Bul – jalpyǵa ortaq problema

Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:53

Tarıhta tuńǵysh ári osy kúnge deıin tek bir ózi atom qarýynan bas tartqan jalǵyz memleket – Qazaqstan atomdy beıbit maqsatqa paıdalanýdy, joıqyn qarýdan bas tartýdy qandaı minberden de aıtyp, adamzat balasy úshin ıgiligi mol osy joldan taımaǵan birizdi saıasat ustanyp keledi. Semeı synaq alańynyń zardabyn shekken qazaq dalasynyń jarasy jazylar, biraq álemde ıadrolyq synaqtar ótkizý toqtalmaı jatqan ýaqytta ony aıyptamaı otyrý da keshirilmeıtin kúná.

Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:53

Tarıhta tuńǵysh ári osy kúnge deıin tek bir ózi atom qarýynan bas tartqan jalǵyz memleket – Qazaqstan atomdy beıbit maqsatqa paıdalanýdy, joıqyn qarýdan bas tartýdy qandaı minberden de aıtyp, adamzat balasy úshin ıgiligi mol osy joldan taımaǵan birizdi saıasat ustanyp keledi. Semeı synaq alańynyń zardabyn shekken qazaq dalasynyń jarasy jazylar, biraq álemde ıadrolyq synaqtar ótkizý toqtalmaı jatqan ýaqytta ony aıyptamaı otyrý da keshirilmeıtin kúná.

 Tómendegi maqala aǵylshyn tilinde jaryq kórse, oǵan álemdik BAQ-tar nazar aýdaryp, jarııalap jatyr. Biz óz oqyrmandarymyz úshin maqalanyń qazaq tilindegi nusqasyn usynǵandy jón kórdik.

Tarıhtan sabaq almaı, ony esten shyǵarýdyń zardaby aýyr. Sebebi, ol qaıtalanýy múmkin.

Bizder – «hıbakýshalar» Hı­rosıma men Nagasakıge tastalǵan atom bombalarynyń qurbandary bolǵan jáne kóptegen jyldar boıy Tynyq muhıty men Qa­zaq­stan­daǵy ıadrolyq qarý synaq­ta­rynan zardap shekken jandar­myz.

Búginde jer júzinde 19 000 ıad­rolyq oqtumsyqqa ıe toǵyz el bar, ıaǵnı álem ıadrolyq qarýdan keletin alapatty bir sát te es­terinen shyǵarmaýlary kerek. Biz Soltústik Koreıanyń ıadrolyq qarýdy synaqtan ótkizgeni týraly estigenimizde, tóbe shashymyz tik turdy. Bul ıadrolyq qarýdy qol­daný yqtımaldylyǵyn jaqyn­data túsedi.

Gýmanıtarlyq apat

Qa­zirgi tańdaǵy ıadrolyq qarýdyń kópshiligi 1945 jylǵy Hırosımany kúlge aınaldyrǵan ıadrolyq bombadan góri qýattyraq. Hırosımaǵa tastalǵan ıadrolyq qarýdyń qýattylyǵy shamamen 13 kılotonnadaı bolyp, 118 661 adamnyń áp-sátte basyn jutty, shamamen 78 000-nan astam adamdy aýyr jaraqattady. 1945 jyldyń sońyna qaraı taǵy da 140 000-nan astam adam qaza tapty. Osy qaza men aýrýlardyń basym kópshiligi aspanǵa kóterilgen aýqymdy otty shardyń tikeleı áserinen boldy. Qatty qyzǵan alaý adamdardy turǵan oryndarynda kóleńkelerin qabyrǵalarǵa salyp kúıdirip ótti, qalanyń úlken bóligin kúlge aınaldyrdy. Jarylys adamdardyń denelerin kıimderimen birge bólshek-bólshek etip aýaǵa ushyryp ji­ber­di. Úıler men dúkender, ofıs­ter qıraǵan úıindilerge aınalyp, adamdar mert bolyp, jutylyp kete bardy. Artynan myńdaǵan jandy tunshyqtyryp ýlaǵan, otqa oraǵan alapat órt daýyly bastaldy. Munyń sońy maıly qara jaýynǵa uqsaǵan alyp sa­ńy­raýqulaq bultynan túzilgen ra­dıoaktıvti qaldyqtarǵa ulasty.

Tynyq muhıty aral­da­ryn­daǵy birqatar atmosferalyq synaqtardan keıin radıasııa qaldyqtary appaq ulpa qar sekildi bolyp jerge tústi. Bala­lar máz-meıram bolyp qyzyqtap, solarmen oınap ketti. Hırosıma men Nagasakı tárizdi basqa da araldardyń japa shekken tur­ǵyndary úılerine deıin jaılap, sińip ketken kórinbeıtin radıoaktıvti sáýlelermen demalyp, iship-jep, tamaqtanyp, ýlandy, qaza boldy. Balalardyń shashtary túsip qaldy. Olardyń terileri tyrtyqty isik aýrýlaryna ushyrady. Áıelder túsik tastady nemese óli sábıler týdy.

Semeı ıadrolyq polıgonynda Keńes Odaǵy 450-den astam ıadrolyq synaq jasasa, onyń 120-syn jer betinde synaqtan ótkizdi. Osy synaqtardyń jalpy qýaty Hırosımaǵa tastalǵan 2500 bombaǵa teń edi. Synaqtyń kesirinen 1,5 mıllıonǵa jýyq qazaqstandyq zardap shegip, aýrýǵa jáne qazaǵa ushyrady, asa aýqymdy jer kólemi radıasııamen las­tandy. Iаdrolyq qarýdyń zardaptary áli kúnge deıin jergilikti turǵyndarǵa keri áserin tıgizip keledi, aman qalǵandardyń 70 paıyzǵa jýyǵy sáýlelenýge ushyraǵan ata-anadan týǵan zardap shegýshilerdiń ekinshi jáne úshinshi býyn urpaqtary.

Búginde biz radıoaktıvti lastanǵan materıaldardyń az ǵana mólsheriniń ózi genetıkalyq aýytqýshylyqqa ákelip, kóptegen qaterli isik-obyr aýrýynyń túrlerine ushyratatynyn bilemiz. Bul zaqymdaýshy faktorlar urpaqtan urpaqqa beriledi.

Iаdrolyq jarylystan keıin aspanǵa kóterilgen shań tárizdes bulttan birneshe kún boıy aspan kúńgirttenip, qyzaryp turady. Eger qazirgi qordaǵy júzdegen ıadrolyq qarýdy – al bul qazirgi arsenaldardyń az ǵana bóligi – paıdalanatyn ıadrolyq soǵys bola qalǵan jaǵdaıda, kúlge aınalǵan qalalardan kóterilgen tútin men tozań álemge tarap, jer betiniń kóp bóligi ádetten tys qarańǵy ári sýyq bolar edi. Jahandyq sol sýyný kóptegen jylǵa sozylyp, jaýyn-shashyn men maýsymdyq sıkldy buzyp, egindi joıyp jiberer edi. «Shektelgen ıadrolyq soǵystan» keıingi alǵashqy onjyldyqta mıllıardqa jýyq adam ashtyqtan qyrylýy múmkin. Mundaı ıadrolyq synaqtyń saldarynan bolǵan ashtyqtyń qurbandaryna Afrıka, Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Latyn Amerıkasy tárizdi ıadrolyq qarýdan azat elderdegi aımaq turǵyndary kóptep ushyraıdy. «Qyzyl krest» pen basqa da gýmanıtarlyq kómek uıymdarynyń qamtamasyz etý múmkindigi shektelip, qory tez taýsylyp qalatyn bolady.

Eger ıadrolyq qarýmen jaraqtanǵan 9 eldiń bireýi ıadrolyq bombanyń kez kelgen bireýin jarýǵa sheshim qabyldasa, planetamyzdaǵy birde-bir adam aman qalmaıdy. Adamzatqa zııanyn tıgizetin apattyń ómirimizde oryn almaýyna qalaı tosqaýyl qoıa alamyz? «Qyzyl krest» uıymy ıadrolyq qarýsyz álemdi qamtamasyz etý úshin álem halqy «Iаdrolyq qarýdy qoldanýǵa tyıym salý men ony tutastaı joıý týraly kelisimdi tez arada erikti túrde iske asyrýy kerek» dep esepteıdi.

Áreket etetin ýaqyt keldi

4-5 naýryzda júzden asa memleket Osloda (Norvegııa) ıadrolyq qarýdyń gýmanıtarlyq saldaryna baǵyttalǵan BUU mekemeleri men azamattyq qoǵam memleketteriniń tuńǵysh jahandyq keńesine jınalady. Gýmanıtarlyq saldary men japa shekkenderge tıimdi gýmanıtarlyq kómek kórsetýdiń múmkin emestigin qarastyra otyryp, memleket basshylary ıadrolyq qarýǵa tyıym salý bul apattyń qaıtalanbaýy úshin óte qajet ekenin túsinýi tıis.

Biz memleketterdiń jáne azamattyq qoǵamnyń kóshbasshylaryn jappaı qyryp-joıýǵa ákeletin ıadrolyq apatty kútpesten, oǵan qazirden tyıym salý kerektigine úndeımiz. Bizdiń ótinishimiz ben úndeýimiz basymyzdan ótken synaqtan týyndap otyr. Iаdrolyq qarýǵa tyıym salatyn ýaqyt keldi. 

Sesýko TERLOÝ,

«hıbakýsha» – Japonııadaǵy ıadrolyq bombalaýdyń qurbany.

Kennet MAKGINLI,

Brıtanııa ıadrolyq synaq ardagerleri assosıasııasy.

Káripbek KÚIIKOV,

«ATOM» Jobasynyń Qurmetti elshisi.

Roland OLDEM,

Mýrýroa men Tatý qurbandary assosıasııasynyń prezıdenti.