1974 jyldyń qańtarynyń sońǵy kúnderi edi. Sodan az ǵana ýaqyt buryn jurt qysqartyp «SQ» deıtin «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine bas redaktor bolyp kelgen Sapar Baıjanov aǵamyz telefon soǵyp:
– Bolat, eger múmkindigiń bolsa maǵan osy qazir kelip jolyǵyp ketshi, – degen soń sol kezdegi Maksım Gorkıı (qazirgi Jibek joly) kóshesindegi kók bazardyń qarsysyndaǵy toǵyz qabat «Redaksııalar úıiniń» joǵarǵy qabatynan lıftke minip, Sapekeńder otyrǵan ekinshi qabatqa tústim. Ol kezde jasym 34-ke qaraǵan, «Lenınshil jasta» redaktordyń orynbasary bolyp istegenime tórt jyl bolǵan. Sol jyldardyń bárinde men Ortalyq partııa komıtetiniń úgit jáne nasıhat bóliminde áýeli sektor meńgerýshisi, keıinirek bólim meńgerýshisiniń orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan Sapekeńnen anda-sanda tapsyrma alyp, respýblıkalyq, oblystyq gazetterdiń, jýrnaldardyń keıde toqsandyq, keıde jyldyq tigindilerin alyp, solardy muqııat saralap, jarııalanǵan dúnıelerdiń sátti jaqtary men kemshiligin kórsetip, usynys, pikirlerimdi qosa aıtyp, sholý jasap berip júretinmin. Bir ret tipti Ortalyq partııa komıteti qyzmetkerleriniń jumys tobyna qosylyp, bir oblys kólemindegi úgit-nasıhat jumysynyń hal-kúıi jóninde sekretarıatqa másele daıyndaýǵa qatysqanym da bar edi.
Sapekeń meni jaı shaqyrmapty. Ol kisi maǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine redaksııalyq alqanyń múshesi, ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi bolyp kelýge qalaı qaraısyń degen usynys aıtty.
– Seni ózime orynbasar etip shaqyrsam dep júrýshi edim. Keleshekte ondaı múmkindik týýy múmkin. Al oǵan deıin osy bólimdi basqara tursań. Senen nesin jasyraıyn, ony óziń de bilesiń dep oılaımyn, «Sosıalıstik Qazaqstan» ártúrli sebeptermen osy ýaqytqa deıin óziniń bıik mártebesine, qoǵamdaǵy ornyna oraı óz múmkindigin áli tolyq ashyp kórsete almaı kele jatqan gazet qoı. Keıde onyń tutas sandarynda kóz toqtatatyn, tushynyp oqıtyn nárseler bolmaı qalady. Trafaret basym. Daǵdyly sheńberden shyǵyp kete almaı keledi. Ádebıet, óner, mádenıet máselelerin de taq-tuq, sırek, sarań jazady. Osy qalypty ózgertsek. Jańa serpin, jańa lep ákelsek gazetke. Eger men usynǵan qyzmetke keler bolsań, eki ádebı qyzmetkerińdi óziń tańdap, óziń sheshesiń. Bólimniń daıyndaǵan dúnıeleriniń sanyna, kólemine shek qoıylmaıdy. Taqyryp aıasyn keńeıtý, tartymdy, turaqty jańa aıdarlar ashý, olardy qalaǵandaı etip, júıeli túrde júrgizip otyrý – tolyq erkińde. Osyny tezirek oılanyp, birer kúnde jaýabyn berseń, – dedi Sapekeń.
Men bir kún oılanyp, kelisimimdi berdim.
«Lenınshil jastyń» redaktory Seıdahmet Berdiqulov jibergisi kelmeı:
– Munda dyńdaı orynbasarsyń. О́zińe arnaıy bekitilgen mashına bar. Orynbasardan bólim bastyǵy bolyp barǵannan, mashınadan túsip jaıaý júrgennen ne utasyń. Meniń jasym senen úlken. Túbinde basqa qyzmetke aýysar bolsam, ornyma seni usynyp ketpes pe edim, – dep biraz qolqalap kórdi.
– Jastar gazetiniń jumysyn túgel meńgerip, mektebinen tolyq óttim. Endi partııalyq gazette de biraz istep kórgim keledi. Al túbinde ózińiz aıtqandaı jaǵdaı bolyp, basqa qyzmetke aýysyp, ornyńyzǵa meni usynyp jatsańyz aǵa gazetten jastar gazetine keri qaıtyp kele salý qıyn emes qoı, – dep ázildedim.
«Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń qara shańyraǵynda qyzmet atqarǵan, bir qaraǵanda qysqa sııaqty kóringenmen, tyndyrylǵan ister jóninen alǵanda asa aýqymdy eki jyl úsh aı merzim men úshin zymyrap jyldam ótti. Osy ýaqyttyń ishinde Sapekeńniń sol kezdegi kemeline kelgen redaktorlyq talantynyń, uıymdastyrýshylyq qabiletiniń qandaı da bolmasyn marapatqa, joǵary baǵaǵa laıyq ekenine kózim ábden jetken edi. 1974 jyldan bergidegi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń tigindisin erinbeı aqtaryp, sonyń aldyndaǵy jyldarmen salystyryp zerdeleıtin, zertteıtin adam bolsa gazet betindegi kóp jańalyqtardy, gazettiń sol kezderden bastap árlenip, nárlenip, qulpyryp sala bergenin kózi birden shalar edi. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń halyqtyń shyn súıispenshiligine bólengen, tırajy sharyqtap ósken, naǵyz órleý dáýiri sol jyldardan bastaý alady. «Gazettiń kez-kelgen sanynda jurtshylyqtyń nazaryn aýdaratyn, qyzyǵa oqıtyn eń quryǵanda bir nemese birneshe materıaldar bolǵany jón», – degen talap qoıatyn edi Sapekeń. Al onyń: «Redaksııada jumys isteý – ár adamǵa qýanysh bolýy kerek. Bizder bilmegenimizdi bilýge, qolymyzdan kelmegendi úırenýge talpyna, ári bir-birimizge senim kórsete, kómektese júrip qyzmet atqarýǵa tıispiz. Aramyzda ashyq-jarqyn joldastyq ári prınsıpti qatynas bolýy kerek,» – dep bir jınalysta aıtqan sózin súısine tyńdap, eski bloknottarymnyń birine jazyp ta qoıyppyn.
Sol kezderdi oı kózimen shola bastasam redaksııa jumysyna Sapekeń ákelip engizgen kóp jańalyqtar eske túsedi. Osy gazetke alǵash kelgen kezimde kúnde tańerteń planerka ótkizilip, maket jasalyp, gazettiń árbir sany talqylanyp otyratyn. Sony Sapekeń bólimderden bir aptaǵa beriletin materıaldardyń tizimi bir-aq jınalyp alynyp, jospar da bir aptaǵa tutas jasalatyn etip ózgertti.
– Barlyq bólimder aldaǵy aptaǵa usynatyn materıaldardyń tizimin jaýapty hatshyǵa seısenbi kúni berip otyrsyn. Sekretarıat sony paıdalanyp, aldaǵy aptada shyǵatyn barlyq nómirlerdiń josparyn jasaıdy. Kúndelikti, óte shuǵyl túsetin birdi-ekili dúnıeler ǵana bolmasa, sol jospar negizinen ózgeriske ushyramaýǵa tıis. Aldaǵy aptada shyǵatyn sandardyń jobasy juma kúni saǵat 11-de talqylanyp otyrady. Bólimder usynys, pikirlerin sonda aıtady. Sodan soń jospar bekıdi. Birer aı jumysty osylaı istep kóreıik. О́zin-ózi aqtasa osy ádiske birjola kóshermiz. Jıi-jıi jurtty jınap, májilister ótkize berý – tvorchestvolyq jumysqa kedergi jasaıdy, – dep túsindirdi Sapekeń. Sodan soń jańa ádiske kóshýge baılanysty sekretarıat qyzmetkerleriniń jaýapkershiligi men róli arta túsetinine, sekretarıat – gazettiń shtaby ekenine biraz toqtaldy.
– Ol – bólimder ne berse sony ǵana qabyldap otyratyn poshta jáshigi emes. Sekretarıat qyzmetkerleriniń aldynda bólimderdiń toqsandyq josparlary jatýǵa tıis. Sol boıynsha qadaý-qadaý súbeli dúnıelerdi bólimderden aldyn-ala talap etedi. Ár aptaǵa solardy durystap kórsetip berip otyrady. Basqasha aıtqanda toqsandyq jospardyń oryndalýyna da muryndyq bolyp, baqylaý jasaıdy. Munyń ózi gazettegi arqaly, negizgi rýbrıkalardyń júıeli túrde kórinip otyrýyna múmkindik týǵyzady. Kezdeısoq nárselerdiń kóp basylyp ketýine jol bermeıdi, – dep túıindegen edi sózin.
Dúısenbi kúni tańerteń lezdeme (letýchka) ótkizilip, apta qorytyndysy shyǵarylatyn, gazettiń ár sanyna taldaý jasalyp, baǵa beriletin. Redaksııa qyzmetkerleri úshin osy jınalystar da eleýli mektep boldy ǵoı deımin, óıtkeni onda jarııalanǵan materıaldardyń jylt etken jaqsylyǵy da, kemshiligi de eleýsiz qalmaıtyn. Apta ishindegi tańdaýly materıaldar marapattalyp, arnaıy taqtaǵa ilinip qoıylatyn. Ár jınalysty qorytyndylaı kele Sapekeńniń aıtatyn salıqaly sózderi bárimizdi oılandyrmaı qoımaýshy edi.
Ádebıet jáne óner bóliminde ádebı qyzmetkerdiń orny bosaǵanda sol orynǵa ýnıversıtetti jańa bitirgen, buryn men «Lenınshil jasta» júrgende stýdent keziniń ózinde-aq jastar gazetine maqalalar jazyp, qatysyp, kózge túsken Saýytbek Abdrahmanovty alý jóninde usynys aıtqanymda Sapekeń áýeldegi ýádesinde turyp, birden kelisti. «SQ» sııaqty aǵa gazet redaksııasyna buryn ózge basylymdarda qyzmet atqaryp ysylǵan, tájirıbe jınaǵan saqa jýrnalıster ǵana iriktelip, synnan ótkizilip alynatyn edi. Saýytbek gazet tarıhyndaǵy eń jas ádebı qyzmetker ǵana emes, óziniń oıly, ıntellektýaldyq maqalalarymen kózge túsip, eń tez ósken, eń jas bólim meńgerýshisi de boldy keıinirek.
Jylt etken árbir jaqsylyqty, táýir nárseni elep-eskerip, kemshilikterdi kózge aıtyp, bólimderge qoıylar talapty kúsheıtýdiń arqasynda gazet jumysy tez shırap, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bet-beınesi de, mazmuny da jyldam ózgerip sala berdi. Oqyrmandar eleńdep, kútip otyratyn tartymdy jańa aıdarlar ashý, táýir-táýir materıaldar berý jóninen bólimder bir-birimen óne boıy, únsiz ishteı jarysqa túskendeı, erkin, shyǵarmashylyq jaqsy bir ahýal ornaǵan edi. О́zgelerin aıtpaı-aq, ózim basqarǵan ádebıet jáne óner bóliminiń sol 1974 jylǵy ashqan jańa aıdarlaryn shola atap ótsem de biraz nárseden habar berip qalar deımin. Olar: «О́ner kúndeligi», «Oı men óner adamy», «Jazýshynyń jol dápterinen», «Jyr joldary», «Poezııa buryshy», «Ýaqyt jáne qalamger», «О́ner kózi – halyqta», «О́ner ólkesiniń sańlaqtary», «Jazýshy jáne ómir», «Jańa kitap jaryq kórdi», «Jas talanttarmen tanystyramyz», «SSSR memlekettik syılyǵynyń laýreattary», «Qazaq SSR memlekettik syılyǵyna usynylǵan shyǵarmalar» jáne basqalary bolatyn.
Gazette buryn aqyn-jazýshylardyń, ádebıet, teatr synshylarynyń, óner zertteýshilerdiń týyndylary sırek jarııalanyp kelgen bolsa, endigi jerde talaı adamdardyń: «SQ» partııalyq gazetten ádebı gazetke aınalyp ketken be ózi?» – degen sııaqty ázil, ýáj aıtqandaryn da estip júrdik. Ásirese kelesheginen úmit kúttiretin jas aqyndarǵa aıryqsha nazar aýdaryp, olardyń shyǵarmalaryn kózge túsetindeı, nazar aýdaratyndaı etip berý úshin «Bes óleń» atty aıdar ashtyq. Osy aıdarmen Kúlásh Ahmetovanyń, Temirhan Medetbekovtiń, Kópen Ámirbekovtiń, Aqylbek Shaıahmetovtyń jáne basqalarynyń óleńderin jarııalaǵanymyz esimde.
1974 jyldyń maýsym aıynda respýblıkada Keńes ádebıetiniń Qazaqstandaǵy kúnderi ótip, oǵan qatysýǵa Reseıdiń, odaqtas respýblıkalardyń kóptegen ataqty, kórnekti aqyn, jazýshylary keldi. Osy oqıǵaǵa oraılastyryp gazette «Tili basqa – tilegi bir, júzi basqa – júregi bir» atty jańa aıdar ashtyq, osy aıdarmen Odaqqa tanymal tańdaýly qalamgerlerdiń ózderi týraly qysqa derekpen, sýretimen qosa áńgimeleri, óleńderi nemese ózge de úzdik shyǵarmalarynyń jaqsy aýdarylǵan shaǵyn, tartymdy úzindileri júıeli túrde jarııalana bastady. Uly Otan soǵysyndaǵy jeńistiń 30 jyldyǵy qarsańynda gazet ádebı-kórkem shyǵarmalarǵa báıge jarııalady. Oǵan T. Berdııarov, Á. Nurshaıyqov, K. Salyqov, F. Ońǵarsynova, J. Jumaqanov, S. Baqbergenov, N. Aıtov, H. Ádibaev, I. Orazbaı, Ǵ. Qallemov sııaqty qalamgerler poemalarymen, povesterimen, tatymdy sátti dúnıelerimen qatysty, ádebıetimizge eleýli úles bolyp qosylǵan M. Maqataevtyń «Chılı, shýaǵym meniń», J. Moldaǵalıevtiń «Qyran dala», «Sel», T. Berdııarovtyń «Eski parovoz», F. Ońǵarsynovanyń «Saq bolyńdar, adamdar», M.Aıthojınanyń aqyn Saraǵa arnalǵan «Eshkiólmestegi eskertkish» sııaqty poemalary «Sosıalıstik Qazaqstanda» esh qysqartylmastan tutastaı jarııalandy. Ádebıettiń, ónerdiń ózekti problemalary týraly belgili, beldi avtorlardyń súıekti maqalalary berile bastady. Osy oraıda mysal retinde qazaq sırkiniń búgini men bolashaǵy jaıly Q.Saýdabaevtyń, kóneden kele jatqan kúı janrynyń kókeıkesti máseleleri jónindegi H.Tastanovtyń, jýrnalıstıkanyń jańa salasy – teledıdardyń aıaq alysy jónindegi S. Masǵutovtyń, 1975 jylǵy «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan ádebı dúnıelerdiń jańalyǵy, sapasy jónindegi Sh. Murtazanyń, taǵy basqa da bilikti avtorlardyń kópshilikke oı salǵan kóptegen kólemdi maqalalaryn aıtýǵa bolar edi. Sol sııaqty ádebıet pen ónerdiń ózekti máselelerine arnalǵan qyzyqty «dóńgelek ústelder» ótkizip, olardyń materıaldaryn da oryn aıamastan keńinen jarııalap otyrdyq.
Osyndaı serpilis bólimderdiń kóbinde oryn aldy. Sol kezeńde gazet bedeliniń jyldam ósýine redaktordyń ózi bas bolyp, orynbasarlary Balǵabek Qydyrbekuly, Sarbas Aqtaev, bólim meńgerýshileri Bekbolat Ádetov, Mamadııar Jaqypov, Ýahap Qydyrhanov, oblystaǵy tilshiler Erkesh Ibrahım, Baıjigit Ábdirazaqov sııaqty azamattar barynsha úles qosty. Gazettegi syn-syqaq janrynyń kórinýi, ocherkter problemasy, bas maqala jazý sheberligi, taǵy basqalar jóninde arnaıy taqyryptyq lezdeme jınalystar ótkizilip, oǵan syrttan bedeldi mamandar shaqyrylyp, gazette jarııalanǵan materıaldarǵa taldaý jasatý sııaqty izdenister de redaksııaǵa Sapekeń ákelgen jańalyq edi. «Qaı bólimge hattar az keletin bolsa – muny sol bólimniń jumysyndaǵy olqylyq dep qaraýymyz kerek. Hat taǵdyry bir aıdan aspaı sheshilýge tıis... Oqýshylar konferensııasyn, jergilikti tilshilerdiń keńesin júıeli túrde ótkizip otyrýymyz qajet. Maqala, feletondarda adamnyń jumysyndaǵy, isindegi kemshilikterin aıtýǵa bolsa da, músinindegi múkisterine kúlýge bolmaıdy» – Sapekeń kúndelikti jumys barysynda, mine, osy sııaqty kóptegen talaptar qoıyp otyrýdy eshqashan esinen shyǵarmaıtyn.
1976 jyly mamyr aıynyń basynda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde óner adamdary týraly 1975 jylǵy jarııalanǵan ocherkterime jyl qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń birinshi syılyǵy berilgenin, al meniń ózimdi Ortalyq Partııa komıtetiniń nasıhat jáne úgit bólimine jaýapty qyzmetke shaqyryp jatqanyn estigen Sapekeń qolymdy qysyp, quttyqtap turyp, shyn júreginen shyqqan jyly sózderin aıtqan edi.
– Eki jarym jyldaı jumysty birge istedik. Aramyzda eshqashan renjisetin jaǵdaı bolǵan joq. Jýrnalıster odaǵynyń syılyǵy da, Ortalyq Komıtetke jumysqa shaqyrylýyń da – gazetimizge sińirgen jaqsy eńbegińniń nátıjesi. Basqa jerge qyzmetke shaqyrsa «barma» der em, jibermeýge tyrysar edim. Biraq Ortalyq komıtettiń jóni bólek. Jolyń bolsyn, eńbegiń ámanda jana bersin. Endi ózińe jáne bir tilek: ornyńa jumysty óziń sııaqty berilip isteıtin adam taýyp, usynyp ket, – dep taǵy bir salmaqty mindet júktedi.
Bir kún oılandym. О́zim jaqsy biletin talaı azamattardy asyqpaı oı eleginen ótkizip baqtym. «Lenınshil jas» gazetinde menen keıin Qaraǵandy oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolyp istep, Qaraǵandy oblystyq gazetine jaýapty hatshynyń jumysyna aýysqanyna jarty-aq jyl bolǵan Aqseleý Seıdimbekovti tańdadym aqyry. Telefon soǵyp tildesip edim, qarsy bolmady. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine qyzmetke kelse úı máselesiniń tez sheshiletinin, gazet betinde aıtar sózderiniń de salmaqty bolaryn birden baǵamdady. Keıingi jyldary bir kezdeskende Sapekeń:
– Sen maǵan gazetke eki adam aldyrdyń: Saýytbek Abdrahmanovty jáne Aqseleý Seıdimbekovti. Ekeýi de naǵyz oılaǵan jerden shyqty, – dep shyn rızalyq sezimin bildirgen edi.
Bolat BODAÝBAI,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
