Ulttyq sanany boıyna qalyptastyrǵan, bilimi ozyq, mádenıeti qalypty jastardy tárbıelep shyǵarý arqyly biz memleketimizdiń irgesin nyǵaıtyp «Máńgilik el» bolýǵa kepildik alamyz. Mektep qabyrǵasynan sanaǵa quıylǵan tárbıe oqýshynyń ómir atty ashyq aıdynǵa shyqqan kezinde taban tirer beketi bola alary sózsiz. Ulttyq sana qaptaǵan aqparat zamanynda jastardy adastyrmaı, ishki jan dúnıesin qańyrap qalýdan saqtap, ózine degen senimdi, Otanyna degen súıispenshilikti qalyptastyrady. Mundaı úlken iste usaq-túıek, kishigirim nemese mán berýge turarlyq emes oılar men áreketter bolmaıtyny sózsiz. Jiberilgen nemese mán berilmegen kez kelgen usaq dúnıe bolashaqta úlken qaýip týǵyzýy múmkin.
Jańany jatyrqaıtyn eresekter men kerisinshe, oǵan qumartatyn jastardyń kózqarastary kóbine bir jerden shyqpaıdy. Sondyqtan da tárbıe men bilim saıasatynda eresekter men jastar arasyndaǵy qaqtyǵysty sıtýasııalardyń aldyn alý, múmkindiginshe boldyrmaý maqsaty kózdelýi tıis. Bala dúnıege kelgen soń onyń áleýmettený, ıaǵnı qoǵamǵa múshe bolý prosesi bastalyp ketedi. Bul proseste qoǵamdyq tárbıe men standartty bilim alý úshin mindetti túrde ótýi qajet turaqty satylar bar. Osy satylar ishindegi eń uzaq merzimge ıe bolý quqyǵy mektepke berilgen. Sol sebepti mektep tabaldyryǵynda berilgen tárbıe men bilim qoǵam múshesiniń negizgi irgetasyn qalaıdy.
Memlekettik saıasatty nasıhattaý, halyqtyń tarıhı tájirıbesin taratý, ulttyq sana-sezimdi nyǵaıtý arqyly «minsiz urpaq» bolmysyn jasaý múmkin be? Elimiz basynan ótkergen qıyndyqtar men eńsergen erlikterdi, jetken jetistikterdi negizge ala otyryp, mundaı asqaraly bolmysty qoıýǵa qaqymyz bar ma? Memleketimizdiń astanasy da, strategııasy da asqaq armannan, oryndalýy múmkin emes maqsat bolyp kórinetin. Qazir munyń barlyǵy shyndyqqa aınaldy. Elbasymyzdyń «Qazaqstan-2030», «Qazaqstan-2050», «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» strategııalary boıynsha bolashaq urpaq – absolıýtti jańa urpaq. Ol elimiz ustanǵan memlekettiń jańa saıası baǵyty jedel ózgermeli tarıhı jaǵdaılarǵa tez beıimdele alatyn, zamanaýı ozyq bilimmen qarýlanǵan, óz kásibiniń qyr-syryna mashyqtanǵan, ulttyq múddelerdi ilgeriletýge beıim, patrıot, kópultty jáne kópkonfessııaly qoǵamda ómir súrýge daǵdylanǵan memleket múshesin daıyndaý maqsatynan týyndaǵan.
Nebir zulmat zamandardy bastan keshken, talaı ret tarıh sahnasynan joıylyp kete jazdaǵan, tarıhı taǵdyry aýyr qazaq halqynyń ómirsheń bolýyna úmit bolǵan jalǵyz faktor – «bolashaq urpaqtyń baqyty». Búginde bul arman tolyǵymen shyndyqqa aınaldy. Búgingi urpaqtyń múmkindikteri mol. Olaı bolsa, osy kún úshin qurban bolǵandardyń «ótemi» retinde jastar minsiz bolýy tıis. Tek «minsiz urpaq» qana adamzat armanyna aınalǵan, sonaý Arıstotel, Platon, ál-Farabı, Abaı tilegen, armandaǵan «minsiz memleketti» qalyptastyra alady jáne onda ómir súre alady. Sonymen bolashaq «minsiz urpaq» sıpaty qandaı, onyń basty krıterııleri nendeı bolýy tıis? Birqatar krıterıılerge negizdelgen tómendegi «Minsiz urpaq» bolmysynyń sıpaty joǵarydaǵy saýaldarǵa jaýap bere alar edi.
Olar ózderiniń «qazaq» ekendigin maqtan tutady, qany taza, genetıkalyq mýtasııaǵa ushyramaǵan tekti urpaq jalǵasy ekenin jaqsy túsinedi, jershildik, rýshyldyq, júzshildik, ıaǵnı traıbalızmnen aýlaq, kerisinshe «ár qazaq – meniń jalǵyzym!» qaǵıdasyn ustanady.
Qazaqsha oılanatyn, memlekettik tildi jetik biletin, saýatty jaza alatyn, ony ár salada (iskerlik, kórkem ádebı, turmystyq, t.b.) erkin paıdalana alatyn, «meniń ana tilim!» dep qurmetteıtin, óz ómirinde, qoǵamdyq oryndarda, bilim alý prosesi men qyzmetinde kúndelikti qoldanyp otyratyn azamattar. Olar orys, aǵylshyn tilderin de biledi, qajetine paıdalana alady, ózge de tilderdi meńgerýge qaýqarly.
Qaıda júrse de týǵan jer, týǵan elin saǵynady, qasterleıdi, negizgi ulttyq qundylyqtardy boıyna sińirgen, salt-dástúrlerdi qurmettep, qajettisin oryndy paıdalanady. Olar jerdiń alystyǵyna, oqýdyń qıyndyǵyna qaramastan, bilim men ǵylymǵa den qoıǵan, jan-jaqty, jańalyqqa jany qumar, kreatıvti, kitapsúıer, ǵylymǵa ǵashyq, zııaly azamattar. Olar neobilimdi óz halqynyń, qala berdi álemniń ıgiligi úshin qajetke jaratýǵa daıyn.
Jeti atasyn jetik biledi, aǵaıyn-týys, quda-jekjat, kórshi-kólemmen aralasady. Úıiniń tórgi bólmesinde ulttyq jádigerlerdi (dombyra, qamshy, sandyq, astaý, t.b.) saqtaıdy, óz ata-babasynyń kózin (jeke zattaryn) qadirlep, balalary, nemereleri men shóberelerine ónege etip, mıras etýge, úlgili otbasy bolýǵa múddeli. Kıiz úıden besikke deıingi jádigerlerdi quny joıylmaıtyn, ýaqyt ózgerte almaıtyn ári qaıtalanbaıtyn dara mádenıetter dep túsinedi.
Memlekettiń ustanǵan saıasatyn qoldaıtyn, memleket ıeligi men múlkin qorǵaıtyn, eshqashan qol suqpaıtyn, memleket qaýipsizdigin kúsheıtýge atsalysatyn, adaldyqty tý etken, ádilet pen zańdy berik ustanatyn, ótirik pen ósekti is qylmaıtyn ar-ojdany bıik, ynsapty, parasatty, patrıot tulǵalar.
Olar kóbine sharıǵatpen sáıkes keletin halyqtyń turmystyq fılosofııasy men ulttyq qundylyqtaryn eskere kele dini men diline berik azamattar. О́z salasyndaǵy kásipti jaqsy meńgergen maıtalman maman, eńbekqor, adal eńbegimen otbasyn asyrap, halyqqa qyzmet etýdi oılaıtyn qarapaıym jandar. Jańa kásipterdi, qolónerdi ıgerýge de múddeli. Otandyq ónimniń sany men sapasyn arttyrýǵa úles qosatyn tabysker, uqypty salyq tóleýshi jáne tabysynyń bir bóligin qaıyrymdylyqqa jumsaıtyn jomart jandar.
Qazaqtyń qara dombyrasynyń qulaǵynda oınaıtyn, sonymen qatar ózge de ulttyq jáne álemdik mýzykalyq aspaptardy tyńdaıtyn, keıbirin paıdalana alatyn dárejede. Jalpy, ónerdi súıetin, qurmetteıtin, mádenıetti adamdar. О́z jáne ózge densaýlyǵyna kútimmen qaraıtyn, salamatty ómir saltyn ustanatyn, adam aǵzasyna zııan (ishimdik, shylym, qorqor, esirtki, t.b.) zattardy tutynbaıtyn, adal ári paıdaly as ishetin, sportqa, tabıǵatqa jaqyn júretinder.
Maldardy túlikterge bóle otyryp, onyń tirshilik etý yńǵaılaryn tabıǵat jaǵdaıymen oraılastyrý, kóbeıtý, asyldandyrý, esebin alý, tabıǵattyń tosyn apattarynan aman saqtaý, turmystyq azyqqa, kıimge, aıyrbas taýarǵa aınaldyrý jáne taǵy da basqa máselelerin ıgergen, sonymen qatar osy atalǵandardy júzege asyrý barysynda qısyndy oı, asa talǵampazdyq, sanaly jáne shuǵyl sheshim qabyldaýǵa daǵdylaný, jalpy aıtqanda dala fılosofııasyn turmystyq fılosofııaǵa aınaldyrǵan azamattar. Olar mal sharýashylyǵyn negizge ala otyryp, eginshilik, qol ónershilik, kásipshilikpen de aınalysyp, ózderiniń ulttyq mádenıetin qalyptastyrǵan, dala órkenıetin, onyń ishinde qazaq órkenıeti men turmys mádenıetin eń joǵarǵy deńgeıde damytqan urpaq.
О́z otbasyn «ormanym» dep qorǵaıtyn, balalaryn jaqsy kóretin, úıde jaqsylyq pen adaldyq, tynyshtyq pen súıispenshilikti ornatatyn, shynshyldyq pen ádiletti, eńbekqorlyq pen uqyptylyqty, tazalyq pen tıimdilikti ómirlik ustanymdaryna aınaldyratyn azamattar. Olar óz otbasynda urlyq, ótirik, ósek, maqtanshaq, jalqaýlyq sııaqty qylyqtardan jat ımandy balalardy tárbıeleıdi. Etnıkalyq tárbıe júıesindegi ata-áje, áke-sheshe, bala-shaǵa rólderiniń bosańsymaýyn qatań qadaǵalaıdy, sebebi joǵaryda atalǵandardyń barlyǵy otbasynan bastalatynyn jaqsy túsinedi.
Búginde Qazaqstan armandardy shyndyqqa, múmkindikterdi júzege asyrýǵa qolaıly ortaǵa aınalyp otyr. Durys baǵyt, anyq maqsat qoıyp, bal arasy sekildi eńbek etken adam ǵana jaqsy nátıjelerge qol jetkize alady. Olaı bolsa, rýhanı jańǵyrý halyq, ásirese zııaly qaýym tarapynan qoldaýǵa laıyq.
Gúlhan NURADIN,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
