Ábdisaǵıt Tátiǵulov – ózine kásip retinde tańdap alǵan qurylys ınjeneri mamandyǵy boıynsha Qazaqstannyń sáýlet-qurylys isine óziniń tyń da qýatty bastamalarymen jalyndap kirgen maman. Sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys salasynda búginde ataǵy elimiz ben shetelderge birdeı tanymal «KAZGOR» jobalaý akademııasyn úzbeı 35 jyl basqardy. Onyń basshylyǵymen osy uzaq jyldarda talaı kóz tartar, kóńil súısinter saraılar men ǵımarattar salyndy, qazaq ulttyq sáýlet óneri álemdik deńgeıge kóterilip, basqalardyń kózaıymyna aınaldy. Ábdisaǵıt Shaımuhanbetuly – óziniń tynymsyz ǵylymı izdenisteriniń arqasynda osy salanyń tarıhy men teorııasyna derbes úlesin qosqan sáýlet óneriniń qaıratkeri jáne onyń jetekshi ujymynyń basshysy retinde jeke óziniń qoltańbasyn qaldyrǵan azamat.
Ulttyq sáýlet ónerin durys qalyptastyrý úshin eń aldymen el taǵdyryn, ult namysyn oılaıtyn mamandar, azamattar kerek deımiz. Mine, osyndaı azamatymyz – Ábdisaǵıt Tátiǵulov. Árqıly ótkelderden de birge ótip kele jatyrmyz. Ábdisaǵıttyń babasy, Kenesarynyń san joryqtaǵy senimdi serigi, úzeńgilesi Jáýke batyrdyń esimin Torǵaı óńiri úlken qurmetpen ataıdy. Ataqty batyr babanyń urpaǵy ózine tarta bildi. Ábdisaǵıttyń atasy Tátiǵul qajy el aǵasy bolǵan, meshit saldyryp, balalardy oqytqan. Keshegi Torǵaı dalasynda bolǵan ataqty dúbirde Tátiǵul qajy el namysy úshin tý kóterip, balalary Nurmuhanbet pen Shaımuhanbet te (Ábdisaǵıttyń ákesi) ákelerimen birge júrdi. Sol úshin qajy balalarynyń ekeýi de Keńes ókimeti tarapynan qýǵyn kórip, týǵan jerin, qystaýyn tastap, basqa óńirge ketýge májbúr bolǵan. Sol basqa óńirde dúnıege kelgen Ábdisaǵıt ata men ákeniń basyna túsken qıyndyqty solarmen birge atqardy, sol dúrbeleń kezeńniń ystyǵy men sýyǵyn qatar kóre júrip boı túzedi, azamattyq tulǵasy qalyptasty. Al endi onyń ultjandylyǵy atasy kótergen týmen, áke ónegesimen, ana sútimen qalyptasqan deýimizge joǵaryda aıtqandarymyz negiz bola alady.
Men Ábekeńdi kópten beri bilemin. Bir jerde týyp, bir zamanda óstik. Ábekeńniń sáýletshi ónerin tańdaýyna týǵan eliniń tylsym syrynyń áseri boldy deýimizge bolady. Sonaý Ulytaýdan bastaý alyp qurdymǵa ketkenshe ózekti eldiń ómirine mán men sán syılap kele jatqan qasıetti Torǵaı ózeniniń qos jaǵalaýynda tarıhı, mádenı eskertkishterdiń ansambli qonys tepken dersiń. HVIII-HIH ǵasyrlarda kúıdirilgen qyzyl kirpishten órilgen eńseli ǵımarattar san ǵasyrlyq oqıǵalardyń kýási ispetti alystan qol bulǵaıdy. Olardyń birazy respýblıkanyń tarıhı-mádenı eskertkishteriniń tizbesine alynǵan. Bala Ábdisaǵıt olar týraly ańyz-áńgimelerdi estip ósse, eseıe kele olardy óziniń zertteý nysanasy etti.
XX ǵasyrdyń uly arhıtektory Le Korbıýzeni barsha álem biledi. Sol aıtqan eken: «Sáýletshi sezimtal, ári ónerdiń tájirıbeli bilimpazy bolýy kerek. Ol tek qana ınjener, qurylysshy emes, dáriger, psıholog jáne mindetti túrde aqyn bolýǵa tıis». Osy qasıetterdiń bári bolmasa da, deni Ábdisaǵıtta bar. Erekshe sezimtaldyǵyna onyń jobasymen salynǵan sulý ǵımarattar kýá. Maıtalman ınjener, tájirıbeli qurylysshy ekenin barshamyz moıyndap, osy saladaǵy eleýli jobalardy iske asyrý úshin basshy da, qosshy da onyń aqyl-keńesine qulaq túredi. Aqyndyǵy taǵy bar. Sóıtip, Le Korbıýze aıtqandaı, Ábekeń de sáýlet óneriniń qadirin, qasıetin jan dúnıesimen túsinetin segiz qyrly, bir syrly azamat.
Jalpy, sáýletshilerdiń óz sheberlikterin synaıtyn jumystarynyń biri – memleket astanasynyń sáýletin qalyptastyrý jumystaryna qatysý. Almaty elimizdiń astanasy bolyp turǵan jyldary Ábekeńniń tikeleı basshylyǵymen «KAZGOR» jobalaý akademııasy Respýblıka saraıynyń, 25 qabatty «Qazaqstan» qonaqúıiniń, Ortalyq stadıonnyń, «Alataý» shıpajaıynyń taǵy da basqa aty áıgili ǵımarattardyń jobasyn usyndy. Búginde olar qalamyzdyń qaıtalanbas kelbetin ashatyn biregeı sáýlet eskertkishteri. Qazirgi zaman talabyna saı ári jańa tehnologııalardy paıdalanyp jasaǵan «Nurly taý» kópfýnksıonaldy kesheniniń jobasy ıelengen Qazaqstan Sáýletshiler odaǵynyń Gran-prı júldesi men altyn medali – bul eńbekke estetıkalyq ta, qoldanys jaǵynan da berilgen úlken baǵa. Qazirgi kezge deıin Ábekeń basqarǵan akademııa Almaty qalasyndaǵy barlyq sáýletti ǵımarattardyń jobasyn jasaýǵa belsene aralasyp keledi. Sondyqtan da barshamyz maqtan etetin ásem qalamyz Almatynyń kelisti kelbeti Ábekeń men ol basqarǵan jobalaý akademııasynyń shyǵarmashylyq ujymynyń kelisti jumysynyń nátıjesi desek, qatelespespiz.
Memleketimizdiń búgingi jas astanasynyń kórkeıýine de Ábekeń bastaǵan ujymnyń qosqan úlesi az emes. Onyń «Astana aldymen qazaq rýhyna saı keletindeı, ekologııalyq taza, áleýmettik máseleleri ońtaıly sheshilgen qala bolyp kórkeıýi kerek. Qazaqstandy ásem ári ulttyq sıpattaǵy ǵımarattarymyz bar el retinde álemge tanytqymyz kelse, bar kúshimizdi Astana ǵımarattarynyń sulý jobalaryna jumsaýymyz kerek. Arhıtektýralyq shyǵarmalar tek praktıkalyq maqsattar úshin emes, qorshaǵan ortanyń estetıkasyn qalyptastyratyn, qoǵamnyń belgili bir ıdeıalyq maqsat-muratyn, estetıkalyq muqtajyn beıneli túrde baıandaý kerektigin de esten shyǵarmaýymyz kerek» degen oı-tolǵamy ásem jobalardy dúnıege ákeldi. Akademııa sáýletshileri Nur-Sultan qalasynyń búgingi kóz súısinterlik kelbetin jasaýǵa atsalysýda. Qalamyzdaǵy «Nursaıa», «Trıýmfalnyı» turǵyn úı keshenderiniń, Áziret Sultan meshitiniń, Kenesary han eskertkishiniń jobalarynda Ábekeńniń qoltańbasy bar.
«KAZGOR» jobalaý akademııasyn Ábdisaǵıt Tátiǵulovtyń 35 jyl úzbeı basqarǵanyn joǵaryda aıttyq. Osy jyldary «KAZGOR» qatardaǵy jobalaý ınstıtýtynan akademııa dárejesine, óz salasynda elimizdegi jetekshi kásiporyn dárejesine kóterile bildi. Keshegi zaman ózgerip, egemendiktiń alǵashqy jyldarynda osy sııaqty ujymdar kúnin kóre almaı, jappaı jabylyp jatqanda, «KAZGOR» óz mamandaryn, óz qalpyn saqtap qala aldy.
Al búgin bul – álemge aty áıgili jobalaý akademııasy. Ábekeńmen uzaq jyldar qyzmettes bolǵan áriptesteri onyń basshyǵa tán úsh qasıetin aıtady. Birinshiden, ol myqty qurylys ınjeneri jáne uıymdastyrýshy retinde mańaıyna daryndy mamandardy toptastyra bildi. Ekinshiden, osy ujymnyń basty is-baǵyttaryn anyqtap, onyń zaman talabyna saı bolýyn qamtamasyz etti. Úshinshiden, ujym múshelerine adal boldy, olardyń eńbegin baǵalaı bildi. Basshylarynyń osyndaı izgilikterine kózi jetken ujym jyl sanap istegen istiń, usynǵan qurylys jobalarynyń sapasyn arttyra berdi.
Atalǵan akademııa naryq zamanynda talaı synaqtan abyroıly ótip keledi. Naryq talabyna sáıkes óziniń ishki qurylymyn kúrdeli túrde qaıta jasady. Jańa qurylys materıaldary jáne aqparattyq tehnologııanyń ómirge kelýine baılanysty jobalaý tásilderi jańardy. Osy saladaǵy álemniń ozyq úlgileri men jobalaý standarttary engizildi. Búgin osy akademııa daryndy sáýletshi, osy salanyń noqta aǵasy Shota Ydyrysuly Ýálıhan aıtqandaı, sáýletshiler men ınjenerlerdiń «arýanasy» (alma-mater) dárejesine kóterilip, basqa jobalaý mekemelerine kóshbasshy bolyp keledi. Kósh bastaý – úlken eńbek pen ujymnyń birligin talap etetin eren jumys, ony abyroımen oryndaý kemel kúsh-jigerdi, bilimdi qajet etedi. Ábekeń men ol baǵyt salǵan «KAZGOR» jobalaý akademııasynyń osyndaı bedeli men izgilikti isteri elenbeı qalǵan emes. Sonaý Keńes dáýirinde búkilodaqtyq sosıalıstik jarystyń bas báıgesin on bes ret jeńip alǵan eken. Egemendik alǵan tusymyzda akademııa Qazaqstan Prezıdentiniń «Altyn sapa» belgisimen marapattaldy. Osyndaı zor tabysqa jetýde uzaq jyldar basshylyq etken Ábdisaǵıt Shaımuhanbetulynyń da eńbegi joǵary baǵalanyp otyr. Ol – Qazaqstannyń Qurmetti qurylysshysy, Qurmetti ınjeneri, mádenıet qaıratkeri ataqtarynyń ıegeri, san ret orden-medaldarmen de marapattalǵan, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.
Bizdiń dáýirimizge deıingi I ǵasyrda ómir súrgen sáýletshi Mark Vıtrývıı Pollıon: «Túrli salanyń qatysýymen paıda bolǵan jumystardyń da eń sońynda sáýletshiniń kózinen ótetindigi teginnen bolmasa kerek. Sáýletshi ǵylymdy qabyldaı alatyndaı tabıǵatynan talantty adam bolýy kerek» degen eken. Ábdisaǵıt Tátiǵulov ta bul turǵydan óz ornyn tapqan adam dep aıtýǵa ábden bolady. Injenerlikti maman retinde tereń meńgerýimen qatar ol – sáýlet jáne qurylys salasyn ǵylymı jaǵynan taldap júrgen kózi qaraqty ǵalym. Onyń qalamynan 400-ge jýyq ǵylymı eńbek pen maqala jaryq kórgen eken. Ol – tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor. Máskeýdegi Halyqaralyq sáýletshiler akademııasynyń akademıgi. 2001-2005 jyldary Ábekeń ózi basshylyq etip, stýdentter men oqytýshylarǵa, jalpy salaǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn kópshilikke arnalǵan 4 tomdyq «Arhıtektýra jáne jobalaý negizderi» atty ǵylymı eńbekti jarııalady. «Sáýletshi – 2001» atty halyqaralyq sáýletshiler festıvalinde osy eńbek sáýlet óneri týraly jazylǵan eń mańyzdy eńbek retinde tanylyp, Á.Tátiǵulov Arhıtektorlar odaǵynyń halyqaralyq assosıasııasynyń I dárejeli dıplomymen marapattaldy. Ensıklopedııa dárejesindegi bul eńbek búginge deıin oqyrmandardyń qolynan túsken emes.
Ábekeńniń «Sáýlet konstrýksııalarynyń negizi jáne azamattyq ǵımarattardy jobalaý» atty monografııasy osy salada bilim alyp jatqan jastar úshin mańyzdy oqý quraly bolyp sanalady. Basqa da on shaqty monografııalarynyń sapasy men mańyzdylyǵyn osy salanyń mamandary ózderiniń joǵary baǵasymen tanytyp keledi. Kópshilik, ásirese mamandar, olardyń nazaryn aýdarǵan jobalary arqyly, tabandy ǵylymı izdenisteriniń nátıjesinde Tátiǵulov esimi álem elderine tanyla bastady. Talantty ınjener, daryndy sáýletshi retinde talaı halyqaralyq kongresterge qatysyp, minbeden óziniń ǵylymı jańalyqtaryn jarııa etti. AQSh, Shveısarııa, Italııa, Germanııa, Kanada, Reseı, Qytaı, Túrkııa, Anglııa, Koreıa elderinde, basqa elderde ótken halyqaralyq sáýletshiler kongresiniń turaqty múshesi. Arhıtektorlar odaǵynyń halyqaralyq assosıasııasynyń Gran-prı júldesi men altyn medaliniń bir emes, birneshe márte ıegeri. Ol basqarǵan akademııa álemdegi eń tanymal jobalaý kompanııalarymen, mysaly AQSh-taǵy «Som», «LERA», «Ramse», Anglııadaǵy «Foster+Purtners», «Buro Happold», «Arup», Ońtústik Koreıadaǵy «Space Group», taǵy basqalarymen qoıan-qoltyq jumys isteı bastady. Olardyń birigip jasaǵan qurylys jobalary iske asýda. Sóıtip atalǵan akademııanyń álem deńgeıindegi kelbeti qalyptasyp kele jatyr. Qazir osy akademııanyń dırektorlar keńesin basqaratyn Ábdisaǵıt Tátiǵulov – búgingi tańda qazaq sáýlet ónerin álemge tanytyp, onyń álem qaýymdastyǵynda eleýli oryn alýyna atsalysyp júrgen birden bir azamatymyz.
Tek qana sáýlet ónerinde emes, jalpy ómirinde sezimtal, qaıyrymy mol, qolynan kelgen járdemin eshkimnen aıamaıtyn azamat ekendigin tynbaı kórsetip júr Ábekeń. Atamekeni Batpaqqara eline (qazirgi Amangeldi aýdany), Boztúbek pen Hanshabylǵandaǵy eski tarıhty tiriltýge jasaǵan kómegi qanshama?! Tarıhymyzdyń dara tulǵalary Iman, Qoshqar, Jáýke batyrlarǵa qoıǵan eskertkishter eldi qýantty. Ǵulama ǵalymdar, ardaqty aǵalarymyz, akademıkter Manash Qozybaev pen О́mirzaq Sultanǵazın ómirden ótkende, ózi jobasyn jasap, olardyń bastaryna kesene ornatqan da Tátiǵulov bolatyn. Osyndaı sheksiz qaıyrymdylyǵymen, jaqsyǵa qoshemet kórsetip, qorshaǵan ortasynyń aýyrtpalyǵyn basqalarmen birge kóterýge daıyn turatyndyǵymen de Ábekeń el aldynda abyroıly.
О́ziniń bastamasymen ári sáýlet salasyna degen qurmetimen Ábekeńniń jasap júrgen taǵy bir ıgi jumysyn atap ótken jón. Ol – sáýletshiler týraly jazýshy birden-bir avtor. Qazaqstan sáýletshileri týraly estelikter jazylmaıtynyn aıtyp qynjylady ol. Sol olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatymen ózi kózin kórgen ustazdary týraly, zamandas áriptesteri týraly kóptegen pýblısıstıkalyq maqalalaryn jarııalap keledi. T.Básenov, M.Meńdiqulov, N.Rıpınskıı, A.Deev, A.Qapanov, T.Júnisov, Q.Montaqaev, S.Rýstambekov, T.Erálıev jáne taǵy basqa sáýletshiler týraly maqalalary kópshiliktiń yqylasyna bólenip, jastarǵa qazaq sáýlet mektebiniń tarıhy týraly syr shertedi. Sonymen qatar sáýletshilerdiń mereıtoılaryn atap ótý de – Ábekeńniń ózine mindet etip alǵan ıgilikti jumystarynyń biri. Mundaı jomarttyq, márttik tek osyndaı úlken júregimen ultyn súıgen azamattyń boıyna bitedi dep oılaımyn.
Ábekeń – óz otbasy úshin de úlgi. Báıbishesi Maǵrıpamen birge tárbıelep-ósirgen uldary búginde óz shańyraqtarynyń ıesi, úlgili azamattar, áke jolyn qýyp, sáýlet óneriniń bilikti mamandary bolyp qalyptasyp keledi. Biri akademııanyń búgingi basshylyǵynda otyrsa, ekinshisi onyń keńesshisi, kómekshisi retinde, ákeleri joǵary dárejege jetkizip bergen mekemeniń abyroıyn odan ári asqaqtatyp júr. Joǵaryda aıtylǵan bıik baǵa alǵan tórt tomdyq ensıklopedııalyq ǵylymı eńbekti jazýǵa Ábekeńmen qosa osy balalary da qatysty. Olardy ósirgen, qazaq qyzynyń barlyq jarqyn minezi boıyna bitken analary, Ábekeńniń jubaıy Maǵrıpa, ókinishke qaraı, dúnıeden erte ketti. Al shańyraq ıesi Ábekeń búgin nemereleriniń qyzyǵyna bólenip, olar úshin el azamatynyń jarqyn úlgisi bolyp otyr. Artynda tabysty jyldary, aldynda sol jyldardyń jemisi bar. Qazaqtyń sáýlet mektebin qurǵan uly ustazdarynyń ulaǵatyn keıingi urpaqqa jetkizip, mektep baspaldaǵynyń jańa satylarynda óz qoltańbasymen erekshelenetin daryndy azamatymyz – elimizdiń maqtanyshy.
Kenjeǵalı SAǴADIEV,
akademık
