Keshenniń turǵyzylýyna úlken úles qosqan jáne osy máseleni indete zerttep júrgen jergilikti «Pamıat» qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy, oblystyń qurmetti azamaty Saǵyndyqov Bolat aqsaqaldyń esebinshe 7600-dan astam soltústikqazaqstandyq jazyqsyz japa shegip, 1,5 myńǵa jýyǵy atý jazasyna kesilgen. Bókeń «úshtiktiń» quryǵyna ilikkenderdiń sany budan da kóp bolýy múmkin, óıtkeni bul sala ǵalymdardyń, tarıhshylardyń aralasýymen áli de tereń zerdeleýdi qajet etedi degen pikirde. Aýqymy keń taqyrypty zertteý maqsatymen Reseıge uıymdastyrylǵan ekspedısııa quramyna Ǵalym Qadyráliuly, Qaırolla Muqanov, Sosıal Jumabaev sekildi ólketanýshylar enip, qazaq halqyn qynadaı qyrǵan aýyr náýbet jaıly qundy maǵlumattar ákelgen. «Shash al dese bas alatyn» urda-jyq solaqaı saıasat saldarynan basqa aımaqtarǵa, eńbekpen túzeý lagerllerine, kolonııalarǵa kúshpen kóshirilgen jerlesterimizdiń bastan keshken múshkil jaǵdaıy men aýyr turmysyna qatysty derekter qazir az emes. Taǵdyrdyń tálkegimen Kókaral degen jerge aıaq sýytyp, jyraqqa ketpeı el ishinde qalǵandaryna shúkirshilik desken. Ol jaqtaǵy aǵaıyndarymyz bala-shaǵanyń aýzynan jyryp jyly-jumsaǵyn usynǵan, ózge de baýyrmaldyq kómek-qamqorlyqtaryn aıamaǵan.
Marqum Ǵalym aǵamyz óz jazbasynda alǵashqy tárkileýge Petropavl ýezi boıynsha eń iri 33 baıdyń iligip, 9292 tórt túlik mal, 41 úı, 37 kıiz úı, 38 saraı, 33 mal qorasy, 119 aýylsharýashylyq quraldary, 125 arba men shana, basqa da kóptegen jıhazdar men turmystyq zattar alynǵanyn mysalǵa keltirgeni bar. Al qýdalaýdyń ekinshi tolqyny kezinde repressııa múldem kúsheıip, jónsiz kúdiktený, dálelsiz áshkereleý, asyǵys sheshim qabyldaý ábden beleń alǵanǵa, «sholaq belsendiler» múldem erkinsip ketkenge uqsaıdy. 5182 sharýashylyqtyń 3452-i eriksiz taratylyp, kedeı-kepshikterdiń ózderi «aýqattylar» sanatyna jatqyzylyp, naqaqtan naqaq kúıip kete barǵan. Odan ári «Kókaraldy kórmesek te, ol jaıynda kóp estımiz. «Onyń ákesi ne atasy Kókaralǵa aıdalypty, sonda sottalypty, sodan oralmapty» degen aýyzeki sózderdi árkez qulaǵymyz shalyp qalyp júrdi. Sonda Kókaral qaıda?» degen saýal qoıady da «Kókaral – Aral teńizindegi júzdegen araldardyń eń úlkeni. Ańyzaq jel, qumdy boran, kóshpeli qum – bári qurǵaqshylyq nyshany. Osy jer otyzynshy jyldardaǵy oırannyń tiri tarıhı kýágeri ispettes. Teriskeılikter Aral azabyn ábden tartyp, kórer jaryǵy barlary ǵana aryp-ashyp, jadap-júdep keri oralǵan. Solardyń biri – Ysqaq áýleti edi, dep ótkennen sýyrtpaqtap syr sabaqtaıdy. Iá, bul otbasynyń bar jazyǵy – atadan mura retinde qalǵan dáýletti ıelenýi ǵana. Ysqaq pen báıbishesi qýdalaýdyń quryǵynan qutylmaıtynyn sezip, Túmen jaǵyn panalaǵan. Alty balanyń aldy sottalyp, aldymen Novosibirge, sosyn Baltyq teńizi jaǵalaýyndaǵy Belomor kanalyna jiberilgen. Uly Zeınolla Araldaǵy týystaryna baryp, qulyn-taıdaı shurqyrasyp tabysqan. Mundaǵylar kesimdi merzim bitkenshe el jaqqa eleńdeýmen ótken. Shaızada, Edires, Zııadaǵa topyraq jat jerden buıyrǵan. Bir áýlettiń toz-tozyn shyǵarǵan dúrbeleń týraly Kókaralda dúnıege kelgen Álimbektiń aıtýynsha ondaǵy pilteniń jaryǵyndaı ólmeshi ómir men dińkeletken aýyr turmys «Qan men ter» trılogııasynda sıpattalǵan jaǵdaıdan bir mysqal kem bolmaǵan. Qatqan muzdy oıý, aýdy sýǵa salý, balyq aýlaý, úırenbegen kásip qııamet sanalǵan. Qysta tońyp, úsip ólgender, muz oıyǵyna ketkender, ishetin tamaq, kıetin kıim tapshylyǵynan kóz jumǵandar az bolmapty. Balyqty ǵana talǵajý etken.Tek tabany kúrekteı 22 jyldan keıin ǵana qarııalar dúnıe salyp, jastary shaý tartyp, Aralda týǵandary erjetip elge taban tiregen.
«Jazmyshtan ozmysh joq degen» ras-aý. Quda-qudandaly retinde juptary jazylmaı baqýatty kún keshken Muhamedqalı men Kóshimbaı aqsaqaldardy taǵdyr Kókaral men Reseıde jolyǵystyrǵan. Muhamedqalıǵa júziktiń kózinen ótetin belsendiligi, patshadan shen-shekpen alǵan marapaty sor bolyp jabysqan. «Quryǵy uzyn» ókimet saýatty, on saýsaǵynan óner tamǵan balalaryn da qyr asyryp, tentiretip jibergen. Baı-bılerdiń sanatyna kirgizilip, kúngeı jaqtan biraq shyqqan. Eti pysyq Májıt pen Qabdyrashıt Kókaraldan qashýdyń amalyn oılastyryp, balyqshylarmen mámilege kelgen. Teńizden shyqqan soń qumdy, shóldi jerlerdi kókteı ótip, kóp beınet kórgen. Kóshimbaı áýletiniń da kórgen qorlyǵy osyǵan uqsas. Quıryq-baýyr jesip, tós qaǵystyrǵan shańyraq ıeleri Kemerovoda bir-birimen kezdeısoq ushyrasyp, jylap kórisken. Zaýytqa, shahtaǵa jumysqa ornalasyp, eńbekqorlyǵymen tanylǵan. Baý-baqsha, jylqy ósirip, Monǵolııaǵa deıin saýdalaǵan. Kóshimbaı aqsaqal men Ǵazıza ájeı Tom ózeniniń arǵy jaǵalaýyndaǵy musylmandar zıratyna jerlengen. Táýelsizdik tańy araılap atqanda syrtta júrse de ata-baba jurtyn bir sát te umytpaǵan, esten shyǵarmaǵan qos áýlettiń nemereleri atamekenge jetip, baıyz tapty. «Ornynda bar ońalar» degen osy!
Kelmeske ketken zulmat zaman ýaqytynda qyzyl qyrǵyn saldarynan jan-jaqqa tarydaı shashylyp, tentirep ketken ketken saıası qýǵyn-súrgin qurbandary men zardap shekkenderge jer-jerlerde eskertkish belgiler qoıylyp, arýaqtarǵa taǵzym etilse, úlken qurmet osy bolar edi. Sonda elimizdiń erteńi – jas býyny ol qaraly kúnderdi ertegideı emes, tarıhı shyndyq retinde sezinip, jan-júregimen qabyldary haq.
Soltústik Qazaqstan oblysy
