Dál osy qaýlyda «…ujymdyq qozǵalystyń damýyn traktorlar men kúrdeli mashınalardyń jetispeýine baılanysty tejeýdiń barlyq áreketterine qarsy qatań kúrestiń qajettiligi» aıtylady. Tıisinshe, týra Qazaqstan boıynsha konslagerlerge 5-6 myń adamnyń qamalyp, 10-15 myń adamnyń jer aýdarylýy qarastyryldy. Bir mezette osy arada Qazaqstannyń ártúrli aımaqtary men respýblıkanyń syrtyna 20-25 myń kýlaktardyń semıalaryn jer aýdarý kórsetildi. Qazaqstanda, eldiń basqa da aýdandaryndaǵy sııaqty, ákimshilik ortalyqtyń nusqaýlary barynsha yjdaǵattylyqpen oryndaldy-respýblıkadan tys aımaqtarǵa 6765 adam jer aýdaryldy, al basqa aýdandardan kelgenderdiń sany 46091 otbasyn nemese 180015 adamdy qurady.
Degenmen, qarastyrylyp otyrǵan máseleniń oryndalýy, ásirese kóshpeli turmystaǵy mal sharýashylyǵy aýdandarynda qıyn boldy. Munda otyryqshyldaný jańa ǵana óristeı bastaǵan 1929 jylǵa qaraı 50 myńnan sál astam kóshpeli qojalyq ornalastyryldy, bul olardyń jalpy sanynyń 7,5 paıyzy bolatyn. 1930 jyly taǵy 84340 qojalyqty otyryqshylyqqa kóshirý kózdeldi. Al bul ujymdastyrýdyń josparlanǵan qarqyny úshin azdyq etti. Goloshekın muny da, sondaı-aq patrıarhaldyq-rýlyq qatynastar áli joıylyp bolmaǵan aýyl, jalpy demokratııalyq ózgerister kezeńin bastan keshpeı turyp eginshilikpen aınalysatyn kooperatıvtik sharýashylyqtyń joǵary formasy – kolhozdarǵa birden kóshe almaıtynyn da túsindi.
Biraq Goloshekın Stalınniń degenin máımóńkelikpen oryndaýshy boldy. Muny atalǵan naýqan kezindegi kelesi dınamıka da anyq kórsetkendeı.1930 jyly otyryqshylyqqa 87136 sharýashylyq kóshse, 1931 – 77508, 1932 – 77674, 1933 – 242208. Is júzinde otyryqshylyqqa kóshý belgili bir jerler men pýnktterdi tańdaýmen, burynnan bar otyryqshy qonystardyń negizinde nemese sonyń janynan oryn tabý arqyly júrgizildi. Osy bastama boıynsha KSRO-nyń ortalyq aýdandarynan jıyrma bes myńshyldyqtardan 1204 adam, Qazaqstan qalalarynan 8 myń jumysshy, olardyń túsinigindegi «eýropalyq tıptegi poselkelerge» qonystandyryldy – olardyń kıiz úıleri durys kvadrattarmen ornalasyp, orys derevnıasynyń keıpine keltirildi.
Ekonomıkalyq maǵynada sharýashylyqtyń jańa formalary men túrlerin izdestirý mynadaı is-sharalarmen «tek mal sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn qazaq aýdandaryna dándik daqyldardy, baqsha ónimderin egýdi endirý», bul úshin osy aýdandardy qajetti tuqymdarmen, qarapaıym ǵana aýyl sharýashylyǵy qural-jabdyqtarymen qamtamasyz etip, onda azdaǵan melıoratıvtik jumystar júrgizilýi tıis bolatyn.
О́kinishke qaraı, bolshevıkter sharýashylyq túrin, topyraq-klımat jaǵdaıyn eskermesten, otyryqshy aýyl sharýashylyǵyn qoǵamnyń ekonomıkalyq uıymdasýynyń joǵary satysy dep túsindi. Qazaq dalasynyń jaǵdaıynda qysqa merzim ishinde mal sharýashylyǵymen aınalysýdyń dástúrli ádisterin otyryqshy sharýashylyqqa aýystyrý áreketi ekonomıkalyq essizdik edi. Árıne, osynyń saldarynan jedel qarqynmen qurylǵan mal sharýashylyǵy aýdandaryndaǵy kolhozdarda mal ósimi barynsha tómendep ketkeni de shyndyq. Jeke qoldan qoǵamdastyrylǵan túsiniksiz uıymǵa maldaryn ótkizgisi kelmegen baqýat sharýalar, olardy satyp, soıyp nemese týysqandaryna ýaqytsha úlestirip tý-talapaıyn shyǵardy. Osyndaı alasapyranda, aýyl turǵyndary edáýir bóliginiń qalalarǵa nemese besjyldyqtyń ekpindi qurylystaryna jan baǵý úshin kóship ketýi nátıjesinde, kolhozdar jumysshy qoldarynsyz qaldy. Jan-jaqty júrgizilgen esepteýler zulmat jyldaryndaǵy ashtyq pen onyń aýyr saldary – ish súzegi epıdemııasynan opat bolǵandardyń sany 1mln 750 myń adamǵa jetkendigin kórsetedi, bul respýblıkadaǵy barlyq qazaq halqynyń 42%-y bolatyn.
Árıne, osylaı qazaq dalasyna kelgen asharshylyqtyń jantúrshigerlik kórinisin Goloshekın ózi jibergen jergilikti jerlerdegi ýákilderi arqyly jaqsy bilip, odan tolyq habardar bolyp otyrdy. Áıtse de, óziniń qandyqol saıasatyn bir sátke de toqtatqan joq. Osylaı, bes jyl ishinde,1929 jyldan 1933 jyldarǵa deıingi aralyqta QazAKSR-niń BMSB TÝ (Birlesken Memlekettik saıası basqarmasynyń Tolyq ókiletti Ýákildigi) úshtikteri 9085 isti qarap, 29333 adamǵa qatysty sheshimder qabyldady, olardyń ishinde eń joǵarǵy jazaǵa 3386-sy iligip, konslagerlerde 3 jyldan 10 jylǵa deıingi merzimge 13151 adam qamaldy.
Al 1932 jyldyń 7 tamyzyndaǵy «Memlekettik kásiporyndardy, kolhozdardy jáne kooperasııalardy qorǵaý jáne qoǵamdyq (sosıalıstik) menshikti nyǵaıtý týraly» zań boıynsha 33345 adam sottalyp ketken edi. Halyq arasynda «úsh túıir dán» týraly zań retinde qalyptasyp ketken qujattyń shyǵý sebebiniń ash halyqty kóz aldyndaǵy azdaǵan nápaqadan aıyrýǵa negizdelgeni anyq bolatyn.
Goloshekınniń Qazaqstannan keri qaıtýy da osy zańǵa qatysty oqıǵamen oraılas kelip, Torǵaı jáne Shý aýdandary boıynsha «kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli qazaq halqyna beriletin memlekettik azyq-túlik járdemi men tuqym saýdasyn jappaı urlyq pen talan-tarajǵa salǵany úshin, sondaı-aq kolhoz maly men astyǵyn urlaǵany úshin «7 tamyz» zańymen (ishinde aýkom hatshylary, aýatkom tóraǵasy, kolhoz predsedateli, qoıma meńgerýshisi bar) on shaqty adamnyń tórteýin atý jazasyna, qalǵanyn on jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa kesken úkimdi respýblıka Joǵarǵy soty bekitken edi.
Osyndaı asyra silteýshiliktiń qurbandarynyń biri bolǵan, azamat Bekbolatov Hamıttiń 1932 jyldyń «7 tamyz» zańy boıynsha aıyptaý isimen tanysa otyryp, mynany anyqtadyq: Bekbolatov Hamıt 1909 jyly Pishpek qalasynda kedeı otbasynda dúnıege kelgen. Partııada joq. Sottalǵanǵa deıin Aqyrtóbedegi ınternatta sharýashylyq jónindegi meńgerýshi bolyp istegen (10/IH-20/HI 1934j). Buryn sottalmaǵan. Tek 19/HI 1934 jyly aýatkomdaǵy májiliste ınternattaǵy jaǵdaıdy tolyq tekserip shyǵý týraly qaýlysynan keıin, ózindegi jetpeýshilikti (rastrata) anyqtaıtyn boldy degen qaýippen 20/HI -34 kúni eshkimge aıtpaı Tashkent qalasyna qashyp ketken.
Osy oraıda ınternattaǵy tárbıelenýshilerdi azyq-túlikpen qamtamasyz etýge arnalǵan qordyń jymqyrylýyna baılanysty osy ınternattyń dırektory Dývanovqa, onyń oqý isi jónindegi orynbasary Hýsaınovqa da qarsy qylmystyq is qozǵalǵandyǵyn aıta ketý kerek. Olardyń birige otyryp, 177 kg vermısheldi, 200 kg makarondy, 75 kg qantty, 280 kg sary maı men 40 kg ósimdik maıyn «jep» qoıǵandyǵyn, sonymen qatar soıylǵan 2 sıyr etiniń izim-qaıym joǵalǵandyǵyn, azamat Bekbolatovtyń raıfo-dan 900 somǵa satyp alǵan 13 shoshqasynyń eti de balalarǵa buıyrmaǵanyn, munyń ústine 728 metr kóılek-kónshektik matanyń da tárbıelenýshilerdiń kózinen bul-bul ushqanyn táptishtep hattamalaǵan Áýlıeata aýdanynyń halyq tergeýshisi Sychev óziniń qaýlysynda: Dývanov pen Hýsaınovtyń qashyp ketýine baılanysty izdeý salynyp, olarǵa qatysty qylmystyq istiń toqtatylǵanyn, al Bekbolatovtyń isiniń sotqa jiberilgendigin aıtady. Aýdandyq prokýror Sennıkov sanksııa bergen bul qylmystyq istiń sotqa deıingi kezeńin saralaı otyryp, mynadaı jaǵdaılarǵa mán berýge bolady.
Birinshiden, ınternatta istegen 1,5 aı shamasynda Bekbolatovtyń joǵaryda kórsetilgen «iship-jeýge» qatystylyǵy shamaly ekendigi daýsyz. Degenmen aıyptaý qorytyndysy boıynsha oǵan 5100 somdy talan-tarajǵa salǵandyǵy moınyna artylyp, isi jeke-dara sotqa ótedi. Ekinshiden, senimhat arqyly aýdandyq qarjy bóliminen alǵan 900 somdy ınternattyń sharýashylyq meńgerýshisi árıne bastyǵy Dývanovqa aparyp beredi. Úshinshiden, qazyna bólgen aqshaǵa satyp alynǵan 13 shoshqanyń qyzyǵyn musylman emes dırektor men onyń jaqyndarynyń kórýi ábden yqtımal.
Bul oraıda mán bererlik taǵy bir jaıt, tergeýshilerdiń Bekbolatov Tashkentte boı tasalaǵan turaqty dál basyp tabýy. Osyndaıda, «qashyp ketken» Dývanov pen Hýsaınov ózderi alys ketpeı, Tashkentte qalyp, bosbelbeý Bekbolatovtyń quqyq qorǵaý organdaryna ustalýyn ádeıi uıymdastyrdy ma dep te oılaısyń. Qorytyndysynda, 1935 jyldyń 29 tamyzyndaǵy Áýlıeata aýdany 8-shi bólimshesiniń halyq soty Averkıevtiń tóraǵalyǵymen ótken sot májilisinde, ınternattyń dırektory Dývanov pen onyń oqý isi jónindegi orynbasary Hýsaınov aman qalyp, Bekbolatovqa 10 jyl bas bostandyǵynan aıyrý jáne mal-múlkin túgeldeı kámpeskeleý týraly úkim shyǵarylady.
Dál osyndaı úkimdi atalǵan Áýlıeata aýdany 8-shi bólimshesiniń halyq soty Grınevıch Mıhaıl Vladımırovıchke de qatysty shyǵarǵan edi. Áıtse de 1934 jyldyń 21 qańtary men 26 shildesi aralyǵynda qala mańyndaǵy keńsharda (sovhozda) qoımashy bolyp istegen Grınevıchtiń qoldaýshylary kóp bolyp shyqty. Palıýkovıch degen janashyry Grınevıchti tamyzdyń 11 kúni-aq kepildikke bosatyp alady. Sot bolǵan 1934 jyldyń 19 qyrkúıeginen keıin bári birigip oblystyq sotqa kassasııalyq ótinish túsiredi. Onyń uzyn-yrǵasy mynaý: Grınevıch eshqandaı qylmysqa barmaǵan. Onyń aıtýy boıynsha 6 aı jumys istegende oǵan eshqandaı jalaqy tólenbegen. Sondyqtan otbasyn asyraý úshin ol 8 put astyq alyp, qaladaǵy anasyna biraz astyq aparyp bergen, 2 put astyqty arbakeshke berse, dál osyndaı astyq jolda joǵalǵan. 9 kg shoshqa eti, 17 kg un, 4 kg pisirilgen nan da osyndaı tizimge kirgen. Osylaı, óziniń «jegenderin» tizimge salyp, eseptegen Grınevıch óz kezeginde keńshardy ózine qaryz etip qoıady. Eń qyzyǵy osy ótinishti qaraǵan OQ oblystyq sotynyń 1-shi sot alqasy 1934 jyldyń 24 jeltoqsanyndaǵy úkimimen (tóraǵasy Muhamedjanov, músheleri Esenov pen Vladımırov) Grınevıchtiń jazasyn 3 jylǵa deıin tómendetedi.
Qujattarda atalǵan azamattardan basqa, 1932 jylǵy «7 tamyz» zańy boıynsha sottalǵan: Ysqaqov Ospan, Kósherov Dáýlet, Baıbekov Aıazbek, Myrzaqulova Alýa, Saımuratov, Sıvashov, Tilegenov, Tıhonov, Ismaılov, Kóshenov, Raısov, Shýbashev, Dosjaev, Qamurzaqov, Esdaýletov, Ternovoı, Dármenqulov, Hasenova Salıma jáne basqalary týraly málimetter de bar.
Seıdahan Baqtorazov,
M.H.Dýlatı atyndaǵy TarMÝ-diń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
