Kanadalyq rejısser, ssenarıst Alanıs Obomsavın degen azamat bar. Sol azamattyń «Sońǵy aǵash kesilgen kezde, sońǵy balyq aýlanǵan kezde, sońǵy ózen ýlanǵan kezde ǵana siz – banktegi shottyń baılyq bolmaıtynyn, aqshanyń tamaq bolmaıtynyn túsinesiz, biraq ol kezde bári kesh bolady» degen sózi bar. Rasynda da ózender tartylyp, quzarlardaǵy muzdar erip bitse, dala shóleıtke aınalsa, jan-janýar men adam balasyna azyq bolar ózge tirshilik ıeleri quryp bitse, altyn-kúmis pen banktegi esepshottyń da quny qalmaǵan bolar edi. Sondyqtan da bolar, álem elderinde qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine erekshe kóńil bóletinderdiń qarasy artyp keledi. О́ıtkeni olar máseleniń óte kúrdeli ekenin túsindi. Elimizde qorshaǵan ortany qorǵaýǵa, jer qoınaýy men tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa jaýapty mınıstrliktiń qurylýyn da osynaý úlken jaýapkershilikti sezinýdiń úlgisi dep bilemiz.
Árıne «balapandy kúzde sanaıdy», degenmen jańa qurylymnyń aldynda asa kúrdeli birneshe másele turǵan tárizdi. Oǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevti qabyldaǵan kezde bergen tapsyrmalary kýá. Qazaqstan Prezıdenti jańa mınıstrlikke qorshaǵan orta men tabıǵı resýrstarǵa qatysty sony sıpattaǵy mindetter júktedi.
Bireýinde – 101, taǵy birinde 25-oryndamyz
Álemde qorshaǵan ortanyń tazalyǵy men lastanýyna qatysty túrli ındekster jasalady. Biri lastaný deńgeıine qatysty bolsa, kelesi biri tazalyqqa baılanysty. Iel ýnıversıtetiniń ekologııalyq saıasat jáne quqyq ortalyǵynyń eki jylda bir jasaıtyn The Environmental Performance Index reıtınginde Qazaqstan 2018 jyly 101-orynda turaqtapty. Bul reıtıngke álemniń 180 memleketi qatysqan. Bul zertteý 10 kategorııa men 22 kórsetkish negizinde jasalady. Sóıtip álemdegi eń taza hám ekologııalyq saıasatty júıeli júrgizetin elderdiń tizimin jasaıdy. Bul reıtıngtiń kósh basynda Shveısarııa tur. Ondyqty Fınlıandııa túıindeıdi.
Ekologııalyq taza elderdiń ondyǵyna Azııa, Afrıka, Ońtústik jáne Soltústik Amerıka, Aýstralııa qurlyqtarynan birde-bir memleket kirmegen. Áıgili Japonııanyń ózi 20-orynda tur. Biz sóz basynda aıtqanymyzdaı, 101-oryndamyz. Al antırekordtyq, ıaǵnı qorshaǵan ortanyń lastaný deńgeıine qatysty reıtıngte 25-oryndamyz. Pollution Index for Country dep atalatyn reıtıngke 102 memleket qatysqan. Sońǵy orynda Fınlıandııa tur. Biraq bul ındekste sońǵy oryndarda qalý mártebe sanalady. О́ıtkeni bul degenińiz lastaný kórsetkishi tómen elder degendi bildiredi.
Jalpy, reıtıngter men túrli ındekster máseleniń mán-jaıyn tolyq ashyp kórsete almaıdy. Degenmen, qorshaǵan ortany qorǵaý isinde olqylyqtarymyz bar. Biz áli kúnge turmystyq qaldyqtardy tolyq óńdeýden ótkizýdiń júıesin qalyptastyra alǵan joqpyz. Kásiporyndardyń qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qatysty kózqarasy túzelmedi. Máselen, bıylǵy kóktemde Jaıyq ózeninde balyq qyrylǵan edi. Tergep-tekserý jumystary kezinde balyqtyń qyrylýyna «Atyraý sý arnasy» kásiporny kináli ekeni anyqtaldy. Al bir ǵana Pavlodar oblysynda 2019 jyldyń alǵashqy úsh aıynda 344,8 myń tonna zııandy zat aýaǵa shyǵarylypty. Eger ózge óńirlerdi de qosar bolsaq, aýaǵa zııandy qaldyqtar shyǵaratyn kásiporyndar, turmystyq qaldyqtar kólemi mıllıondaǵan tonnaǵa jeter edi. Demek, antırekordtyq reıtıngterdegi derekter aýadan alynbaǵany anyq.
Ekologııalyq mádenıetimizben maqtana alsaq jaqsy edi...
Prezıdent Q.Toqaev Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrin qabyldaǵan kezde halyqtyń ekologııalyq mádenıetin arttyrýdy tapsyrypty. Al ekologııalyq mádenıet máselesinde biz taǵy da maqtana almaımyz. Jyl basynda tabıǵat qorǵaý ınspektory Erlan Nurǵalıevtiń brakonerler qolynan qaza tapqany eldiń esinde. Kóktemde zańsyz balyq aýlaǵandardyń kóp ustalyp jatqanyn da estigenbiz. Shóp shúıgin shyqsyn dep dalany órtep, onyń sońy orman órtine ulasatyn kezderdi de kórip júrmiz. Káýap úshin sekseýil shaýyp, otyn qylatyndar da aramyzda kezdesip qalady. Kúre joldardyń boıynda shashylyp jatatyn plastıkalyq qutylar men alıýmınıı qalbyrlardy poıyzben nemese kólikpen júretinderdiń talaıy kórgen. Oǵan iri zaýyttardyń ózen-kólderge tóge salatyn las sýlary men aýaǵa shyǵaratyn ýly tútinderin qosyńyz. Al aınalany tazalaý isine tek senbilikterde ǵana shyǵatynymyz da jasyryn emes. Sóıte tura, taza jerge baryp demalǵymyz keletini bar. Sózimiz dáleldi bolý úshin birneshe mysal keltireıik. Jaqynda Soltústik Qazaqstan oblysy Maǵjan Jumabaev aýdanynyń bir turǵyny 304 qaıyńdy kesip tastaǵany belgili boldy. SQO polıseıleri bes kún ishinde qorshaǵan ortany qorǵaý zańnamasyn buzǵandarǵa qatysty 117 oqıǵa tirkegen. Al Qostanaı oblysynyń Tımırıazev aýdanynyń bir turǵyny ýyldyryq shashatyn kezde 300 kg shortan, alabuǵa men móńke balyǵyn aýlapty.
Qoǵam ózgerip keledi
Bárin joqqa shyǵarýdan aýlaqpyz. Qazaq qoǵamy ózgerip keledi. Qysta tabıǵat qorǵaý ınspektorlaryna brakonerler shabýyl jasaǵanda buqara óre túregeldi. Áleýmettik jeliler qaraqshylardyń ádil jazalanýyn talap etip, Ishki ister mınıstrligine talap qoıǵany bar. Ekologııalyq aqparattardy taratatyn sanaýly belsendilerdiń jańalyqtaryna da nazar aýdaratyndar sany kóbeıip keledi. Bir ǵana Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń baspasóz hatshysy Sáken Dildahmettiń áleýmettik jelilerde taratatyn fotolary men aqparattary talaı mass-medıaǵa «azyq» bolyp júr. Qazaqstanda AES salý máselesi kóterilgende de buqara ájeptáýir narazylyq tanytty. Halyq birinshi kezekte atom elektr stansasynyń ekonomıkalyq tıimdiligin emes, odan tónetin qaýip-qater máselesine, ekologııaǵa tıgizýi múmkin zardabyna nazar aýdaryp ketti. Elimizde biryńǵaı ekologııalyq aqparat taratatyn ınternet resýrstar da jumys isteı bastady. Eriktiler de túrli sharalar ótkizip jatyr. Máselen, mamyrdyń sońynda Talas ózenin tazalaý boıynsha aksııa ótse, Aqtóbede eriktiler Sazdy ózeniniń arnasyn tazalaýǵa kiristi. Sonymen qatar atalǵan oblysta «Jas ekolog-2019» aksııasy ótkeni bar. Sáýir aıynda elordalyq blogerler jol boıyna shashylǵan plastıkalyq qutylar men alıýmınıı qalbyrlardy jınaý chellendjin ótkizgen bolatyn. Blogerler birneshe saǵat ishinde 95 qap plastıkalyq bótelke jınaǵany belgili bolǵan. Demek, bizdiń halyq búgingi kúnine emes, keler urpaqtyń salamatty ómirine alańdaýdy bastaǵan tárizdi. Tek buqaranyń tabıǵat qorǵaý isine belsene aralasýyna memlekettiń qoldaýy kerek. Sonda ǵana bılik pen buqaranyń tabıǵat qorǵaý deıtin uly mıssııada birigetini aıqyn. Jańa mınıstrlik osy mıssııany júzege asyrýda myqty úılestirýshi bolar dep úmittenemiz.
