kapıtaldyń quıy­lýy qaıta qalpyna keldi (2012 jyldyń ekinshi toqsanynda onyń 30 paıyzǵa qulaǵanyna qaramastan), al oblıgasııalar shamamen 282 bazıstik pýnktke teń uzaq merzimdi ortadan tómen deńgeıge deıin tómendedi. Maýsym aıymen salystyr­ǵan­da damýshy elderdiń qor ındeksi 12,6 pa­ıyz­ǵa ósti, al bul ýaqytta tabys deń­geı­leri joǵary elderdegi qor rynoktarynyń ósýi 10,7 paıyzdy qurady. Degenmen, oryn alǵan ózgeristerge ekonomıkanyń naqty sektory tarapynan bolǵan reaksııa bir qalypty deńgeıde qaldy. Damýshy elder­degi óndiris kólemi ósti, biraq buǵan ınves­tısııalar deńgeıi men ekonomıkalary da­my­ǵan elderdegi ónerkásiptik belsen­dilik­tiń tómendigi tejeýshilik keltirýde. Boljamdar, mine, osylaı deıdi.
«Ekonomıkany U úlgisindegi traektorııamen qalpyna keltirýge degen úmit W úlgisindegi traektorııaǵa degen úmitke aýys­ty, endigi jerde álemdik ósimniń «alfa­vıttik» boljamy barǵan saıyn kúrdelene túsýde. Ázirge tabys deńgeıleri joǵary elder úkimetteri ózderiniń fıskaldyq saıa­satynyń turaqtylyǵyn arttyrýǵa talpynyp jatqanda, olardyń ózderiniń fıskal­dyq jáne aqsha-kredıt saıasaty senimdi jáne ishki rynokta qalyptasqan jaǵdaı­lardy eskerýi úshin damýshy elder ekonomıkasy damyǵan elderdegi árbir terbelisti aldyn ala boljaýǵa degen nıetten bas tartýy tıis», dep atap ótti Dúnıejúzilik banktiń aǵa vıse-prezıdenti jáne bas ekonomısi Kaýshık Basý.
Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýyna sáı­kes, álemdik ishki jalpy ónimniń ósýi ótken jyldyń maýsym aıyndaǵy boljam boıynsha 2,5 paıyz mólsherinde bolady delingenimen, 2012 jyly 2,3 ǵana paıyzdy qurady. 2013 jyly ósý qarqyny is júzinde ózgermeıdi, sóıtip 2,4 paıyzdy quraıtyn bolady dep kútilýde, al odan keıin birtindep ulǵaıyp, 2014 jyly 3,1 paıyzǵa, al 2015 jyly 3,3 paıyzǵa jetedi. Esepteýler kórsetip otyrǵandaı, damýshy elderdegi IJО́ 2012 jyly 5,1 paıyzǵa ósti jáne tıisinshe 2013 jyly – 5,5, 2014 jyly – 5,7 jáne 2015 jyly 5,8 paıyzǵa ar­týǵa tıis. Tabys deńgeıleri joǵary elder­degi ósimdi baǵalaý osyǵan deıingi boljamdarmen salystyrǵanda tómendeý jaǵyna qaraı qaıta qaraldy jáne ol 2012-2013 jyldary 1,3 paıyzdy qurap, odan keıin 2014 jyly 2 paıyzǵa jáne 2015 jyly 2,3 paıyzǵa ulǵaıatyn bolady. Eger eýroaımaq elderindegi ósimge keler bolsaq, endigi jerde oń mańyzǵa qaraı ósimge oralý tek 2014 jyly ǵana bolady dep boljanyp otyr. Al 2013 jyly IJО́ 0,1 paıyzǵa qys­qarady dep kútilýde, odan keıin ol 2014 jyly 0,9 paıyzǵa jáne 2015 jyly 1,4 paıyzǵa artatyn bolady. Bútindeı alǵan­da, 2012 jyly kólemi nebári 3,5 paıyzǵa ǵana ulǵaıǵan álemdik taýarlar men qyz­metter saýdasynyń ósý qarqyny 2013 jyly 6 paıyzǵa jáne 2015 jyly 7 paıyzǵa jetýi tıis. Mine, ózimiz ańǵaryp otyrǵan­daı, joǵaryda keltirilgen sandar naqa bórikti aspanǵa ata qýanatyndaı sıfrlar emes, tek kóńilge demeý bolarlyqtaı ǵana kórsetkishter.
«Tabys deńgeıleri joǵary elder eko­nomıkalarynyń osaldyǵy damýshy elder ekonomıkalarynyń ósýine tejeý jasaýda. Degenmen, bul jaǵdaıda ishki suranys deńgeıiniń joǵarylyǵy men «Ońtústik-Ońtústik» jelisi boıynsha ekonomıkalyq baılanystardyń nyǵaıýy damýshy elder ekonomıkalarynyń turaqtylyǵyna senim­di tirek qyzmetin atqarady, sonyń arqa­synda 2012 jyly (osymen ekinshi jyl qatarynan) damýshy elderdiń úlesine álem­dik ósimniń jartysynan astamy tıip otyr», deıdi Dúnıejúzilik banktiń Ekono­mıkalyq boljamdaý departamentiniń dırektory Hans Tımmer.
Eýroaımaqtaǵy daǵdarysty retteýde alǵa basýshylyqtyń bolmaýy, AQSh-taǵy boryshtyq jáne fıskaldyq problemalar, Qytaı ekonomıkasyna ınvestısııalardyń kúrt qysqarý múmkindigi, sondaı-aq álem­dik rynokqa munaı jetkizýdegi irkilister jahandyq ekonomıkanyń damýyn baıaýlatýy múmkin táýekelder qataryna jatady. Degenmen, birqatar boljamdarǵa qaraǵan­da, osynaý táýekelderdiń iske asý yqtı­mal­dyǵy men áleýetti teris yqpaldary azaıdy, al tabys deńgeıleri joǵary elder ekonomıkalarynyń tez qalpyna kelý múmkindigi kútkendegiden kóri arta tústi.
Damýshy elderdiń basym kópshiliginde fıskaldyq turaqtylyq problemasynyń bolmaýy jaǵdaıynda bul elderdegi mem­lekettik bıýdjet tapshylyǵy men memle­ket­tik borysh 2007 jylǵa qaraǵanda ana­ǵurlym kóp.
«О́z ekonomıkasynyń, onyń ósýin baıaýlatatyn táýekelderdiń teris yqpalyna turaqtylyǵyn arttyrý úshin damýshy elder juqarǵan bıýdjettik jáne valıýtalyq rezervterin birtindep qalpyna keltirip, ha­lyqty áleýmettik qorǵaý júıesin ny­ǵaı­typ jáne azyq-túlik qaýipsizdigin arttyrýy tıis», dep atap kórsetti Álemdik makroekonomıka máseleleri jónindegi basqarýshy jáne baıandamanyń jetekshi avtory Endrıý Berns.
Belgili bolǵan baǵalaýlar boıynsha, 2012 jyly Shyǵys Azııa jáne Tynyq muhıty óńirinde ekonomıkalyq ósim baıaýlap, 7,5 paıyzdy qurady. Ol 2011 jyly 8,3 paıyz bolǵan edi. Munyń ózi syrtqy su­ranystyń tómen deńgeıine jáne Qytaı­­­da ınflıasııany tejeýge baǵyttalyp qolǵa alynǵan ekonomıkalyq sharalarǵa baılanysty oryn alyp otyr. Ishki suranystyń turaqty bolýyna baılanysty Qytaıdy eskermegende óńirdegi tómendeý onsha eleýli bola qoıǵan joq. Jyl sońyna qa­raı qarjy rynoktaryn turaqtandyrý sharalaryna jáne Qytaıdyń ekonomıkalyq saıasatty jumsartýyna baılanysty búkil óńir aýmaǵynda ekonomıkalyq belsendilik arta tústi. Boljam kórsetip otyrǵandaı, óńirlik IJО́-niń ósýi 2013 jyly 7,9 paıyzǵa ósip, 2015 jylǵa qaraı shamamen 7,5 paıyz deńgeıinde turaqtalatyn bolady. Bul jaǵdaıda Qytaı ekonomıkasynyń ósimi 2013 jyly 8,4 paıyzdy qurap, 2015 jylǵa qaraı 7,9 paıyzǵa deıin qysqa­ratyn bolady.
Boljamdarǵa sáıkes, Eýropa men Orta­lyq Azııa óńirinde IJО́-niń ósý qarqyny 2012 jyly 2011 jylǵy 5,6 paıyzdan 3 paıyzǵa deıin kúrt qysqardy. Oǵan negizi­nen óńirdiń syrtqy suranys deńgeıiniń tómendigi, eýropalyq bankter tarapynan boryshtyq qarjylandyrýdy qysqartý, ótken jazdaǵy qurǵaqshylyq, sol sııaqty shıkizat baǵalary týyndatqan ınflıasııa­lyq qysym sııaqty problemalar sebepker boldy. Ásirese, eýroaımaqpen tyǵyz eko­no­mıkalyq baılanys ornatqan elderdegi ósim aıtarlyqtaı dárejede kóbirek baıaýlady. Onyń esesine tabıǵı baılyqtary mol memleketter shıkizat baǵasynyń ósýi­nen utysqa shyǵyp, sonyń arqasynda ósim aıtarlyqtaı turaqty kúıinde qaldy. Bol­jamdarǵa sáıkes 2013 jyly óńirlik ishki jalpy ónimniń ósý qarqyny 3,6 paıyzǵa, al 2015 jyly 4,4 paıyzǵa jetpek.
2012 jyly Latyn Amerıkasy men Karıb basseıni elderi óńirindegi IJО́-niń ósýi 3 paıyzǵa deıin qysqardy. Ol 2011 jyly 4,3 paıyzdy quraǵan bolatyn. Buǵan birqatar iri elderdegi ishki suranystyń quldyraýy jáne syrtqy konıýnktýra­da­ǵy qolaısyzdyq sebepker boldy. О́ńirdegi eń iri ekonomıka – Brazılııada esepti ósý qarqyny 2012 jyly nebári 0,9 paıyzǵa ǵana jetti. Osyǵan baılanysty birqatar iri elder qazirdiń ózinde ınfraqurylym­dyq ınvestısııalar kólemin ulǵaıtý sharalarymen qatar, eńbek qatynastary jáne salyq salý salalarynda reformalar júrgizýde. Munyń ózi óńirdegi ósimdi tejep otyrǵan keıbir qurylymdyq problemalardy sheshýge jaǵdaı jasaýy tıis.
Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıka óńirindegi ósim qarqynyna burynǵysynsha saıası belgisizdik pen keıbir elderdegi ishki tolqýlar keri áser etýde. Baǵalaýlar boıynsha óńirlik IJО́ 2012 jyly 3,8 paıyzǵa ósken. Ol 2011 jyly 2,4 paıyzǵa qysqar­ǵan bolatyn. О́simge biraz ýaqyt soǵys órti qursaýynda bolǵan Lıvııa munaıyn óndirýdiń qaıta qalpyna keltirilýi men Irak ekonomıkasynyń odan ári senimdi túrde ósýi túrtki boldy. Sonymen birge, osy óńirdegi munaı ımporttaýshy elder­degi ekonomıkalyq ósim sylbyr kúıinde qalýda. Baǵalaýlar boıynsha, ol 2012 jyly 2,5 paıyzdy qurady. Boljam kórsetip otyrǵandaı, 2013 jyly óńirlik IJО́-niń ósý qarqyny 3,4 paıyzǵa deıin tómendep, tek 2015 jyly ǵana 4,3 paıyzǵa ulǵaımaq. Mundaı boljamdar qazirgi oryn alǵan belgisizdik azaıyp, ishki tolqýlar tynyshtalady, sonyń arqasynda týrıster aǵymy artyp, óńirlik eksport kólemi qaıtadan ulǵaıatyn bolady degen kózqarastarǵa arqa súıep otyr.
Ońtústik Azııa óńirinde IJО́-niń esepti ósý qarqyny 2012 jyly 5,4 paıyzǵa deıin quldyrady. Oǵan negizinen Úndistandaǵy ekonomıkalyq ósimniń kúrt qysqarýy salqynyn tıgizdi. Boljamdar boıynsha ústimizdegi qarjy jylynda IJО́ ósimi 5,4 paıyzdy quraıtyn bolady. Syrtqy álem­dik suranystyń tómendigi óńirge tán erekshe faktorlarǵa degen yqpaldy bury­n­ǵydan da beter kúsheıte túsken, deıdi osy máselege qatysty pikir bildirýshiler. Olardyń qatarynda ekonomıkalyq saıasat­tyń beımálimdigi, sonymen birge, mýssondy jańbyrlar maýsymynda jyldaǵydaı nóser jaýyndardyń bolmaýy sııaqty faktorlar bar.
Saharanyń ońtústigindegi Afrıka elde­rinde 2012 jyly 4,6 paıyz mólshe­rindegi senimdi ósim saqtaldy. Osy óńir­de­gi eń iri ekonomıka sanalatyn Ońtústik Afrıkany qospaǵanda óńirlik IJО́ kólemi 2012 jyly 5,8 paıyzǵa artty. Sonymen birge, óńirdegi elderdiń 3,1-i kem degende 6 paıyz ósimdi kórsetip otyr. Mundaı ósimge ishki sura­nystyń turaqty bolýy, shıkizatqa joǵary baǵalardyń saqtalýy jáne eksport kóle­miniń artýy men eńbek mıgranttarynan aqshalaı aýdarymdar aǵynynyń turaqty bolýy jaǵdaı jasady. Boljamdarǵa sáı­kes 2013-2015 jyldary atalǵan óńirde ósim 5 paıyz shamasyna teń daǵdarysqa deıingi orta jaǵdaıda saqtalatyn bolady.
О́tken jyldyń keıbir qorytyndylary men aldaǵy jyldarǵa qatysty Dúnıe­jú­zilik bank jarııalaǵan baıandamada kelti­ril­gen málimetter negizinen alǵanda, mine, osyndaı. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, jaǵdaı jaqsaryp keledi deýge áli erterek. Al, aldaǵynyń qalaı bolaryn, árıne, ýaqyt kórsetedi.

Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan».