Rýhanııat • 13 Tamyz, 2019

Qazaq qabileti

185 retkórsetildi

Qazaqtyń qarymy men dary­nynyń erekshe bolǵanyna arǵy-bergi tarıhqa kóz júgirtip, oı toq­tatsań kóziń aıqyn jetedi. Búginge jet­ken ejelgi dáýir sózderi, halyq aýyz ádebıeti, odan keıingi ult danyshpandarynyń dara baılamy ult rýhynyń qaınary bol­ǵany aıdaı aqıqat. Oqymasa da toqyǵany ushan-teńiz, aqyl dárııa­syn aǵytqan jyraýlardyń jyryndaǵy bir shýmaqta shym kestedeı tunyp turýymen qatar, ulttyq fılosofııanyń da bastaýy sanalatyny ras.

 «Taza minsiz asyl sóz, Oı túbinde jatady... Oı túbinde jatqan sóz, Sher tolqytsa shyǵady», «Bul zamanda ne ǵarip?.. Ata jurty buqara, О́z qolynda bolmasa, Qansha jaqsy bolsa da, Qaıratty týǵan er ǵarip», dep Asan qaıǵy abyz HV ǵasyrda sóz qudiretin, el qamyn, bereke birlikti bekemdeýdi ósıet etse, biz búgin qunyn bi­lip, tańǵalyp aıtyp, tamsanyp iship júrgen qymyzdy úsh ǵasyr buryn «Jylqydan asqan mal bar ma, Bıeniń súti sary bal – Qymyzdan asqan dám bar ma!»,  dep Aqtamberdi babamyz baǵasyn berip ketipti. «Ul on beske kelgenshe, Qolǵa ustaǵan qobyzyń, Ul on besten asqan soń, Til almasa dońyzyń», «Baı bolmaǵan baı bolsa, – Jaılamaǵan saı qoımas, Bı bolmaǵan bı bolsa, – Aıtylmaǵan sóz qoımas, Han bolmaǵan han bolsa, – Qanamaǵan el qoımas», dese Úmbeteı jyraý, Buqar jyraý: «Aı, zaman-aı, zaman-aı... Istiń bári kúmán-aı... Qul-qutandar jıylyp, Quda bolǵan zaman-aı. Arǵymaǵyn joǵaltyp, Taı júgirtken zaman-aı», dep jaqsy menen jamandy salystyryp, saralyq tanytypty.

Bul sózderdiń bári bizge urpaq­tar arasyndaǵy sabaqtas­tyq, ıaǵnı jaqsylardyń aıtqanyn hatqa túsirmese de sanasyna jazyp, aýyzdan aýyzǵa jalǵaǵan zerek zer­deliler jetkizgeni belgili. Naq­ty­laı aıtsaq, bul qazaqtyń qabi­l­etin, jadynyń myqty eke­nin kór­setedi. Onyń ústine buryn­ǵy­l­ar muny ulttyq úlgige, aıny­mas ósıetke aınaldyrǵan. Ony ata­ men nemere, áje men nemere qyz ustanymymen bekitip otyr­ǵan. Ondaı úlgi bolmasa rý­hanı jaý­­har­­lar baıaǵyda-aq jo­ǵa­lyp ty­­nar edi. Munyń bári bul­jyt­paı oryn­daı­tyn halyqtyq zańmen oryn­da­latyn bolǵan. Oǵan adal­dyq tanytpaǵandardy atasyna ná­let kel­tirgender esebinde shetke qaqqan.

Iá, aldaǵy abyzdardyń óne­ge­sin ult uıytqysyna aınalǵan úsh bı, el tutastyǵy degende egeýli naıza ustap, ózindeı ójeti kemderge keıigende «Jamandarǵa qa­rasań, Malyn kórer janyndaı», dep qatýlanǵan Mahambet, órnekti óleńinde: «Sáýleń bolsa keýdeńde, Myna sózge kóńil ból. Eger sáýleń bolmasa, Meıliń tiril, meıliń ól»,  dep, «Osy men ózim – qazaqpyn.Qazaqty jaqsy kórem be, jek kórem be?»,  dep kara sózinde halqynyń qadirli qasıetterin de, qabyrǵany qaıystyrar áttegen-aıyn da aıtyp ketken Abaı – qazaq qabiletine tánti etedi.

Alash arystarynyń qabilet qarymynyń shet-shegine ekiniń biriniń óresi jete almasa kerek. Eldik is, ult tili, urpaq bo­­l­a­shaǵy – olar qozǵamaǵan ta­qy­ryp kemde-kem. Qozǵap qana qoı­­maı, shamalary jetkenshe iske asyr­ǵandary da az emes. Iske as­pa­ǵanyn qaǵaz betinde qal­dy­­ryp ketken. Olardyń kemel­dik­­teri, bilim-bilikteri – tany­ǵan, tú­sin­gen adamǵa taptyrmas qu­ral, adas­tyrmas baǵyt. Elim, jur­tym degende bir salamen shek­te­lip qalmaı, álemniń myq­ty­lary­men oı qaǵystyra kelip, ıyq­ta­syp tura qalǵanda eńseleri bıik kó­ri­­nedi. Olardyń kózin kór­gen, tá­li­min alǵan, ony ár qyry­nan za­man yńǵaıyna qaraı paı­da­­lan­­ǵan Muhtar Áýezov álemi – q­azaq qarymynyń dálel-dá­ıe­gi bo­­­lar­­lyq. Jıyrma jasynda «...qazaq eli uıymshyl, eri jaýynger, bıi ádil, namysqor, adamy ári bi­timdi, qaıratty saýyqshyl... Do­sy­­men dostasyp, jaýymen jaý­la­sýǵa tabandy, qaıǵyra da, qýa­na da biletin halyq», dep osy ha­lyq­tyń altyn arqaýy áıel ekenin aıtyp, «...adamdy haıýandyqtan adamshylyqqa kirgizetin – áıel. Sol sebepti áıeldiń basyndaǵy sasyq tuman aıyqpaı halyqqa adamshylyqtyń baqytty kúni kúlip qaramaıdy. Al qazaq, meshel bolyp qalam demeseń, taǵylymyńdy, besigińdi túze! Ony túzeımin deseń, áıeldiń halin túze!», degen eken. Dara Abaıdyń danalyǵyn qara sózde terbeı otyryp, búkil qazaqtyń bolmysyn ashqan da sol Áýezovtiń qabileti edi ǵoı. Al toqsannan asqan Jambyldyń qabileti tipti bólek bolǵan. Oǵan bir ǵana mysal, Nurtas Ońdasynov surapyl soǵys júrip jatqanda, jaýyngerlerdiń rýhyn kóterý úshin Lenıngrad týraly sálem sóz arnaýǵa ótinish jasapty. Sonda uly jyraý «Lenıngradtyq órenim» tolǵaýyn shyǵarypty. Júzge qadam basqan júıriktiń bul jyry jaýyngerlerge rýh berýmen qatar, jaýǵa da soqqy bolyp tıipti. Muny qazaqtyń qabileti demeı kórińiz.

«Oı eńbegin urshyqsha ıiretin qazaqta qabilet jetedi», degen Qanysh Sátpaevtyń, tuń­ǵysh ǵaryshker Toqtar Áýbákirov­tiń oı-óresi men bitim bolmysy qazaqtyń kim ekenin kórsetý­men keledi. Sanaı bersek sańlaq­tary­myz jetip artylady. Tek ónegesin úırenýden, ejelden kele jatqan sabaqtastyqtan adasyp qalmasaq bolǵany. Bul ásirese azattyqtyń dámin tatyp, qyzyǵyn kórip júrgen búgingi jasqa da, jasamysqa da, aqsaqalǵa da, bútin qazaqqa qajet bolyp tur.

Qabiletti qazaqtyń altyn arqaýy úzilgen joq. Nebir daryndar dara kórinip júr. Olar ǵylymda da, aýyl elde de, ónerde de, qalamgerler arasynda da mol. Biraq solardy baǵalaý, talantty der kezinde tanyp, ashylǵan jańalyqty, jazǵan shyǵarmany, aıtqan ándi túsiný jaǵy kemshin bolyp turǵandaı. Mıdyń qyryq qatparynan shyqqan aqyldy uǵý jaǵy olqy soǵyp turǵanyn nesine jasyramyz. Osydan kelip, aqyl-oı ıeleriniń shetke ketý úrdisi tyıylýdyń ornyna, kóbeıip bara jatqandaı. Oǵan bir ǵana mysal, bir jyldyń ishinde otyz myńǵa taıaý aqyl-oı ıeleriniń shetke ketkenin basa aıta ketelik. Buǵan qosa, elimizden jyl sa­ıyn shetelderge 14-28 jastaǵy 8 myń qandas shetel asady eken. Myna bir nárseni de aıta ketsek deımiz, bizdegi ǵylymı ataǵy barlar bar­shylyq. Aty-jóninen keıin jaz­­ǵanyna qarasań ataqtary san salaly, akademıkter de bar­shy­lyq. Aqıqatyna kelsek, akademık kıeli uǵym edi. Ǵylym doktory ǵylym shyńy, akademık óresine qaraı qatań talappen beriletin ataq edi. Bul kúnderi sol qasıetti ataqqa ıe bolǵandardyń ǵylym doktory, kandıdattardy bylaı qoıǵanda, túk ǵylymı ataǵy joqtar da ıe bolýda. Toı-jıynda olardyń da aty erekshe atalyp, akademık degendi qosý úrdiske aınaldy.

Keıde ǵylymı ataǵy bardyń da, joqtyń da, otandyq ǵylymǵa qosqan úlesi, óndiriske engizgen jetistigi qandaı eken degen oı mazalaı beredi. Mazalaǵan suraqqa jaýap tabyla bermeıdi. Bul jeńil-jelpimen qazaq qabiletin álsiretý emes pe?

Buryn án óneri jalyna qol apartpaıtyn tulpardaı týlap turatyn. Qazir ánshide esep bolmaı barady. Halyqtyń arasynda, ásirese toıda bári janyp turǵan juldyz. Tabystary mol bolǵan soń ba alys elderge baryp sán-saltanatpen demalyp jatqan sýretterin jelige jiberip, biraz jurttyń júıkesine tıip júrgeni jáne bar. Naǵyz juldyzdar shyqqanda olar uıala­tyn bolar degenbiz. Joq, órship bara jatqandaı. Bul da qazaq qa­biletine kóleńke túsirmeı qoıa ma.

Qazaqtyń myqty ekeni shúbásiz. «Áı, bárekeldi!» degizetin talassyz talanttary da bar. Tek, shyn júırikpen tanylsaq, qazaqtyń qabileti aıqyndalyp, úzilip bara jatqan sabaqtastyq jalǵanar edi. Myqtylyqty myǵym isimizben kórsetpesek, ult qabileti taıazdap, tobyrlyq «saltanat» qura bermek. Muny búgin oılastyrmasaq, erteń kesh bolyp, áli tobyrlyq talǵamdy joıý qıynǵa soǵýy múmkin.

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı

Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00

Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42

Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39

Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37

Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28

Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24

Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 11:34

Saǵynaıdyń beıiti tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Aqmolanyń astyǵyna suranys mol

Aımaqtar • Búgin, 10:22

Kúlki kerýeni № 7

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda

Qazaqstan • Búgin, 10:09

Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!

Rýhanııat • Búgin, 10:01

«Astana» Nıderlandqa attandy

Sport • Búgin, 08:53

Jaqsy dástúr jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 08:49

Alashtanýshy ǵalymnyń belesi

Rýhanııat • Búgin, 08:47

Igilikti eńbek ıesi

Qoǵam • Búgin, 08:46

Namazaly Omashuly: El shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 08:42

Taraz shaharyndaǵy tamasha tún

Aımaqtar • Búgin, 08:39

Tuńǵysh Til forýmy ótedi

Qoǵam • Búgin, 08:36

Patrıarhtyń oryndalǵan paryzy

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Kedergisiz keleshek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:29

Joshy hanǵa eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 08:24

Qazaqtardyń atqa miný mádenıeti

Qazaqstan • Búgin, 08:22

Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:20

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

Ekonomıka • Búgin, 08:15

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar