Qazaqstan halqy rýhanı jańǵyrýdyń jańa basym baǵyttaryn aıqyndap bergen bul baǵdarlamalyq maqalany «tarlan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy» retinde qabyldady. Ulttyń ult ekenin anyqtaıtyn eń basty belgileriniń biri ári onyń biregeı ulttyq qasıetin saqtaıtyn negizgi tiregi, máńgilik qundylyǵy – tili men álipbıi ekeni barshaǵa aıan. El rýhanııaty men mádenıetine aıryqsha janashyrlyqpen qaraıtyn Elbasy Máńgilik el bolý úshin ultymyzdyń osy eki tiregi de máńgilik bolýy shart ekenin taıǵa tańba basqandaı aıqyndap, latyn álipbıine kóshýdiń mán-mańyzyn dáleldi túıindermen dáıektep bergen. Osylaısha bul másele 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen sheshimin tappaq. Til mamandary arasynda da bul bastama birden qoldaý tapty. Sebebi qazirgi tańda latyn álipbıi qaı jaǵynan da tıimdi, tilimiz úshin paıdasy mol. Eń aldymen, til áýezdiligin saqtaýǵa múmkindik beredi. Latynǵa kóshý arqyly osy ýaqytqa deıin tilimizdegi keıbir tól jáne kirme sózderdiń aıtylýy men jazylýyndaǵy alshaqtyq joıylady. Ǵasyrlar boıy tamyry bir, rýhanı dińgegi ortaq túrki áleminiń qaıtadan ıyq tirese ómir súrýine ıgi qadam jasalatyny sózsiz.
Tarıhtyń daýyldy betterinde bir-birinen kóz jazyp qalǵan týystas túrki áleminiń rýhanı birigýine ıek artyp otyrǵan Elbasynyń osynaý sheshimin keleshek urpaq úlken rızashylyqpen baǵalaıtyny anyq. Týystas halyqtardyń yntymaqtastyǵynan eshkim utylmaıdy. Olarmen birlese otyryp, gýmanıtarlyq ǵylymı-zertteýlerdi jańa satyǵa kóterýge múmkindik molaıady. Árıne, reformanyń qıyndyqsyz bolmaıtyny áldeqashan dáleldengen aqıqat. Tek endigi másele solardyń tájirıbelerin saraptap, múmkindiginshe qatelikterdi qaıtalamaýymyz qajet. Sondaı-aq termınologııa júıesin birizdendirýge de bereri kóp. Fonemalardy árippen belgileý, tynys belgilerin anyqtaý, emle erejelerin júıelendirý – bul taza ǵylymnyń enshisi. Ǵylym únemi jetilý, kemeldený negizinde toqtaýsyz damı beredi. Endeshe, jańa qazaq álipbıine qatysty týyndap otyrǵan máselelerdi birtindep, kezeń-kezeńimen jetildire berýge ábden bolady dep oılaımyz. Bul arada tilge tıek bolyp otyrǵan reformanyń tarıhı, saıası máni basym ekenin esten shyǵarmaıyq.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy «Memlekettik tildi latyn grafıkasyna kóshirý» baǵytyn júzege asyrý úshin M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetinde zamanaýı qurylǵylarmen jabdyqtalǵan «Latyn grafıkasyn úıretýdiń oqý-ádistemelik kabıneti» 2017 jyldyń jeltoqsan aıynda ashyldy. «Latyn grafıkasyn úıretýdiń oqý-ádistemelik kabınetiniń» basty maqsaty – JOO-daǵy professor-oqytýshylar quramy men qyzmetkerlerge, stýdentterge latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili álipbıin úıretý, jańa orfografııa men erejelerin meńgertý, tıimdi ınnovasııalyq tásildermen, zamanaýı oqý-ádistemelik quraldardyń kómegimen saýatty jazý men oqýǵa baýlý. Memlekettik tildiń keń aýqymdy qoldanysyn qamtamasyz etetin úılesimdi til saıasatyn ustana otyryp, qazaq tilin úıretý. Sonymen qatar jańa qazaq álipbıin úıretý boıynsha aımaqtyq ádistemelik ortalyqqa aınaldyrý.
Ádistemelik kabınet ashylǵanda óziniń aldyna birneshe mindetter qoıylǵan bolatyn. Máselen, Qazaqstan halqyn jańa álipbıge psıhologııalyq turǵydan beıimdeý; qaıta daıarlaý arqyly jańa álipbıdi úıretetin sapaly mamandar qataryn kóbeıtý; mektepterge arnalǵan oqýlyqtar (jaratylystaný, gýmanıtarlyq, t.b.) daıyndaý barysynda avtorlarǵa til saýattylyǵy turǵysynan ádistemelik kómek kórsetýdi uıymdastyrý; bolashaqta memlekettik mekemelerdegi is-qaǵazdardyń barlyǵy latyn álipbıinde júrgiziletindikten, osy máselege baılanysty belgili bir baǵdarlama túzilip, ártúrli deńgeıde ádistemelik kómek kórsetý jáne latyn álipbıin meńgerýge qatysty kýrstar júrgizýdi uıymdastyrý.
Mine, osyndaı jumystardy M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti respýblıkadaǵy, oblystaǵy memlekettik tildi oqytý ortalyqtary jáne bilim mekemelerimen birige otyryp atqarýda.
Jańa qazaq álipbıi men onyń qurylymy, emle erejeleri boıynsha ýnıversıtettiń professor-oqytýshylar quramy osy álipbıdi túzgen komıssııa quramyna ózindik oılary men usynystaryn únemi júıeli túrde joldap otyrdy. Ol usynystar A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń «Jańa ulttyq álipbı: qazaq jazýyn jańǵyrtý» (aqparattyq medıa keńistiktegi materıaldar) jınaǵynda jarııalandy. Qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirý men jańa álipbıdi, emle erejelerin nasıhattaý, onyń mán-maǵynasyn túsindirý barysynda ýnıversıtet pen Jambyl oblysy ákimdiginiń Tilderdi damytý basqarmasy birige otyryp, birqatar aýqymdy is-sharalardy júzege asyrdy. Máselen, jalpyhalyqtyń, ásirese, jastardyń jańa qazaq álipbıine degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý men úıretý maqsatynda ýnıversıtettiń stýdenttik telestýdııasynda arnaıy «Latyn álipbıi – qazaq tiliniń jańa belesi» atty beınerolık, «Jańa qazaq álipbıin birge úıreneıik!» atty kompıýterlik grafıkamen órnektelgen ınternet-baǵdarlamasy túsirildi. Sondaı-aq «Ýnıversıtet tynysy» men oblystyq bilim basqarmasyna qaraıtyn «Bilim shyraǵy» gazetterinde «Álipbı álemi» aıdarlary ashylyp, ádistemelik sabaqtar jarııalanýda. Sonymen qatar «Jas daryn» oblystyq balalar jýrnalyna arnalǵan «Jańa qazaq álipbıin tez úırenýdiń 7 sabaǵy» aıdary ashylyp, alǵashqy sabaq júrgizildi.
Latynnegizdi qazaq tili álipbıin zamanaýı tehnologııa arqyly úıretý maqsatynda Jambyl oblysy ákimdiginiń Tilderdi damytý basqarmasymen birlese 2018 jyldyń qarasha aıynda «Qazalipbi.kz»
onlaın baǵdarlamasy, oblystyq Tilderdi úıretý ortalyǵymen birge ádistemelik vebınar men beınedárister ázirledi. «Qazalipbi.kz» onlaın baǵdarlamasy 18 sabaqtan turady. Onyń ishinde teorııalyq, praktıkalyq, baǵalaý sabaqtary qamtylǵan. Teorııalyq sabaqta jańa qazaq álipbıi boıynsha teorııalyq bilim beriledi. Al praktıkalyq sabaqta berilgen teorııalyq bilim negizinde jazylym, oqylym, tyńdalym áreketteri arqyly jattyǵý jumystary júrgiziledi. Baǵalaý sabaǵynda tyńdaýshynyń ár sabaqta meńgerilgen bilimi test, baqylaý dıktanty túrlerinde tekseriledi.
Sonymen qatar ýnıversıtette «Ataýlar syry» kishi jobasy daıarlanýda. Maqsaty – óńirdegi ákimshilik-aýmaqtyq birlikter men eldi mekender, kóshe ataýlarynyń syry men tarıhy týraly elektrondy bazasyn qurý. Osyndaǵy mindetterdiń biri – ataýlardy jańa qazaq álipbıimen berý.
Latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili álipbıindegi ózekti máselelerdi talqylaý men onyń ǵylymı konseptýaldy negizderine qatysty ýnıversıtette respýblıkaǵa tanymal jáne oqý ordamyzdyń ǵalymdarynyń qatysýymen iri-iri konferensııalar, semınarlar, semınar-trenıngter ótti. Sonyń nátıjesinde «Latyn álipbıi – rýhanı jańǵyrý men ult tutastyǵy negizi» atty ǵylymı jınaq shyqty.
Jalpy oqý ordamyzda jańa álipbı men onyń emle erejelerine baılanysty 2017, 2019 jyldarda respýblıkalyq deńgeıde 4, aımaqtyq deńgeıde 5 konferensııa, 15 ádistemelik semınar, 20 shaqty kóshpeli semınar-trenıng, 12 dóńgelek ústel men 6 aksııa, akademııalyq toptarda kýratorlyq saǵattar, jataqhanalarda ártúrli is-sharalar uıymdastyryldy. Aqparattyq-medıa keńistiginde ýnıversıtettiń professor-oqytýshylar quramynyń 360-qa jýyq maqalasy men 280 ǵylymı maqalasy jarııalandy. Telearnalarda 20-ǵa jýyq suhbat berildi. Atalmysh is-sharalarǵa respýblıkaǵa tanymal Á.Júnisbekov, E.Tileshov, Sh.Qurmanbekuly, Q.Kúderınova, A.Fazyljanova sııaqty ǵalymdar qatysty.
2018-2019 oqý jylynan bastap «Qazirgi qazaq tili fonetıkasy» pániniń oqý baǵdarlamasyna jańa qazaq álipbıi men onyń emle erejeleri boıynsha tolyqtyrýlar jasaldy. Búgingi tańda osy baǵyttaǵy mamandar sertıfıkattaryn alyp, jańa qazaq álipbıi men emle erejelerin úıretý boıynsha oqý baǵdarlamasyn ázirlep, kýrstar júrgizý jumystaryn qolǵa alýda.
Tildiń qoǵammen birge damyp, ǵylym men tehnıka ilgerilegen saıyn kórshiles eldermen qatar basqa da shetelderden jańa sózderdiń kirýi arqyly da tolyǵyp otyratyny tabıǵı zańdylyq. Al kirme sózderdiń barlyǵyn der kezinde qazaqy aıtylymǵa ıkemdep otyrý ońaı sharýa emes. Árbir oqyǵan saýatty adam ózge tilden kelgen sózdiń qazirgi kırıll áripterimen ózgeshe jazylyp turǵanyn oǵash kórip, tez qabyldaı qoımaýy múmkin. Al latyn álipbıi arqyly osyndaı qıyndyqtar rettelip, jurtshylyq kirme sózderdi qazaq tiliniń tabıǵı zańdylyǵyna saı jazyp, oqyp ketedi dep oılaımyn. Sondyqtan týǵan tilimizdiń tabıǵı akýstıkasyna qarama-qaıshy keletin kemshilikterimizden arylatyn kez keldi. Demek, urpaq keleshegin oılasaq, ulttyǵymyzdyń negizgi belgisiniń biri – tilimizdi saqtap qalamyz desek, bul baǵyttaǵy júrgizilip otyrǵan jumystardyń oń nátıje beretini sózsiz.
Uly dala tósinde álemdik órkenıetke saı rýhanı kemel el bolý – basty armanymyz. Mádenıet jańǵyryp, oı-óristi keńeıtý – ıgi bastama. Endeshe, Elbasynyń qoǵamǵa qozǵaý salyp, sanaǵa serpilis bergen úndeýi – Máńgilik eldiń temirqazyǵyna aınalatyny sózsiz! Álipbı – tek mádenıettiń ólshemi, órkenıettiń belgisi ǵana emes, ol – ulttyń tańbasy, eldiktiń aıshyǵy, memlekettiń táýelsizdigi men tutastyǵyn aıqyndaıtyn sımvoldardyń biri.
Sondyqtan Elbasynyń: «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgilikke qalýǵa tıis» – degen sózin keıingi urpaq jadyna toqyp ósse, biz ulttyq qundylyqtarymyzdy joǵaltpaımyz. Jańa jaǵdaıǵa qaraı beıimdelý, jańǵyrý – ýaqyt talaby.
Mahmetǵalı Sarybekov,
M.H.Dýlatı atyndaǵy TarMÝ rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
