Rýhanııat • 15 Shilde, 2019

Aýyl ajary qaıtse ashylady?

285 retkórsetildi

«Bul dalany anam jaspen sýarǵan, Bul dalada atam qolǵa tý alǵan, Bul dalaǵa jylap kelip ýanǵam, Bul dalany kórip alǵash qýanǵam...» dep uly dalamyzdy jyr dúldili Qasym Amanjolov jyrlaǵan edi. Osy qasıetti jerdi janyn salyp qorǵaǵan babalaraǵa búgingi bar qazaq uqsasa deısiń!

Iá, órkenıetti el bolý nıetindemiz. Soǵan saı jumysty júıeli júrgizsek, sózimiz isimizde kórinse, qazaq jeri túlep, kemi tolyp, ketigi bútindeler edi. Azattyqtyń alǵashqy jyldaryndaǵy jaǵalasa kelgen jabaıy jekeshelendirý kezinde álemdik naryq osylaı dep, damyǵan elder qalada turady dep, qanshama aýyldy qaqyratyp, úıindige aınaldyrdyq. Qazir sonyń zalaly men zardabyn tartýdaı-aq tartyp jatyrmyz. Alaqandaı aýylda jer daýy órship tur. Jalǵyz sıyryn jaıar jaıylym tappaı, jetektep júrgender de barshylyq.

Sózimiz jalań bolmasyn, jaqynda teledıdardan berilgen aqparatty dáıekke keltire ketelik. Qazaq topyraǵynda Ybyraı Altynsarın úlgisin jalǵaǵan ustaz, «Qalyń mal» romanyn jazǵan qalamger Spandııar Kóbeevtiń atajurty sanalatyn Aqsýat aýylynyń kúıki kórinisi júrekti syzdatty, mıdy shabaqtady. 100 úıden 30 úı ǵana qalypty. Jastar ýrbandalý uranymen qalaǵa ketken. Kindik qanym tamǵan jerden artyq ne bar dep qarttar aýylda qalypty. Sonyń saldarynan bıyl bastaýysh synypqa baratyn bala kem kórinedi. Zań talaby boıynsha 5 oqýshy bolmasa, mektep jumys istemeıdi.

Sol habarda Shoqan Ýálıhanovtyń Sary­kóliniń de usqyny ketip, Ahmet Baıtur­synuly turǵan úıdiń de aıdalada qalǵany aıtyldy. Bul – ult ulysyn qadir tutqan halyqqa jarasatyn tirlik bolmasa kerek.

Jaqynda Qyzyljar óńirinde boldyq. Ult jazýshylary Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepov aýylyna at basyn tiregenimizde, kóńilge qaıaý túsiretin másele mektepterdegi oqýshylardyń azdyǵy boldy. Onda da jastar aýyldy tastap, qalaǵa aǵylýda. Úlkender jaǵy atamekennen taban aýdarǵylary joq. Ońtústiktegi tyǵyz qonystanǵan qandastar keler degen úmitterin úkileıdi.

Tehnıkasy men tehnologııasy jetilgen elderde 100 adam atqaratyn jumysty sanaýly adam atqaratynyn bilemiz. Bizge de ondaı kún týar. Az da bolsa onyń úlgisi qazir de baıqalady. Talpynyp jatqandardy qoldap-qolpashtasaq aýyl qaıta «tiriledi». Degenmen, ondaı úrdiste de halqymyzdyń ádemi ádetin, mentalıtetin, jer jaǵdaıyn eskergenimiz lázim. Ulan-baıtaq dalany bos qaldyrmaǵan babalarymyzdan qalǵan «Bos jer jaý shaqyrady» degen sóz bar.  Aldymen jer ıesi, el ıesi qazaqqa kerektigin túısinsek utylmas edik.

Aýyldy saqtaýdyń, tozdyrmaýdyń joly qandaı degenge aıtar birinshi ýájimiz, keıingi jas tolqyndy qalaǵa sabylýdan qutqarý. Iá, olardyń sanasyna joǵary bilimdi maman bolyp shyqqannan keıin aýylyna oralýdy alsaq jetip jatyr. Mundaı jumys keshegi keńes za­manynda jaqsy jolǵa qoıylǵan. Aýyldan shyq­tyq deıtin búgingi azamattar sol joldan ót­kender. Osyndaı ıgilikti is aýyldyń tiregi sana­latyn bilim uıalarynyń toqyraýyn toqtatady.

Ekinshi másele, densaýlyq mekemelerin «qorǵap» qalý. Ony qorǵaı almasaq, muǵalim men dárigerler aýyldan qashýyn jalǵastyra beredi.  Osyndaı ıdeıadan týǵan «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasynyń qandaı nátıjemen aıaqtalǵany týraly aqparat tam-tum.

Sol sııaqty, aýyl sharýashylyǵy jumys isteýge talpynǵandardyń nıetin tasqa tıgizbeı, yntasyn oıatý qajet. О́nim óndirip otyrǵan jurttyń ónimi deldaldardan, ury-qarylardan, barymtashylardan qorǵalsa, ol aýyl halqy úshin úlken qoldaý bolar edi. 

О́kinishke qaraı, aýylsharýashylyq ónimderin shıkizat kúıinde emes, óńdep satý jaǵy áli de kemshin. Bir mysal, elimizde jyl saıyn 5 mıllıon tonna sút óndirilse, onyń 27 paıyzy ǵana óńdeledi. Sonyń kesirinen «jabaıy» sút saýdasy qyzyp shyǵa keledi. Tipti, shashyraǵan aýyldy jerlerdegi ár alýan tirlikti birlestikke biriktirip, arnaıy klaster qursaq utylmaımyz. Jeńil ónerkásip turalap tur dese bolǵandaı. Bul saladaǵy otandyq ónimderdiń úlesi bar bolǵany 10 paıyzdy qurasa, 90 paıyzy ımporttyq taýar.

Eńbek etpeımin degen qazaq joq. Oǵan keńes dáýirinde eńbegimen tanylǵandardyń talaıdy tamsandyrǵany dálel bola alady. Tek, uıymdastyrýdaǵy júıesizdik, taban aqy, mańdaı terdiń aqtalmaýy jurttyń júıkesine tıip otyr. Shyndyǵyna kelsek, aýyldyń aqıqatyn sol ákimderden artyq kim biledi? Endigi jerde ondaılar aýyl men aýdan arasyn shańdatyp jınalysqa baryp, únsiz otyryp qaıtýdan qutylýy kerek.

«Aýyl – altyn besik» dep urandap qana qoımaı, jurt jumylyp aýyl dep kóz shyrymyn alsa, aýyl dep oıansa, qazaq tirligi qapy qalmas edi. Sonda ǵana baıtaq dalamyzǵa jan biter edi. Jabaıy naryq kelmeske ketip, ýaqyt talabyna saı, álemdik básekege laıyqty jumys saltanat qursa, ımportty azaıtyp, eksportty órkendetip, kóńildegi alańnan qutylar edik.

Sońǵy jańalyqtar

Táýelsizdik – tuǵyrym

Aımaqtar • Keshe

Jas otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • Keshe

Kúlki kerýeni № 25

Rýhanııat • Keshe

Qoldaý ǵylymǵa qajet

Qoǵam • Keshe

Apta úzdigi atandy

Hokkeı • Keshe

Uqsas jańalyqtar