– Áńgimemizdi taıaýda ǵana ózińiz baryp qaıtqan Tashkent-Túrkistan saparynan bastasaq...
– Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy jylyna oraı Mádenıet jáne sport mınıstrligi arnaıy sharalar ázirlep, elimizdiń birqatar teatrlarynyń úzdik qoıylymdaryn Tashkent qalasynda kórsetýdi maqsat tutqan-dy. Solardyń biri – Qostanaıdaǵy I.Omarov atyndaǵy drama teatry boldy. Ujym eki-úsh týyndyny alyp bardy, sonyń biri – meniń «Muńmen alysqan adam» atty dramam boıynsha qoıylym (qoıýshy-rejısseri – E.Tóleýbaı). Habar kelip, shaqyrǵan soń bardyq. Kórdik. О́zbekstandyq aǵaıyndardyń yqylasyna bólendik. Tashkent tórindegi akademııalyq drama teatry eki kún boıy kórermenge lyq toldy. Spektakldi bastan-aıaq kórgen, sonda turyp jatqan qandas azamat, ǵylym doktory, professor Q.Seıdanov óz sózinde: «Shólimiz qanyp, masaırap qaldyq qoı!» – dedi aǵynan jaryla. Jergilikti basylymdarda jyly-jyly pikirler jarııalandy. Teledıdardan sóılep, óz oılarymyzben bólistik. Qaıtar jolda jańasha túrlenip, tamyryna qan júgirip jatqan qasıetti Túrkistanǵa taban tirep, onda da osy qoıylym kórsetildi. Teatr ujymynyń Túrkistanǵa bet burýynyń da ózindik sebebi bar. Oblys ortalyǵy atanyp, ózgeshe túlep jatqan qasıetti mekenge ónerden shashý shashyp, jergilikti halyqtyń ystyq yqylasyna bólený qandaı ǵanıbet!
– Sonda qandaı oı túıip qaıttyńyz? Qazaq teatrlarynyń qoıylymdaryn alys-jaqyn shetelderge aparyp kórsetýdiń jaqsy jaqtary men áttegen-aılary bar ma?
– Árıne, bar. Aldymen paıdaly jaǵy týraly. Biz ózimizdiń kóńilden shyqqan qoıylymdarymyzdy alys-jaqyn shetelge aparyp kórsetý arqyly ulttyq teatrymyzdyń mártebesin asqaqtatatynymyz sózsiz. Bul – bir. Ekinshiden, sondaı sapaly da salmaqty, aıtary bar dramalyq týyndy ekenin jan-jaqty áıgileımiz. Úshinshiden, akterlerimizdiń sahnada oınaý sheberligin kórsetemiz. Al qoıylymǵa kelsek – ony sol eldiń tilinde oınap kórsetý asa mindet te emes, ilespe (sınhrondy) aýdarmasy bolsa jetip jatyr. Esh qıyndyǵy joq. Endi áttegen-aıyna keler bolsaq, bul rette, ásirese kózge uryp turǵany mynaý biz áli kúnge ózimizde qoıylyp jatqan spektaklderdiń erekshe tartymdy ári eń úzdikterin belgilep, anyqtap, qyrnap, jóndep, ábden saqadaı saı etip otyrǵan joq ekenbiz. Bári de asyǵys sheshilip jatady. Aıaqastynan jolǵa jınalý – túbi jaqsylyqqa bastamaıdy. Bizdiń oıymyzsha, kez kelgen teatr ujymynda eń kem degende 1-2 óte sátti ári adamzattyq máselelerdi batyl túrde kótere alǵan qoıylym barlyq ýaqytta ázir tursa quba-qup. Mine, alǵashqy basymdyq osyǵan berilgeni jón.
– Shetelge uıalmaı alyp shyǵý úshin qoıylymǵa aldymen ne kerek? Eń negizgisi...
– Negizgisi deısiz be? Menińshe, eń aldymen jaqsy, utymdy, tereń oıly dramatýrgııa jazylýy kerek. Al onyń deńgeı-dárejesin anyqtap, qalaı saralap-salmaqtaımyz? Bul – kúrmeýi kóp úlken másele. Kezinde Mádenıet mınıstrligi janynda repertýarlyq kollegııa jumys istep turdy. Mine, osy kollegııa talqylaýynan soń, oń baǵa alyp, «qoıýǵa jaraıdy» degen pesalar ǵana sahnaǵa joldama alatyn-dy. Búgin she? Kez kelgen oblysta óz betinshe sheshim qabyldap, jergilikti endi bastap júrgen dramatýrgtiń ortaqol dúnıesin asyǵys sahnalaı salady. Bári emes shyǵar, biraq kóbine osyndaı jaǵdaı tán. Qalam ustap, osy baǵytta ter tógip júrgen úlkendi-kishili áriptesterimizdiń kóńiline kelmesin, osyndaı shalajansar sharýa-áreketten ne utamyz? Utamyz ba, áýeli...
– Jańaǵy aıtqan, repertýarlyq kollegııa jaıyn túsindire ketseńiz.
– Ondaı shyǵarmashylyq top óz ýaqytynda kóp paıdasyn tıgizgeni shyndyq. Mine, qazirgi ýaqytta da sondaı shyǵarmashylyq top, bálkim sarapshylar toby qurylyp, barlyq dramalyq shyǵarmany súzgiden ótkizip otyrsa, nur ústine nur! Jaqsy dúnıe bolsa, dereý teatrlarǵa joldap, sahnalanýyn qadaǵalaǵan jón. Tipti osy sarapshy top, onyń ishinde rejısser de, akter de, teatr synshysy da, dramatýrg ta bolýy shart, zamanaýı pesany iriktep alǵan soń, oǵan qalamaqy tóletý týraly da sheshim qabyldaı alsa, quba-qup. Qalamaqyny dramatýrg árbir teatrdan tilenip, surap júrmeýi kerek. Jaqsy dúnıe jazdy ma, aqysyn alsyn. Jaman dúnıe jazdy ma, qaıta jóndeýge otyrsyn. Munyń mehanızmin Mádenıet jáne sport mınıstrligi jasaı alady. Tipti túsindirip aıta keteıin, bir jyldary Mádenıet mınıstrligi úzdik dramalyq týyndylarǵa grant jarııalap, ár jyly 10-15 pesany iriktep, ozyp shyqqandaryna 1,5-2 mıllıon kóleminde qarjy tólegen-di. Qarjy kózi tabylǵan-dy. Biraq osy ıgi bastama jol-jónekeı toqtady. Ornyna «Táýelsizdik tolǵaýy» konkýrsy keldi, alaıda bul konkýrsta ári ketse 2-3 kisi ǵana júlde alady. Bul respýblıka kólemindegi 50-den astam drama teatry úshin tym az. Qysqasy, eń bolmaǵanda, sol burynǵy grant bólý tártibin qaıta jańǵyrtsa da, teris bolmas edi deımiz. Jańa Mádenıet jáne sport mınıstri A.Raıymqulova hanym osy jaǵyna barynsha kóńil aýdarady degen úmit bar.
– Sizdiń jańaǵy «Muńmen alysqan adam» atty dramańyzdyń sahnalyq qoıylymy qandaı deńgeıde dep oılaısyz? Talap bıiginen kórinip jatyr ma?
– Týrasyn-aq aıtaıyn. Alys-jaqyn shetelge alyp barýǵa laıyq pa desek, árıne qoıylymda múlt ketken tustar bar. Ishinde aýyl arasynda aıtylatyn, qyrnap alyp tastasa da esh nuqsan keltirmeıtin epızodtar qylań berip qalady. Ony men jazǵan joqpyn, shamasy, rejısserdiń qosqany, al kóterilgen máseleniń ózektiligi turǵysynan kelgende – uıalmaı alyp barýǵa bolady dep oılaımyn. О́ıtkeni munda búgingi zamannyń shyńǵyrǵan shyndyǵy anyq kórinis tapqan. Qazirgi jas urpaqtyń sanasy ýaqyt aǵymymen ekige bólinýi jaıly oıtolǵam. Bir bóligi – shetelshil, álemshil, al ekinshi bóligi – ultshyl, halyqshyl. Mine, osy jaǵdaı Asan qarttyń eki uly – Marat pen Eljan arqyly qısyndy qııýlasyp, oryndy damyp otyrady. Tartys ta osy jerden órbıdi. Aıaǵyna deıin áldenege úmittenip otyrǵanyń... Qandaı tárbıedegi urpaq jeńiske jetedi – sol oı mazalaıdy. Álde... ıtjyǵys bola ma?..
– Sonda neni meńzep otyrsyz?..
– Lev Tolstoıdyń bir sózi bar:
«...Bezrazlıchıe – dýhovnaıa podlost!» deıdi. Mine, osy turǵydan kelsek, búgingi zaman jastarynyń arasynda ulttyq qundylyqqa, halyqtyq mádenıetke, ana tiline, týǵan tarıhyna... atústi qaraý sııaqty zııandy keselderdiń kórinip qalatyny ras qoı. Ol ǵana emes, óz eli men jerine jany ashymastyq pen beıjaı qaraýshylyq baıqalyp qalady. Pesadaǵy eki jastyń – aǵaıyndy jigitterdiń aýzymen osy bir kúrmeýli másele barynsha ashy aıtylady. Júregińdi syzdatatyndaı etip sóıleıdi.
– «Ulttyq dramatýrgııa – eń aldymen óz ultyna qyzmet etýi kerek», – dep jıi aıtasyz. Tipti belgili dramatýrg Dýlat Isabekovke jazǵan ashyq hatyńyzda da osyny shegelep jatasyz. Tarqatyp ótseńiz...
– Ana joly bir tanysym ekeýmiz búgingi dramatýrgııa aınalasynda sóz qozǵaı qalǵan edik. «О́te qıyn janr ǵoı, ol jaıynda ne bile qoısyn» dep ishimnen oılap turǵam. Rasynda osy kúni ózin jaqsy qalamger sanaıtyn kez kelgen kisi drama jaıynan erkin kósilip sóılep kete almaıdy. Sebep? Sonyń sebebin ózim de aıta almaımyn. Bálkim, osynaý asaý janrdyń qupııa-qaltarysy moldyǵynan bolar. Ol: «Myna qazaq áli kúnge dramatýrgııanyń mol múmkindigin sezinip, bilip júrgen joq. Dramalyq shyǵarma arqyly ómirdiń barlyq qaltarys-qupııasyn qamtyp, jan-jaqty sýrettep kórsetýge, el júregine jetkize baıan qylýǵa ábden bolady. Árıne biraq bul qazaqta qazirgi kezde jóni túzý, oıy tereń, aıtary salmaqty dramatýrg joqtyń qasy. Adalyn aıtshy, bizdiń elde osy drama janry óz deńgeıinde damyp kele me? Álde, tekirek attyń shabysyndaı, aqsap jatyr ma?» dep, suraq ústine suraqty tópelesin. Shamdana bastadym. Qazaqta dramatýrg joq deýge qalaı aýzy barady eken? Keshegi zamandaǵy M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, T.Ahtanov, S.Sháımerdenov, Q.Muhamedjanov, S.Júnisov, Q.Ysqaqov, A.Súleımenov, t.b. salǵan sara jol nege esten shyǵady? Tipti odan bergi D.Isabekov, T.Ábdik, O.Bókeı, S.Balǵabaı, I.Orazbaev, I.Saparbaev, T.Nurmaǵambetov, B.Muqaı, t.b. jalǵastyrǵan soqpaq she?
Kerek deseńiz, budan soń da qanshama qarymdy dramatýrgter shyǵyp, el teatrlarynyń repertýaryn tolyqtyra túsýge qulshyna kirisip júr. Taqyryp jaǵynan da alýan túrli dramalyq týyndylar ómirge keldi. Olardyń atyn atap, túsin tústep, taldap, túgendep, sózdi uzartyp jatpalyq. Kóziqaraqty kórermen men oqyrman ózderi-aq biz aıtqaly otyrǵan talantty qalamgerlerdiń belgili týyndylaryn sanamalap, ishteı bilip otyr. Demek, qazaq jurtshylyǵy dramatýrgııa salasynda belgili bir asýdan asty, aıtýly óner týyndylaryn týdyra aldy, tipti arasynda álemdik dramalarmen taıtalasa alatyn talantty shyǵarmalar da bar ekendigine senim bildire alamyz. Osy oraıda zańdy saýal týyndaıdy. «E, olaı bolsa sol talantty pesalar nege álemdik deńgeıge kóterilip, jarq etip kórinbeı jatyr?». Bar kiltıpan osy arada. Dramatýrgııanyń baǵy qaıtse janady? Árıne óte sátti sahnalanǵan jaǵdaıda. Ol kimniń mindetine jatady? Árıne, talantty rejısserdiń tól sharýasy. Aıtaıyn degenimiz – sońǵy 25 jyl ishinde qanshama pesalar jazylyp, kóbisi respýblıkalyq jabyq báıgede júlde alyp jatsa da, sahnalaýǵa kelgende kibirtik kóp. Nege? Nege bizdiń rejısser aǵaıyndar ózimizdiń ulttyq dramaǵa kelgende asa yqylaspen (kerek deseńiz, ulttyq namyspen) qaramaıdy? Eger ystyq yqylas bolsa, qaı dramatýrgtiń de týyndysy (árıne, talanttylary) qulpyryp, jaınap shyǵa keler edi-aý. Namys qalys qalǵan jerde, ulttyń da mártebesi asqaqtaýy ekitalaı. Ulttyq dramatýrgııaǵa qatysty maqtanysh sezimimen qabat osyndaı az-kem kermek oı da keýdege maza bermeıtinin jasyrǵymyz joq. Mine, osyndaı sher bop qatqan keıbir kermek oılardy talqyǵa salý úshin Dýlat aǵa Isabekovke ánebir joly hat jazǵam. Dramatýrg aǵa jaýap ta berdi. Ony kóziqaraqty oqyrman biletin bolar, sirá. Baspasózde jarııalandy.
– Osy jerde mynany suraǵym keledi. Siz teatr sahnalarynda qoıylyp jatatyn ártúrli deńgeıdegi aýdarma týyndylarǵa qalaı qaraısyz? Solardyń keıde kóptep qoıylýyna qarsylyq baıqatatyn sııaqtysyz...
– Álemdik jáne orys klassıkasyn aýdarý kerek, sahnalaý da kerek – oǵan esh qarsy emespin. Qarsy turyp qaıteıin... Biraq ókinishke qaraı, bizdiń respýblıka kólemindegi dramteatrlardyń basym bóligi osy aýdarma klassıkamen «aýyrǵan», Shekspırden bastap Chehovqa deıingi álem moıyndaǵan dramatýrgterdi jaǵalap, solarǵa kózsiz tabynyp, uzap shyǵa almaı jatady. Bizdińshe, klassıkany sahnalaý ári qyzyq, ári tıimdi. О́ıtkeni ony qalaı sahnalaý kerektigin oılaǵanda, úlgi bolar qoıylymdar bar. Sonyń aınalasynda az-kem izdense, ózindik jańalyq ta taýyp alatyn shyǵar. Jarqyratýǵa da bolar. Másele basqada. Men ulttyq dramatýrgııany damytý kerek degende, búgingi teatrlarymyzda óz qalamgerlerimiz jazǵan kórkem týyndylar kóbirek kórinse dep armandaımyn. Tóltýyndynyń baǵy jansa – ulttyq dramatýrgııanyń da baǵy janady. О́zimiz jazǵan pesa álemdik deńgeıge kóterile alsa, ol jaman ba? Árbir rejısser osy jaǵyn esten shyǵarmasa eken. Bul pikirimniń qaı jeri ersi?
– Búginde «úzdik drama jazylmaı jatyr, ıakı jaza almaı júr» degen pikir kóbirek aıtylady. Rejısserlerdiń kóńili tolmaýyna ne sebep?
– Vıktor Gıýgo «Drama – poezııanyń shyńy» dep baǵa beripti. Bul asyly – kıeli de qasıetti janr. Oǵan qalam terbeý – óte jaýapty is. Tipti talantty bolý da jetimsiz. Árbirden soń at basyndaı júrek kerek.
– Jalpy, búgingi kórinip júrgen úlkendi-kishili dramatýrgterdiń ózara baılanysy qalaı? Basqosýlar, kezdesýler bolyp tura ma?
– Ras, úlken-úlken jıyndar, basqosýlar ótpeıdi emes ótip jatady. Oǵan alys-jaqyn shetelderden aıtýly dramatýrgter, kınossenarıster keledi. Pikiralysýlar bolady. Biraq...
Al sahna arqyly bir mezette kól-kósir ómir syryn sherte alatyn sıqyrly spektakl eshqandaı jasandylyqty súımeıdi, taza oınaýǵa, meılinshe shynshyl oınaýǵa týra keledi – bul aqıqat. Demek, dramatýrgııanyń, shynshyl spektakldiń ýaqyty keldi deýimiz sodan. Olaı bolsa, zaman talabyna ilesken, adamzattyń rýhanı muqtajyna bek jarap jatqan dramatýrgııamen «dostasý» kerek bolar.
– Kıno óneriniń óz tili bar. О́z ereksheligi bar, al teatrlyq qoıylym múlde basqasha. Alaıda, uqsas jerleri de joq emes.
– Nege múdirdińiz?
– Menińshe, dramalyq shyǵarma jazý, ásirese asa qıyn. Azǵana ýaqytta búkil oıdy, bar aıtpaǵyńdy syǵymdap, jınaqtap, túıindep, kórermenge berip úlgerýińiz kerek.
– Kınoda da solaı emes pe?
– Qazirgi zamanda teatrlyq qoıylymdardy júıelep, barynsha tártipke keltirý úshin qandaı-qandaı negizgi talaptardy aıtar edińiz?
– Osy aıtqandaryńyzdy tolyqtaı júzege asyrý úshin zańdyq negiz kerek bolar?
– Álbette. Bizde «Mádenıet týraly» degen áp-ádemi zań bar, mine, osy zańǵa joǵaryda tilge tıek etken máselelerdi qoldaıtyn ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý jaǵyn qarastyrǵan durys. Ekinshiden, Mádenıet jáne sport mınıstrliginde bekitilgen ishki ereje bar, sony da qaıta qarap, búgingi zaman talabyna ıkemdeý qajet. Qysqasy, aıtylǵan máseleniń quqyqtyq jaǵyn da eskerip, tıisti qujattar jasalmaıynsha sharýa ońǵa baspaıdy.
– Bul salada sizge qolushyn sozyp, qamqorlyq kórsetken jandar boldy ma?
– Kezinde Túrkistanda R.Seıtmetov aǵamyz Maǵjan aqyn týraly «Abaqty-ǵumyr» degen tarıhı dramamdy sahnalady. Bul shamamen, 2004-2005 jyldar edi. Spektakl óte sátti qoıylym boldy bilem, Qazaqstannyń basty-basty qalalaryn túgel sharlady. Almaty, Nur-Sultan, Qaraǵandy, Shymkent, Qyzylorda, t.b. qalalarda boldy. Mine, osy qoıylymdy Raıymbek Seıtmetov aǵamyz Túrkııaǵa alyp barýǵa nıettenip júrgen-di. Tipti jospary da jasalǵan, ýaqyty da kelisilgen. Alaıda, taǵdyr mursha bermedi, aǵamyz kenetten qaıtys bolyp ketti. Jalpy, sóz retinde aıta keteıin, meniń dramatýrg bolyp qalyptasýyma ıgi yqpalyn tıgizgen eki kisi bolsa, sonyń alǵashqysy – Raıymbek aǵa! Men muny qaı kezde de maqtanyshpen aıta alamyn.
– Al ekinshisi...
– Ol – Áshirbek Syǵaı. Áshekeń bylaısha óte qatań, tike aıtatyn kisi bolǵanymen, talanty bar jasty kórse, jibip sala beretin-di. Ol kisi meniń on shaqty pesamdy ózi surap alyp, oqyp shyǵyp teatrlarǵa usynýǵa keńes berdi. 2008 jyly «Tiri jan» degen pesalar jınaǵym shyqqaly jatqanda alǵysóz jazdy. Budan artyq qandaı qamqorlyq kútesiz aǵadan?..
– Jazǵan pesalaryńyzǵa syılyq aldyńyz ba? Konkýrsqa qatysasyz ba?
– Jasymyz alpystan asty, jastarǵa jol bergen maqul. Kezinde jasyratyny joq, «Táýelsizdik tolǵaýy» báıgesine qatysyp, bir emes, úsh ret júlde alǵanym bar. Bular – «Japon arýynyń armany», «Aı astyndaǵy altyn shahar», sosyn Ábýnasyr ál-Farabı týraly pesam...
– «Aı astyndaǵy altyn shahardyń» sahnalanǵanyn bilemiz, al qalǵan ekeýi...
– Kezegin kútip jatyr. Qarjy jaǵy sheshilse, kórermenge jol tartpaq. Aıtpaqshy, kelesi jyly uly ustaz Ábýnasyr ál-Farabıdiń týǵanyna 1150 jyl tolady. Meniń pesam Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen M.Áýezov teatryna joldanyp edi, habar kútýdemin. Keler jyly osy tarıhı pesanyń baǵy janatyn shyǵar.
– Endigi bilgimiz keletini – «Muńmen alysqan adam» shilde aıynda Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵyna saparlamaq. Osy týraly aıta ketseńiz...
– I.Omarov atyndaǵy Qostanaı teatrynyń josparynda bar. Ekijaqty kelisilgen. Bul sapar shilde aıynyń aıaǵyna josparlanǵan. Meni de shaqyryp otyr. Alla qabyl kórse, baryp qaıtatyn shyǵarmyz, al ol jaıly oralǵan soń keńirek áńgimelegenimiz durys bolar.
– Qazir qandaı másele qatty tolǵandyrady? Nendeı taqyrypty jazsam dep júrsiz?
– Tolǵandyrar másele, árıne shash-etekten. Álem úderýli. Jahandaný ıektep tur. Budan Qazaq eli de qalyspasy belgili. Adamdar burynǵydaı emes, óte belsendi. Qandaı máselege de óte sergek qaraıdy. Demek, dramatýrg retinde sen de osy úderiske ilesip júrýiń kerek.
Bertold Breht aıtady: «Tek jańa forma ǵana jańa mándi pash ete alady!..».
Ne bolsa, sony jazý – kereksiz nárse. Jazýyńnan ýaqyt úni, zamana talaby sorǵalap kórinip tursa ǵana asa mańyzdy. Keıipkeriń ómirsheń bolsa ǵana maqsatyń oryndalǵany.
Bárine mańdaı ter, tózimdi eńbek kerek. «Pálsapashy bolǵyń kelse – roman jaz!» – depti Alber Kamıý. Al men: «Psıholog bolǵyń kelse – drama jaz!» der edim. Sózimniń túıini – osy!
