Kıeli jerdegi keleli is

Ulttyq sanany jańǵyrtý

Iá, biz áńgimelep otyrǵan me­drese-meshitte búginde qaı­ta jańǵyrtý jumystary júr­gi­zilýde. Bul ıgi is Elbasy N.Nazar­baevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynan keıin belsendi júr­gizile bastaǵan bolatyn. Tý­ǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkár­likpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri ekenin atap ótken Elbasy óz eńbeginde usyn­ǵan naqty jobalar ekologııany jaqsartýǵa jáne eldi mekenderdi abattandyrýǵa basa mán berýdi, jergilikti deńgeıdegi tarıhı eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirýdi kóz­deıtinin aıtqan. Kúni keshe oblys­ta uıymdastyrylǵan «Tarıhy tereń Túrkistan» atty aqparattyq týrdyń maqsaty da – óńirdegi kıeli oryndar tizimine engen nysandardy tanystyrý, nasıhat­taý, tanymaldylyǵyn arttyrý, ulttyq sanany jań­ǵyrtý jáne ishki týrızmdi damytý. Túrkistan oblysy boıynsha 24 jalpyulttyq, 76 jergilikti ma­ńyzy bar, jalpy 100 qasıetti, kıeli oryn esepke alynǵan. Ob­lystaǵy kıeli oryndardy retke keltirý, damytý úshin  ótken jy­ly jergilikti bıýdjetten bó­lingen 686 mln teńgege jáne demeýshilerdiń 208,4 mln teńge qar­jysyna tıisti jumystar júr­gizilgen.  Kıeli nysandarǵa kelý­shiler úshin qolaıly jaǵdaılar jasalyp, Qoja Ahmet Iаsaýı ke­senesi aýmaǵyn jáne Kúltóbe qalashyǵyn qalpyna keltirý, Úkasha ata kesenesine baratyn avtokólik jolyn salý, avtoturaq jáne oryndyqtarmen qamtý, Ap­paq ıshan meshitiniń shatyryn retke keltirý jumystary da qol­­ǵa alynǵan. Sonymen qatar Oty­rar qalashyǵyn týrıstik ny­sanǵa aınaldyrý maqsatynda qalashyq qaqpasyn qaıta qurý, ir­geles aýmaǵyn abattandyrý, kógaldandyrý jobasyna oblystyq bıýdjetten   28,8 mln teńge bólinip, qurylys jumys­tary bastaldy.

Osy arada aıta kete­tini, ob­lys­ta bıyldyń I jarty­jyldy­ǵynda «Rýhanı jańǵyrý»  baǵ­darlamasynyń baǵyttary bo­ıyn­sha 2200-den asa is-shara ót­kizilip, 487 myńnan astam tur­ǵyn qamtylǵan. Al «Týǵan jer» arnaıy jobasynyń «Atame­ken» kishi baǵdarlamasy  aıasyn­da 62 joba júzege asyryldy.­ Elbasynyń: «Pragmatızm – óziń­­niń ulttyq jáne jeke baı­­­­lyǵyńdy naqty bilý, ony únem­di paıdalanyp, soǵan sáı­kes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen as­tamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamda shynaıy má­denıettiń belgisi orynsyz sán-saltanat emes. Kerisinshe us­tamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný kór­gen­dilikti kórsetedi», degen óne­geli sózi negizge alyna, árbir aza­mattyń týǵan ólkesine degen súıispenshiligin arttyrý, qam­qor­lyǵyn kúsheıtý, ysyrap­shyl­dyqtyń aldyn alyp, qaıy­rymdylyqqa baǵyttaý maq­sa­tynda iske asyryla bas­ta­ǵan «Altyn uıam» jobasy bıyl da nátıjeli jalǵasyn tap­ty. Mysaly, Túrkistan qalasy, Báı­dibek, Túlkibas, Tóle­bı, Shar­dara aýdandarynda  buryn­ǵy jyldary mektep  bitirgen túlekter demeýshiligimen quny 20,6 mln teńgeden asatyn qara­jatqa kómekke muqtaj 6 otbasy baspanamen qamtamasyz etildi.

Meshit qaraýsyz qalǵan edi...

Sózimizdiń basynda aıtqan Appaq ıshan meshit-medreseniń qurylysy HIH ǵasyrda bastalyp, ondaǵan jyldarǵa sozylǵan. Tarıhı derekterge qaraǵanda, HIH ǵasyrdyń basynda Shaıan óńirin mekendegen jurt ózara aqyldasa otyryp, balalardyń saýatyn ashatyn meshit-medrese salý qajet dep sheshedi. Osy maq­­satta olar Túrkistannan aǵaıyndy Qosym jáne Qulataı de­gen arab tilin jetik biletin, din­dar azamattardy shaqyrtqan. Sóıtip jergilikti halyq asarlatyp Shaıanǵa qam kirpishten meshit salady. Meshit-medrese ashyl­ǵany týraly habar tez tarap, Qarataý, Teriskeı, arysy Shý, Áýlıeata óńiriniń halqy ba­lalaryn oqytýǵa alyp kele bastaıdy. Asarlatyp salynǵan shaǵyn meshit ýaqyt óte tarlyq etedi. Osydan keıin HIH ǵasyr­dyń birinshi jartysynda Qosymnyń balasy Seıdahmet eýropalyq úlgidegi kúıdirilgen qyshtan meshit-medreseniń qu­rylysyn bastaıdy. 1830-1840 jyl­dary bastalǵan keshen me­shit-medrese, 29 qujyra, azan­hana, dárishana sııaqty bir­neshe bólikten turǵan. Sońǵy qurylysy 1906 jyly aıaqtalǵan meshit-medreseniń keıingi tarıhy el aýzynda Appaq ıshan degen atpen tanylǵan Seıdahmettiń uly Appaq maqsummen tyǵyz baılanysty. Ákeleri Seıdahmet 1895 jyly ómirden ótken soń balalary atadan jalǵasyp kele jatqan dástúr boıynsha bala oqytýǵa kóshedi. Alaıda 1926 jyly Keńes Odaǵynda din ustanýǵa ty­ıym salynyp, qoja-moldalar qýǵyn-súrginge ushyraıdy. Osy saıasattyń saldarynan Seı­dah­met urpaqtarynyń toz-tozy shyǵyp, Tashkent óńirine bas saýǵalaýǵa májbúr bolǵan. Al meshit-medrese jumysyn toq­tatqan.  Derekterde zamanynda sopylyq aǵymdy ustanyp, ǵulama atanǵan Appaq ıshannyń 1930 jyly tutqynǵa alynǵany aıtylady. Sondaı-aq muraǵat málimetterine qaraǵanda, Appaq ıshan 1931 jyly Tashkent túr­mesinen Shymkenttegi abaq­­ty­­ǵa jetkizilgen. Sodan keıin Pav­lodar oblysyndaǵy túrme­lerdiń birine aýystyrylyp, sol jyly 67 jasynda baqılyq bolady.  Shaıan meshit-medresesi sol otyzynshy jyldardan elýinshi jyldarǵa deıin eskiliktiń qal­dyǵy retinde qaraýsyz qalǵan.

Ataýy  2000 jyly Báıdi­bek aýdandyq sáýlet-kórkem murajaıy bolyp ózgertilgen Appaq ıshan meshiti Elbasy­nyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda kózdelgen maqsat­tarǵa sáıkes, «Qazaqstan­nyń kıe­li jerleriniń geografııasy» arnaıy jobasyna engen. Sol 2000 jyly aýdandaǵy mekemeler asar ádi­simen medreseniń bólmelerin qaıta qalpyna keltirdi. Osy kezden bas­tap murajaı Báıdibek aýdanynyń tarıhyna qatysty jádigerlermen tolyǵa bastady. Meshit-medreseniń búgingi za­manymyzǵa jetýine úlken úles qosqandardyń biri –  kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, tarıhshy, etnograf О́zbekáli Já­nibekov edi. Ateızm órship turǵan sekseninshi jyldary osynda О́.Jánibekovtiń bastamasymen «Kórkem-sáýlet kilem jáne ki­lem­nen jasalynǵan buıymdar» murajaıy ashylady. Osylaısha Shaıan meshit-medresesi alǵash ret tarıhı jádiger retinde memleket qorǵaýyna alyndy. Atalǵan nysanda restavrasııa jumystary 2017 jyly bastalǵan. Meshit tóbesindegi 35 kúmbez qalpyna kelti­rilgen. Birinen-biri bıikte­lip, satylanyp jasalynǵan kúm­bezder meshit ishinde dybys kú­sheıtkish mindetin atqarǵan. Meshittiń ústinde bıiktigi 11,5 metrlik bas kúmbezi bar. О́tken jyly 29 qujyranyń barlyǵy jóndelip, qazirgi tańda meshittiń, dárishananyń ishki-syrtqy jón­deý jumystary júrgizilýde.

Jaınamaz – eń kóne jádiger

Murajaıdaǵy árbir jádi­ger­diń ózindik tarıhy bar. Hal­qy­myzdyń ejelden turmys­ta qoldanǵan zattary men ba­tyr­­lardyń jaýgershilik zamanda qoldanǵan qarýlary top­tastyrylǵan. Qujyralardyń bi­rine etnoaýyl jasalyp, kıiz  úı  tigilip, qazaq halqynyń tur­mys-tirshiligin beıneleıtin ar­naıy ekspozısııalyq bólme daıyndalǵan. Sonymen qatar murajaı ishinde aýdannyń damýyna úles qosqan azamattarǵa arnalǵan kórme bólmeleri bar. «Jalpy, murajaı on segiz ekspozısııadan turady. Bastapqy esigi dárishanadan bastalady. Mun­daǵy kitaphana qoryn Appaq ıshannyń týystary jınaqtady. 2014 jyly abyz tulǵanyń 150 jyldyǵyna arnalǵan jıynda týystary 40-qa jýyq kitap ótkizgen bolatyn. Medresede bilim alǵan shákirtterdiń paıdasyna jaraǵan kitaptar eski shaǵataı, túrik tilinde túsirilgen. Murajaıda saqtalǵan eń qundy jádiger – Appaq ıshan qoldanǵan jaınamaz. Ony ájesi HVIII ǵasyr sońynda, tyqyr kilem ádi­­simen toqyǵan. Jaratylys keńis­tigi beınelengen qasterli jaınamazdaǵy beıneler jeti bólim boıynsha kórinis tapqan. Olar – jannattyń segiz esigi, bes paryz, kálıma, Nuh paıǵambar, rýh álemi, ómir tirshiligi, tozaqtyń jeti esigi. Bul  jaınamaz mura­jaı­daǵy eń kóne jádigerdiń bi­ri», deıdi sáýlet-kórkem mý­zeıi­niń dırektory Baqytjan Baı­­­sary. Biz júzege asyrylyp jatqan baǵdarlama arqyly qol jetkizgen jetistikterdiń bir­qata­ryna ǵana toqtaldyq. Jalpy, baǵ­darlamanyń 6 basymdyǵy ne­gizge alynǵan 6 arnaıy joba boıynsha óńirde atqarylǵan jumys az emes jáne ıgi ister jalǵasyn tabýda.

Túrkistan oblysy