«Ⱪulama quz, qara jer» eki bólimnen turady. Kórkem áńgimeler men ádebı esselerden quralǵan kitapqa jazýshynyń on bes áńgimesi jáne aqyn Ahmet О́mirzaqpen birigip jazǵan, qazaqtyń kórnekti jazýshysy Moldahmet Ⱪanaz shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Parasat paraqtary» dep atalǵan ádebı esseler toptamasynyń asa qundy dúnıe ekenin arnaıy atap ótý oryndy. HH ǵasyrdaǵy qazaq prozasynda ózindik orny bar M.Qanaz shyǵarmalaryn álem ádebıeti jetistikterimen birtutas keńistikte qarastyryp taldaǵan ádebı esselerdi oqı otyryp, has talanttyń eńbegi eskerýsiz qalmaıtynyn dáleldegen avtordyń bıik muraty men ádil saraptaýy janyńdy jadyratady.
Begabat Uzaqov sonaý balań shaǵynan qazaq prozasynyń alpaýyttary Beıimbet Maılın, Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepovterden tartyp, Tahaýı Ahtanov, Ábdijámil Nurpeıisov, Ábish Kekilbaı, Safýan Shaımerdenov, Sáken Júnisov, Moldahmet Ⱪanaz, Saılaýbaı Jubatyruly t.b. shyǵarmalaryn kóp oqyp, olardyń jetistikterin shyǵarmashylyqpen ıegerip, oıyna sińirgenin qalam qarymynan ańǵaramyz.
Onyń shyǵarmalarynda lırıkalyq áýez ben estetıkalyq lep qatar esip turady. Stılin proza men poezııaǵa ortaq názik jelimen tarta bilý kez kelgen darynǵa buıyra bermeıtin baqyt. Begabat – ulttyq harakter men adam psıhologııasyn qatar órip, keskindeýde sarabdaldyq tanytqan jazýshy. Mundaı sheberlikke jetý – oqyǵany men uǵynǵany mol jandarǵa tán. Jazýshy úshin tildiń shuraılylyǵy men oıdyń alǵyrlyǵy, tanymnyń tereńdigi basty orynda turýy lázim bolsa, osy úılesimdilikti Begabat Uzaqov týyndylarynan anyq kóremiz. «Ⱪarapaıym qońyr maqammen baıandaý, keıipkerlerin naǵyz halyqtyń qalyń ortasynan alý, olardyń tynys-tirshiligin asa jyly sezimmen kórkem sýretteý mashyǵy jazýshynyń áli de oqyrmandardyń sýsynyn qandyratyn ǵajap, kórkem dúnıeler kútýge bolatynyna tolyq sendire alady». («Ⱪysqa janrdyń has sheberi». Begabat Uzaqov áńgimeleri jaıynda. Ⱪaıyrjan Aralbaev, «Besqala órnekteri», Almaty, «Arys», 2016).
B.Uzaqovtyń ómirden kórip-bilgenderi men oılap-túıgenderin áńgimelerine sheberlikpen arqaý etedi. Áńgimelerindegi utymdy shtrıhtar («Itmuryn», «Sýret», «Jelik», t.b.) adamnyń ishki syrlary, minez-qulqyndaǵy erekshelikteri fılosofııalyq túıindeýlerge negizdelgendigi daýsyz.
«Besik» áńgimesinde besik jasaýdyń ádisi men ereksheligin tolyq túsindiredi: «Besik bir qaraǵanda qarapaıym kóringenmen, ony jasaý ońaı emes. Ⱪaraǵaı, qaıyń, tut, tal – eń basty shıkizat sanalady. Jalpy besik birneshe bólikterden turady, ár bóligi jeke-jeke jasalady. Eń aldymen arqalyq, ıaǵnı besiktiń ústińgi jumyr bel aǵash 70-75 santımetr uzyndyqta kesip alynyp, oǵan stanok nemese qashaýmen beder salynady. Besiktiń aldyńǵy jáne artqy basy ‒ bógen. Ol jas taldy minsiz jonyp, qaınaǵan sýǵa salyp ııý arqyly jasalady. Ana turǵan vanna sol úshin qajet. Jaqtaý ‒ tórteý. Eki úlkeniniń uzyndyǵy arqalyqpen birdeı, qos bógenniń ańǵarlaryn kerip turatyn eki qysqa jaqtaýdyń eni besiktiń enine teń. Shabaq ta tórteý. Ol ‒ bógenderdiń aıaqtaryn qosyp turatyn uzyn jaqtaýlarǵa birkelki qashyqtyqta kóldeneń qashalyp bekitiletin taqtaısha. Al bógenderdi qosyp turatyn uzyn jaqtaýlardyń astyna túsetin qos aǵash – sabaq. Taban ekeý. Bógenderdiń ıilgen basyna qarama-qarsy bekitilip, astyńǵy qyry qaıqy bolady. Túbek ornalasatyn, tósek salynatyn ortadaǵy bólik – taqtaı. Osylardy jasaý Beısenniń enshisinde». Jazýshy osylaı besik jasaýdyń syrlaryn egjeı-tegjeıli túsindire kelip, onyń túbegi men shúmegin jasaý ádisterine toqtalady. Sol sııaqty «Balýan qyz» áńgimesinde de halyqtyń kúres óneriniń qyr-syryn keń tolǵap, kósile áńgimelegenin kóremiz. Al «Seıis» áńgimesinde atbegiliktiń, báıge atyn baptaýdyń san qatparly syryn túsinseńiz, «Ⱪyryq birinshi ádis» áńgimesinde halqymyzdyń baıyrǵy dástúri, osy kúnde beleń alǵan qoshqar soǵystyrýdyń qyzyǵy men shyjyǵyn qyzǵylyqty baıandaıdy.
Jazýshynyń osyndaı, shyǵarma mánin uǵýǵa kerek nárselerdi tolyq paıdalanatyny týrasynda 2015 jyly ádebı jyl qorytyndysynda qazaq prozasy týraly jasaǵan baıandamasynda («Geosaıasılanǵan qoǵamdaǵy qazaq prozasy») belgili ádebıetshi-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aıgúl Ismaqova bylaı degen edi: «Bul jınaqtaǵy «Balýan qyz» mátini kórkemdigimen erekshe. Shaǵyn áńgimede avtor naǵashylarynan juqqan balýandyqqa ıe bolǵan Bátıma men aǵasy Abylaıdyń balýandyq taǵdyry baıandalǵan. Aýyldaǵy toıdyń birinde Aldaǵul balýannyń qasaqana nıetinen Abylaı el aldynda mert bolady. Qarsylas moıyn omyrtqasyn úzip jiberedi. Osylaı jeńiske jetken Aldaǵuldy keıin Abylaıdyń ata-anasy keshiredi. Biraq balýan Bátıma Aldaǵuldyń aram nıetin este saqtap, qanshama jyl kásibı túrde shynyǵyp, qapyda ketken aǵasynyń kegin qaıtarady. Jazýshy kúresti sózben beınelegen kezde kúresshilerdiń ár qozǵalysyna deıin mán berilgen». Ǵalym óte durys aıtyp otyr, kez kelgen adam barlyq nárse jaıynda (máselen, kúres týraly) jetkilikti dárejede bilmeýi múmkin. Sondyqtan belgili bir sıtýasııany oqyrman anyq túsinýi úshin qalamger bul tusta sheberlik tanytyp, oqıǵany dálme-dál jetkize alsa, ol úlken jetistik.
Begabat Uzaqov áńgimeleriniń ıdeıalyq mazmuny tereń. Ⱪazaqtyń ulttyq salt-dástúrlerin dáripteýdegi avtor ıdeıasy halyqtyń ótkeni men búginin sabaqtastyra sýretteý barysynda aıqyndalady. Baıandaý maqamy men baıyrǵy dástúrlerdi nasıhattaý sheberligi turǵysynan Ábish Kekilbaı dástúrin jalǵastyrýshy daryn ekenin baıqatady. Áńgimelerindegi Beısen sheber, Aldaǵul balýan, Manap seıister – bári de ózderiniń pasyq nıetteriniń qurbany bolǵan, rýhanı álsiz pendeler. Jazýshy qoǵamdaǵy rýhanı álsizdik qurbandary bolǵan adamdar qasiretin aıta otyryp, ult taǵdyryndaǵy aýyr qasirettiń de sebep-saldaryn kórsetedi. Qarapaıym jandardyń qońyrqaı tirshiligi arqyly zaman shyndyǵy men ýaqyt minezi tanytylyp, tarazylanady. Ádiletsizdiktiń qoǵamdaǵy árbir adam taǵdyryna salar salmaǵy aýyr bolady. Pendeniń adamdyǵy synalar tusta minezindegi ózgeris sapasy árkimde ártúrli. Olar ómirde adamgershilik tarazysy arqyly synalady. Jazýshy Beısenniń harakterin («Besik») utymdy detaldarmen kórsete alǵan. О́mir men ólim betpe-bet kelgen alapat kezeńde ar aldyndaǵy kedeılený, meıirimdilik pen ata-analyq, perzenttik boryshtyń synalǵan sátindegi álsizdigi sııaqty qasıetterdi aıqyn kórsetedi. «Beısenniń áldeqashan týra joldan taıǵanyn, Nurbaıdyń aýyl-aımaqtaǵy qorymdardan jınap bergen tabyt aǵashtarynan... besik jasap júrgenin, artyn oılamaı jasaǵan áreketi óz ulynyń túbine jetkenin... qaıdan bilsin myna jurt!..» Adamnyń jan-dúnıesindegi alasapyran jaıdy kórkem sóz qýatymen beıneleýdi negizgi nysana etken avtorlyq murat aıqyndyǵy jazýshynyń qalam qarymynyń qýatyn tanytsa kerek. «Aqylynan adasqan Beısen kóshege shyǵa bermeıdi. Alda-jalda shyǵa qalsa, betińe qarap turyp, «besik pen tabyttyń arasy bir qadam. Bizdiń Arman da ketti» deıtin kórinedi». Begabat Uzaqov ‒ keıipker bolmysyndaǵy kúıreýdi ańǵartyp qana qoımaı, onyń túpki sebebiniń qandaı tragedııaǵa ulasyp jatqanyna úńildiredi.
Aıtar ıdeıasy men oıyna saı kórkemdik sheshimi sátti tabylǵan áńgimeleriniń biregeıi ‒ «Aıazqala». Tarıhty búginmen sabaqtastyra bilý sheberligi taǵy da osy áńgimede shyńdala túsedi. Obraz ben harakterler ýaqyttyń adamǵa artar aýyr júgi arasynan órbip, damyp otyrady. Táńirbergenniń taǵdyrdan kórgen tálkegi, máskúnem ákesiniń azaby... «Ákesiniń aýyzy tynym tappady: «Aldap ketti, qanshyq, bir-aq shısha taýyp kelse ólip qala ma eken? Ol sony ákelmeıdi ǵoı! Basymnyń synyp bara jatqanynda ne sharýasy bar onyń? Janynyń tynyshtyǵyn oılap, bireýdiń úıinde shaljıyp jatqan shyǵar. Sen de shesheń sııaqty aramsyń. Kózimdi ala berip qashqyń kelip turady. Ázirge súmireıip júrgenderińmen, bir kúni ekeýlep meni óltiretin shyǵarsyńdar». Sol túni anasynyń dalada jylan shaǵyp qaza bolýy, sońynan ákesiniń qazasy, jas balanyń basyna tóngen qaraly kúnder janyńdy eriksiz jabyrqatsa, ógeı de bolsa sheshesindeı qamqorlyq tanytqan Shárıpanyń boıyndaǵy adamgershilik qasıeti oqyrmannyń ystyq yqylasyna bólenedi.
Jyldar ótken saıyn adamnyń da jan-dúnıesiniń ózgereri anyq. Bir kezde Shárıpadaı aqkóńil, meıirimdi ananyń arqasynda jetimdik kórmeı ósken, qaıyrymdy jannyń arqasynda oqyp, bilim alyp, el qataryna qosylǵan Táńirbergen jyldar ótkende qarajattan tarshylyq kórmeıtin isker azamatqa aınaldy. Tipti jumysbastylyqty syltaýratyp, ózin adam qylǵan, ana ornyna ana bola bilgen ǵazız jannyń saýlyǵyn surap, sálem berýdi de sıretip aldy. Biraq onyń bir kezde ózi ósken mekenge baryp túneýi, sol túni bolǵan oqıǵalar áseri onyń jan-dúnıesin astan-kesteń etti. Ashy sý iship, sonyń sebebinen masaıyp qalǵan Táńirbergen áldekimmen sóıleskendeı bolady. Al shyn mánindegi eles beıne – Táńirbergenniń jany taza kezindegi bolmysy edi. Eles beıne ony táýbege túsirip, ótkenine oraltady.
Begabat Uzaqov shyǵarmalary – jańa ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde qazaq prozasynyń, sonyń ishinde áńgime janrynyń shańyraǵy bıiktep, keregesi keńı túskenin baıqatady. Tereń tanymnan bastaý alǵan adamdyq asqaq oıdyń tamshylary jańa zaman adamyna da rýhanı nár berip, adamdyq asyl qasıetterge asyq qylsa, qalamger paryzynyń oryndalǵany.
Shyryn SMAMÝTOVA,
Berdaq atyndaǵy Qaraqalpaq memlekettik ýnıversıteti, fılologııa kafedrasynyń oqytýshysy
О́zbekstan Respýblıkasy,
Nókis qalasy
