Alaıda mereıtoı qarsańynda túıtkilder de joq emes. Máselen, Abaıdyń týǵan kúnine baılanysty ǵalymdar arasynda da ártúrli pikirler aıtylyp keledi. Sondyqtan aldaǵy jylǵa deıin ortaq uıǵarymǵa kelip, bir kúnge toqtaǵan durys bolmaq.
Búginde Abaımen ıyqtas hám qabilettes álem aqyndarynyń ómirderegi búge-shigesine deıin zerttelip, hattalǵany bylaı tursyn, qaı óleńi qashan, qandaı oqıǵada jazylǵany anyqtalyp, kóz aldymyzda tur. Oqımyn deseńiz, marhabat. О́kpeni toltyryp turǵany, hakimniń týǵan kúni jaıyndaǵy kókparǵa túsken talastar Abaıdyń 174 jyldyǵynda da tolastar emes. O bastan kóz úırengen data bolǵan soń ba, áıteý 10 tamyzdan 23-ine jete almaı, alty qaraǵaıdyń arasynda adasyp áli júrmiz. Basy ashyq máseleni tezirek bir izge túsirý maqsatynda 8 tamyz kúni «Rýhanııat alańy» pikirtalas klýby Dostyq úıinde «Abaıtaný máselesi: týǵan kúni jónindegi derekter» taqyrybynda dóńgelek ústel uıymdastyrdy.
Alqaly jıynǵa qatysqan zııaly qaýym ókilderi eki dataǵa bólek-bólek toqtalyp, ekiushty pikirdi naqtylady. Derek pen dáıekke súıengen sóz alýshylar tereńnen qozǵap, túrli ýáj aıtyp, toqtamǵa kelgen datanyń memlekettik turǵyda eskerilýin talap etti.
Sultan ORAZALY,
jazýshy, qoǵam qaıratkeri:
– Uly Abaıdyń týǵan kúni degende eń aldymen hakimniń kózin kórgen, onyń qasynda talaı jyl júrgen Árham Kákitaıulynyń esteligine júginemiz. Sonda ol oıshyldyń dúnıege kelgen kúni retinde 10 tamyzdy kórsetedi. Bul datanyń janyna «eskishe» degen sózdi de qosyp jiberedi. Osy bir ǵana sózge bola jurt shatasa bastaıdy. Qazaq Keńes ensıklopedııasynda, odan soń Qazaqstan ensıklopedııasynda da Abaıdyń týǵan kúni eskishe – 29 shilde, jańasha – 10 tamyz delingen. Muny óte durys derek dep esepteımin.
Ekinshiden, Jıdebaıdaǵy Ospannyń tórt qulaqty zıratyn Abaı óz qolymen saldyrǵan. Bul zırat ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldaryna deıin boldy. Sonyń basyna júrek sekildi maltatas qoıylǵan. Onda Ospannyń týǵan kúni men qaıtys bolǵan kúnin pyshaqtyń ushymen Abaı ózi qashap jazǵan. Osydan-aq onyń mundaı máselege qatty mán bergeni baıqalady. Bul maltatas qazir Abaı mýzeıinde turǵan bolýy kerek. Ospan shyjyǵan shilde aıynda ómirden ótken. Sol sebepten Abaı onyń súıegin Aqshoqyǵa jetkize almaı, Jıdebaıǵa jerlegen. Keıinnen inisiniń qasyna ózi damyl tapqan.
Muhtar Áýezov 1940 jyly Almatyda Abaıǵa qulpytas jasatty. Muny Abaıdyń 100 jyldyǵynan biraz jyl ótkennen keıin ákelip, basyna qoıdyrǵan. Qulpytasqa «Abaı 10 tamyz kúni dúnıege keldi» dep jazdyrǵan. Sondyqtan Abaıdyń týǵan kúnin endi kókparǵa aınaldyrmaı, osy dataǵa toqtaýymyz kerek. Qazirge deıin, 100, 125, 140, 150 jyldyqtary 10 tamyzda toılandy. Ony 23 tamyzǵa jyljytqannan eshqandaı paıda tappaımyz.
Almahan MUHAMETQALIQYZY, abaıtanýshy:
– Abaıdyń týǵan kúni retinde 10 tamyz degen data halyq sanasyna sińip qalǵan. Árham «eskishe 10 tamyz kúni dúnıege keldi» deıdi. Al Árhamnyń ákesi Kákitaı Abaıdyń ómirderegin tulǵanyń óziniń tapsyrmasymen jazady. Sonda «Abaı jylan jyly, mal kúzeýge túsetin kezde týǵan» degen derekti aıtqan. Mal kúzeýge túsetin kez, bul – tamyzdyń sońy. О́zim kezinde myna jaıtqa kýá boldym: 1992 jyly Abaıdyń 150 jyldyǵy álemdik deńgeıde toılanýǵa bekitilgen kezde IýNESKO kóleminde mereıtoıdy qaı kúni atap ótemiz degen másele týyndady. О́ıtkeni buǵan deıin ǵalymdar Árhamnyń deregine súıenip, hakimniń týǵan kúni 23 tamyzda dep aıtyp, jazyp júrdi. Qaıym Muhamedhanovtyń Abaıdyń dúnıege kelgen kúni jaıly zertteý maqalalary bar. Biraq 10 tamyz ben 23 tamyz tarazy basyna túskende, «toı kezinde 10 tamyzda ótip edi, bul da bir tarıhı kún» degen toqtam jasaldy. Al endi Kákitaıdyń dereginen basqa qandaı derek kerek? Sondyqtan 23 tamyzǵa toqtaýymyz kerek dep esepteımin. Osy kúndi resmı túrde qujat júzinde bekitip alýymyz qajet.
Erbol TILEShOV,
«Til – Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń atqarýshy dırektory:
– Árhamnyń esteliginen basqa qolymyzda derek joq. Árhamǵa senbeıtin qandaı haqymyz bar?! Ol – jaı kezdeısoq adam emes, Kákitaıdyń balasy. Al Kákitaı – Abaıdyń ómirbaıanyn jetkizgen, shyǵarmasyn jınaǵan adamdardyń biri. Osy istiń basynda Kákitaı men Turaǵul tur. Ensıklopedııa degen Quran ba eken? Qazaqstan ensıklopedııasynan qaptaǵan qate tabýǵa bolady. Bul ensıklopedııany ári-beriden soń qaıta bastyryp shyǵarý kerek.
Árham bertinge deıin ómir súrgen, 1885 jyly týyp, 1963 jyly qaıtys bolǵan. «Qunanbaı aýyly Qasqabulaqqa kelip qonǵannan keıin 1845 jyly, eskishe 10 avgýst kúni Qunanbaıdyń ekinshi áıeli Uljan tolǵatyp, bir ul dúnıege keledi. Atyn arabsha Ibrahım dep qoıady», dep jazǵan Árham óziniń esteliginde. Endi osydan artyq qandaı derek kerek?! Eskishe dep jazyp tur. Eger «eskishe» degen anyqtaýysh bolmasa, biz bul máseleni kótermes edik. 1918 jyly 26 qańtarda Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy V.Lenınniń qol qoıýymen, álemmen birdeı bolýy úshin jańa kúntizbe engizildi. Onda 31 qańtardan keıin 1 aqpan bolmaı, 14 aqpan bolady dep jazylǵan. Iаǵnı, kúntizbe 13 kúnge jyljytyldy. Máselen, Muhtar Áýezov ózi jaıly málimetinde «men 15 sentıabr kúni týdym» dep jazady. Keıinnen óz qolymen 28 qyrkúıekke aýystyryp jiberedi. Ol Abaıdyń týǵan kúnin nege ózgertpedi? О́ıtkeni Abaıdyń ómirderegin emes, shyǵarmashylyǵyn zerttedi. Onyń kórkem beınesin jasady. Abaıtanýdyń búkil jyrtyǵyn jamaýǵa Áýezovtiń ómiri jetpeıtin edi. Ol Árhamdy bildi. Abaı urpaqtarynyń Alashordamen baılanysy boldy. Jazýshynyń ózi bul partııa qatarynda bolǵanyn bilesizder. Keıinnen Álimhan Ermekov ekeýi hat jazyp, Keńes ókimetin moıyndady. Eger Árhamnyń deregin alsa, óz basyna qater tóner edi. Ol da pende ǵoı.
Semeıde qazir Abaıdyń týǵan kúnin 23 tamyzda atap ótedi. Orazkúl Asanǵazy astanaǵa Tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy bolyp kelgende biz de bas qalada 23 tamyzda atap ótetin boldyq. Tóken Ibragımov tiri kezinde osy sharaǵa qatysatyn. Osy kisi Abaıdyń týǵan kúni 23 tamyzda ekenin dáleldegen. Sondyqtan osy datany alýymyz kerek. Abaıdyń 175 jyldyǵy bizge Abaıdy tanýǵa úlken serpin beredi dep oılaımyn. Sondyqtan toı toılaýdy ǵana emes, Abaıdy tanýdy Abaı arqyly qolǵa alaıyq.
Omar JÁLEL, abaıtanýshy:
– Biz Abylaı hannyń týǵan kúnin bilmeımiz, óıtkeni zaman basqa boldy. Al Abaı ómir súrgen ýaqyt ǵylymnyń zamany. Sondyqtan bultartpaıtyn dálel qylyp Árham esteligin alǵa tartyp, 23 tamyzdy bekitý kerek. Qazir naqtylap almasaq, bul bizdi eń basty máselelerden alystatady. Búginde abaıtanýdyń jaǵdaıy nege múshkil? Birinshiden, Abaı kúntizbelik tulǵaǵa aınaldy. Mereıtoı qarsańynda ǵana eske alamyz, qalǵan ýaqytta keregi joq. Al halyqtyń aqynmen betpe-bet kelýine áli biraz ýaqyt bar dep oılaımyn. Ekinshiden, biz Abaıdy naýqandyq tulǵa qyldyq. Mysaly, Reseı Pýshkındi ıdeologııalyq tulǵaǵa aınaldyryp, onyń qadirin ketirdi. Biz qazir Abaıǵa nadandyq kózqaraspen kelip otyrmyz. Abaıdy álemdik tulǵaǵa aınaldyrý bizdiń maqsatymyz emes. Bizdiki – Abaıdy taný. Bul ózimiz úshin, ári-beriden soń qazaqtyń taǵdyry úshin kerek. Qazir qazaqtyń taǵdyry nege qyl ústinde tur? Nege ana tilimizdiń mártebesin saqtaı almaı otyrmyz? Sebebi Abaımen áli kezdesken joqpyz. Ony hakim retinde tanymaı otyrmyz. Biz aqynnyń hakimdigin tanytatyn birde-bir dúnıesin ashqan joqpyz. Abaıdy ǵylymı zertteý jylyn jarııalaıtyn ýaqyt bolǵan joq pa?..
P.S.: «Rýhanııat» mekemesi osy tamyz aıynda Abaı festıvalin ótkizbekshi. Budan bólek ǵylymı ekspedısııa, aqyn ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan ádebı sharalar uıymdastyrý josparlarynda bar eken. Aqyn mereıtoıy qarsańynda ótkizgen atalǵan dóńgelek ústel abaıtanýǵa qozǵaý salyp jatsa, qanekı. 23 tamyz – hakim Abaıdyń týǵan kúni bolyp resmı túrde bekitilip, oqýlyqtarǵa engizilse, quba-qup.
