Rýhanııat • 16 Tamyz, 2019

Ulttyq bolmysty saqtaý bárinen qymbat

101 retkórsetildi

Qoǵamdaǵy bolyp jatatyn jáne bolmaı qoımaıtyn ózgerister men jańarýlar bizdiń sanamyzǵa, jeke ómirimizge áser etpeı qoımady. Ol syrtqy faktorlardyń jáne ishki qajettilikterdiń áserinen bolatyny sózsiz. Ondaı jerde pikirdiń ár alýandylyǵy týmaı qoımaıdy. Ol jeke adamnyń nemese belgili bir ulttyq ustanymdardyń tańdaýynan bolady. Taıaýda osy másele tóńireginde Kókshetaý qalasyndaǵy Aqan seri atyndaǵy joǵary mádenıet kolledjiniń oqytýshysy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, aqyn, jazýshy fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Erbolat BAIаTPEN tildesken bolatynbyz.

– Formasııalardyń aýysýy belgili, dástúrli qun­dylyq­tardyń aýysýyna áke­lip soǵa­dy. Ony «qundylyq­tar­dyń aýysý» dep júrmiz. Osy jaı aýy­sý ma?

– Asylynda biryńǵaı kelisim bolýy kerek qoı. Joq, menińshe, bul «qun­dylyqtardyń birin-biri joqqa shyǵarýy», bálkim keri tebý tendensııasy. Bul úrdis adam balasynyń ár dáýi­rinde bolǵan. Ár kezeńindegi jańa tańdaýlar, dúmpýler, rezonanstar ekinshi bir múmkindikterge, jańasha tańdaýlarǵa jol ashyp otyrady. Biraq sol tańdaýlar sizdiń qolaıyńyzǵa kele me, álde kelmeı me, oǵan syrtqy yqpaldy kúshter bas qatyryp jatpaıdy. Kúshpen tańýǵa beıim. Mine, bul – mádenı ekspansııa. Qazirgi qazaq qoǵamy osyndaı haldi keship jatyrmyz. О́ıtkeni biz álemge esik-terezelerimizdi aıqara ashyp qoıdyq. Tomaǵa-tuıyqtyq búgingi zamanǵa jat. Báribir álemdik yqpaldastyqtyń ortasyndamyz. Qaı jaǵynan da. Esepsiz kirip jatqan qajetti, qajetsiz aqparattardyń tasqyny mol. Másele sol aqparattardy ulttyq súzgiden ótkizýde bolyp tur.

Biz – jas memleketpiz, qar­taımaǵan ultpyz. Ult retindegi bizdiń rýhanı aǵzamyz tolyq búline qoımaǵan. Syrttan kirgen vırýstar az edi. Bizde osyǵan deıin dástúrli ulttyq ustanymdar jetekshi orynda boldy. Onyń basynda dástúrli otbasylyq qundylyqtar turdy. Orta ǵasyrdan bermen qazaq ortasynda ujymdyq sana qalyptasty. Jeke bir otbasynan áýletke, odan aýyl-aımaqqa, odan rýǵa, taıpa elge or­taq qundylyqtarmen zańdylyqtar ornyqty. Odan eshkim attap ótýge tıis emes. Buljymaıtyn norma. Aıtalyq, qazaq arasyndaǵy jeti atadan bermen qyz alyspaý dástúri. Qazaq (týysqandardyń bir-birimen úılenýine) qarsy kúresken birden-bir halyq. Qal­qaman men Ma­myr­dyń, Eńlik pen Kebek­tiń oqı­ǵalaryn eske túsirińiz. Urpa­ǵynyń saýlyǵyn oılaǵan halyq. Budan artyq qandaı qundylyq bolýy kerek? «Adam urpaǵymen myń jasaıdy» degen jurtpyz. Sondyqtan da qazaq úshin urpaǵynyń amandyǵynan, saýlyǵynan artyq eshteńe bolmaǵan. Jınaǵan dáýletin de urpaǵyma qalsyn degen.

– Ony aıtpaǵanda, qazaqta «ata qonys» degen qasıetti uǵym boldy. Ol óziniń, urpaǵy­nyń taǵdyryn, ómir súrý daǵ­­dysyn tikeleı sonymen baılanys­tyrady emes pe?

– Árıne, sol úshin jan berdi, jan alysty. Týǵan jerdiń topyraǵyna úsh ret aýnatý kóshpelilerde saqtalǵan dástúr. Tal besikten jer besikke deıingi adam ǵumyryn fılosofııalyq turǵydan túsindirgen halyq­pyz. Oılańyzshy, osy qazaq «dúnıe» degen jalǵyz aýyz sózdiń qaýashaǵyna ǵalamnyń jaratylysynan bastap, eń qarapaıym túsinikke deıingi nárselerdiń barlyǵyn syıdyr­ǵan. Qazaqtyń otbasylyq qun­dylyqtarynda jalpy adam­zattyq qundylyqtardan bas­tap, jeke ustanymdarǵa deıin rýhanı-mádenı ólshemderdiń barlyǵy kirikken. Olar adam bolýdyń qaǵıdalaryn úıretti. Sony qadaǵalady. Urpaqtan urpaqqa jetkizdi. Onyń keıbir mátinderi folklorda bar. Keıingilerge támsil etti. Qazaq otbasyndaǵy tálim men tárbıeniń san ǵasyrlyq jınaqtalǵan bekem dástúri bol­dy. Olardyń qaǵıdalary qys­­qa da nusqa etilip, baı da kór­kem tilmen órilip, maqal-máteld­erimizde kórinis taýyp otyrdy. Aıtalyq, «Malym – janymnyń sadaqasy, janym – arymnyń sadaqasy», «О́limnen uıat kúshti» degen maqaldardy alaıyqshy. Rasynda, asyra aıt­qandyq emes, ar men uıat kategorııasyn qazaqtaı bıikke kóter­gen halyq neken-saıaq. Ar men uıatty adamgershiliktiń shyrqaý shy­ńyna qoıǵan qazaqty tekti emes dep qalaı aıtasyz. «Uıattan órtengenshe qara jerge kir» dep tur ǵoı. Al sol ar men uıat deńgeıi qazir qanshalyqty?

Teginde qazaq balasyn «uıat bolady, obal bolady, jaman bolady» dep tárbıelegen. Osy úsh tálimde taǵylym jatyr. Qazir kim, kimnen ne taǵylym alyp júr? Taǵylym alatyn ne bar? Taǵylym – taza, tektiden bolsa kerek-ti. Taǵylymsyz nárseden ǵıbrat joq. Biz nege kúni búginge deıin Abaıdy oqımyz, Abaıdy izdeımiz, Abaıǵa júginemiz? Sebebi Abaıda tálim de, taǵylym da, ǵıbrat ta bar. О́lmeıtin, óshpeıtin. Moıyndaý kerek búginde tárbıeniń bási tómendedi. Tálim umytyldy. Baıa­ǵy qazaqta «tálimgerlik» degen naq­ty uǵym bolǵan. Jeke tárbıeni sol úıretti. Mysaly, Abylaıdyń tálim­geri Oraz atalyq. Jáńgir balasyn Maham­betke nege tá­lim­gerlikke berdi? О́ıt­keni Jáńgir ózinde joq qasıetterdiń ushqynyn Mahambetten alsyn dedi. Olar – dala akademııasy edi ǵoı! Keńestik kezeńde «balamdy mektep tárıbeleıdi» dep túsindik. Soǵan sendik. Keńestik ıdeologııanyń arqasynda solaı boldy da. Ne qylǵanmen sol kezeńde izgiliktiń shýaǵyn shashýǵa tyrysty. «Adam adamǵa dos», «Biriń kóbiń úshin, kóbiń biriń úshin», taǵy basqa. Al qazir she? Kimge senesiz? Qazirgi mektep júıesi qandaı, muǵalimniń mıssııasy ne? Bul da basy ashyq taqyryp.

– Syrtqy ekspansııany aıt­­pa­ǵanda, naryqtyq kezeńdegi áleýmet­tik turalaýshylyq, kún­kó­ris qamy ata-analardyń bala­symen aı­nalysýy­na to­lyq múmkindik berip otyr ma? Jar­ǵaq qulaǵy jastyq­qa tı­meıtin jan­talasta, janse­bilde ot­basylyq tár­bıe umyt bo­la bastady ǵoı.

– Sóz joq, «Balamnyń qarny ashpasa, kıimi bútin bolsyn» degen materıaldyq sharttylyq rýhanı tárbıege kóp kóleń­kesin túsirdi. Teginde qazaq, «qarama­sań qatyn ketedi, baqpasań bala ketedi» dep tegin aıtpaǵan. Osydan kelip otba­syndaǵy ákeniń róli týraly áńgime shy­ǵady. Sońǵy kezde buqaralyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde jıi kóte­rilip júrgen taqyryp. Qoǵam­daǵy áleýmettik teńsizdik pen qaı­shylyq ákelerdiń mıssııasyn umyttyrdy. «Áıel erge, er jerge qaraǵannyń» kebin kıdi. Aqsha tappaıtyn ákeniń, erkektiń quny kók tıynǵa aınaldy. Tepse temir úzetin azamattar qol qýysyryp bos qaldy. Kezbelikke salyndy, araq ishti, taǵy basqa... Toqsanynshy jyl­dardan bermen ala dorba ar­qalaǵan áıelder qaýymy aıaý­syz, qatygez naryqpen betpe-bet keldi. Olar ózi úshin emes, balalary úshin úlken tasqynǵa, sapyrylysqa qoıyp ketti. Qazir­diń ózinde bazar jaǵalap, saý­da qylyp júrgenderdiń kóbisi áıelder qaýymy. Biz ony joqqa shyǵara almaımyz. Erkek eleýsiz qaldy. Buǵan genderlik saıasatyń da salqyny tımeı qoıǵan joq. Osynyń ózi otbasyndaǵy bala-shaǵanyń tárbıesine keri áserin tıgizdi. Keshegi ákelerdiń ornyn qalaı qaıtaramyz? Áke – aıbar, sus, taıanysh edi ǵoı. Árıne, ákeniń barlyǵy álsiz emes. Alaıda, qazaq qoǵamyndaǵy «áke bedeli», «erkektiń quny» degen máseleler joq emes. Bar.

Qazirgi ortada ashyq pikirler men synı kózqarastar topany mol. Ol árkimniń erkin tań­­­da­ýyna qatysty. Jalqydan jal­pyǵa qaraı júretin tendensııa. Synaý, mineý – qazaqta «jaqsy» damyǵan. Baıaǵydan. Min kóringen jerde syn aıtalatyny zańdylyq. Jáne ol problemalar bar jerde aıtylady eken. O.Shpenglerdiń «Eýropanyń ymyrty» atty fılosofııalyq eńbeginde bylaı delingen: «Syn uly máselelerdi sheshýge qabiletti me nemese olar­dyń she­shilmeıtindigin belgileı me? Biz ne­ǵurlym kóp bilsek, ekin­shisi solǵurlym biz úshin aıqyn bola bastaıdy. Biz ázirshe úmit­ti saqtaımyz, biz qupııany prob­lema dep aıtamyz». Rasynda syn tolǵaqty máselelerdi to­lyq sheshýge qabiletti me? Sy­nı kózqarastar nege daý-damaı­ǵa aınalyp ketedi? Ol syn qan­shalyqty naqty jáne jemis­ti? Ár­bir qupııa nárse problema ekendigi daýsyz.

– Qupııalar kóbeıgen saıyn basy ashylmaǵan máseleler týyndap otyrady emes pe?

– Ony kúndelikti ómirden kórip júr­miz. Aıtalyq, tap qazirgi shaqta «bala­larǵa jynys­tyq qatynas týraly ashyq aıtý» máselesi qyzý talqylanyp jatyr. Keıbir statıstıkalyq málimetter (ras bolsa) jaǵańdy ustatady. Qazaqsha túsinikpen aıt­qanda besikten belderi shyq­paǵan jasóspirimder arasyndaǵy mundaı keleńsizdik qoǵamnyń ortaq syrqatyna aınalyp bara jatqanyn nege jasyrýǵa bolady?! «Qyzym úı­de, qylyǵy túzde» degen qazaq. Biz, qo­ǵam bolyp óz urpaǵymyzdy myna pále­­li tasqynnan qalaı qut­qaryp qa­lamyz? Úılene salyp ajyrasýdyń tym kóbeıip ket­kendiginde osynyń saldary joq pa? Shynynda, bir kezderi qazaq tyǵyp, qupııalap ustaǵan aqparlar qazir jalańashtana bastady. Sol qupııa problemaǵa aınala bastaǵan joq pa? Sheshýdiń joldary qaısy? Orta mektepte jynystyq qatynastyń etıkasy men gıgıenasyn úıretetin álgi pán be? Osynyń qandaı qa­jet­tiligi bar? «On úshte otaý ıesi» degen babalarymyz. Muny áleýmettik jaýapkershilik dep túsinip keldik.

Bul problemadan qashyp qutyla almaıtynymyz ras bol­sa, orta mektepte oqıtyn jas­óspirimderge pán retinde emes, mamandar tarapynan arnaıy dá­ris retinde júrgizilse de bolmaı ma? Árıne, bul taqyrypqa kelgende konservatıvtik kóz­qa­ras­taǵylardyń kóp ekendigi belgili. Aınalyp kelgende, bala tárbıesine ata-ana tikeleı jaýapty. Osyny osaldatpaýymyz kerek. Árkim óz balasyna ıe bolsyn. Otbasyndaǵy tálim men tárbıe osaldaǵan jerde barlyq keleńsizdikterdi kútýge bolady. Biz eshnársege de qaramastan ózimizdiń ulttyq bolmysymyzdy, tabıǵatymyzdy saqtap qalýymyz qajet. Aıtýǵa ońaı. Oǵan memleket te, onyń saıasaty da múd­deli bolǵany abzal edi. «Rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» sekildi ulttyq baǵdarlamalar aýadaı qajet. Sony naýqanshyldyqqa uryn­dyrmaı, jan-jaqty saralap, tereń qaýzap is qylǵanymyz durys. Ulttyq daralyǵyńdy saqtaý – qıyn is. Oǵan qaltqysyz súıispenshilikpen birge jankeshtilik qajet eken. Bul elińniń táýelsizdigine kelip tireletin másele. Gam­letshe aıtqanda, «byt, ılı ne byt?!»

Qazaqqa ozyq oı men tereń pa­ıym kerek. Dástúrli tanymymyz ben má­denıetimizdi saqtap qana qoımaı, ony jańǵyrtýymyz lázim. Biz qalaıda Batystyń jalańash, dańǵaza ıdeologııa­sy men orta ǵasyrlyq dinniń jabyq, oqshaý, keritartpa ekspansııasynan qazaqtyń bolmysyn, qazaqtyń janyn arashalaýǵa mindettimiz. Ár qazaq!

– Áńgimeńizge rahmet.

 

 Áńgimelesken Baıqal BAIÁDIL,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Ystyq tamaq taratty

Qazaqstan • Búgin, 17:59

Jaqsy ákim jalǵyz júredi

Tanym • Búgin, 17:02

Betperde kıgen kóktem

Tanym • Búgin, 16:55

Uqsas jańalyqtar