Tiregin tapqan týǵan til

Beısenbi, 10 qańtar 2013 7:29

«Qazaq tili – bizdiń rýhanı negi­zimiz. Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde». Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev strategııalyq damýymyzdyń 2050 jylǵa deıingi jańa saıası baǵytyn saralaǵan Joldaýynda halyqqa osyndaı úndeýmen shyqty. Ana tilimizdiń saıası jáne rýhanı mán-maǵynasy men memlekettik mazmunyn taǵy da anyqtap berdi. Ár azamattyń mindet-paryzyn naqtylady.

Beısenbi, 10 qańtar 2013 7:29

«Qazaq tili – bizdiń rýhanı negi­zimiz. Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde». Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev strategııalyq damýymyzdyń 2050 jylǵa deıingi jańa saıası baǵytyn saralaǵan Joldaýynda halyqqa osyndaı úndeýmen shyqty. Ana tilimizdiń saıası jáne rýhanı mán-maǵynasy men memlekettik mazmunyn taǵy da anyqtap berdi. Ár azamattyń mindet-paryzyn naqtylady.

«Eger árbir qazaq ana tilinde sóı­leýge umtylsa, tilimiz áldeqashan Ata Zańymyzdaǵy mártebesine laıyq orynyn ıelener edi».
«Qazaq tili týraly aıtqanda, isti aldymen ózimizden bastaýymyz ke­rektigi umyt qalady».
«Ulttyq múddege qyzmet etý úshin árkim ózgeni emes, aldymen ózin qam­shylaýy tıis».
«Taǵy da qaıtalap aıtaıyn: qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin. Sonda ǵana qazaq tili barsha qazaqstandyqtardyń jappaı qoldanys tiline aınalady».
«Tilge degen kózqaras, shyndap kelgende elge degen kózqaras ekeni daý­syz. Sondyqtan da oǵan beıjaı qaramaıyq».
Bul prezıdenttik ári perzenttik talap-tilek edi. Elbasynyń ata-jur­tyna talaıdan aıtyp kele jatqan júrekjardy ótinishteriniń jalǵasy bolatyn. Halyqtyń aqyl-oıyna aınalady degen is basyndaǵylarǵa, at ústindegi zııalylarǵa qoıylǵan talap-ty.
Shyndyǵyn aıtaıyq, olardyń bári birdeı til dese tebirenip júrgen joq. Talaıy ózge tilde sóılegen, sóı­lep keledi, sóıleı beretin túri bar. Mınıstr de bolǵan, ákim de bolǵan, bári de bolǵan, tek qazaq bola almaǵan bular ana tilinen irgesin aýlaq salǵan qalpynan ózgerse ne deısiń?! Orys qazaqsha habar júrgizip, ýkraın dombyramen án shyrqap, nemis qazaqsha óleń jaza bastady, al olar miz baǵatyn emes. Bularǵa báribir, júz qazaqtyń aldynda tur ma, myń qazaqtyń tórinde otyr ma, ózge tilde júıtkı jóneledi. El renjip, halyq nalyp júrer degen sezik bolsaıshy. Kerisinshe, munyń qalaı degendi tarpa bas salýǵa daıyn. Solarǵa qynjyla qarap otyrǵanda, shirkinder ózderiniń tegi týraly sirá da tolǵanyp kórmegen shyǵar degen oı keledi.
El mundaı zııalylardyń til bil­meıtindigine renjýdi qoı­ǵan, óıt­keni, qaıtyp úıirin tap­paı­tyn­dyǵyna kózi ábden jetken. Kópti kúıindiretini – olardyń bedeldi oryndarda otyryp alyp, aınalasyn ózderi sekildi ulttyq qasıetterden jurdaı etetindigi.
Ashyǵyn aıtsaq, eger osyndaı «tilsizder» bolmasa, ózge ult ókil­deriniń qazaq tiline degen ynta-yqy­lasy qazirgiden áldeqaıda kúshti bolar edi.
Eger osyndaı «ultsyzdar» bolmasa, memlekettiń qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıtý jónindegi sharalary búgingiden áldeqaıda nátıjeli bolar edi.
Bul shyndyq, kózimiz ábden jetken aqıqat. Sondyqtan da, mundaılar áli bar kezde, laýazymdy jerlerde otyryp alyp til jónindegi oryndy oı-usynystardyń jolyn kesip otyrǵan kezde qoǵamnyń únsiz qalýy qıyn. Til jaıyndaǵy árli-berli áńgimeniń tolas­tamaýyna, eń aldymen, osylar kináli.
Teginde tilge qandaı da bir zardabyn tıgizetin qubylys, álde adam, álde uıym bola ma, qaı-qaısy da nazardan tys qalmaýy kerek. Jaǵalasý men jazǵyrý úshin emes, keri yqpalynan rýhanı kúızelistersiz tez arylý úshin.
Til bilmeıtinder jaı júrmeıdi, qoǵamǵa óz kózqarastaryn nasıhattaı júredi. Barynsha jaqsy ıgergen tilderi jaıly bulbulsha saıraıdy. Olarǵa dem beretin, aýyzdan shyqqan lebizin jerge túsirmeı qaǵyp alyp tý kóteretin telearnalar da, gazetter de bar. Qazirgi qoǵam qazaq tili tóńiregindegi keri pikirlerden ada emes. Ondaı salqyn oı, teris áńgimeler jer asty sýlary sekildi syldyryn bildirmeıdi, aǵysynan da jańylmaıdy. Buǵan respýblıkadaǵy keıbir buqaralyq aqparat qural­darynyń til men ult týraly berip júrgen ushqary aqparattary dálel.
Osydan keıin mynaǵan kóziń jetkendeı bolady: ıdeologııaǵa tikeleı jaýapty mártebeli qyzmetter Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ana tilin keri yqpaldan qorǵaý men ony pár­mendi nasıhattaýdyń joldaryn aıqyndap bergen nusqaýlary men tujyrymdaryn, ásirese, barlyq ult ókilderine ótimdi oılaryn osy kúnge deıin naqty júzege asyrýdyń tıimdi sharalaryn tapqan joq. Til nasıhaty álsiz. Telearnalarda, qalalardyń barlyq kórnekti jerlerin jaýlap alǵan alyp ekrandarda til jaıly sóz joq, onyń esesine dańǵaza jarnamalar men maǵynasy belgili bir ortalarǵa ǵana túsinikti jarq-jurq aqparattan qulaq tunady. Solardan azar da bezer bolǵan el: «Bulardyń ornyna arǵy-bergi qoǵam, ǵylym jáne óner qaıratkerleriniń, Respýblıka Prezıdentiniń ana tilin ardaqtaǵan, eldi, onyń arly azamattaryn týǵan tildi qasterleýge shaqyrǵan paıymdaryn nege udaıy berip turmaımyz, – deıdi.  – Olar halyq pen til aldyndaǵy paryzyńdy eske salady ǵoı, júrekti qozǵaıdy ǵoı».
«Ulttyq sana ulttyq tilmen qa­lyptasatynyn» áýelden atap kór­­setken Prezıdenttiń sol tol­ǵa­nys­ta­ryn qazirgi kúnderde, ana tilin tór­ge ozdyrýdyń utymdy joldary aıqyndalǵan strategııalyq jańa saıası baǵyt zerdelenip jatqan kezeńde, qazaq tili halyqaralyq bedeldi tildermen báseke alańyna shyqqan shaqta taǵy bir jańǵyrtsaq oryndy bolar edi.
«Ana tili – bárimizdiń anamyz, óıtkeni, ol ultymyzdyń anasy».
«Tolyqqandy tilsiz – tolyqqandy ult bolýy múmkin emes».
«Ultty kúsheıtýdiń birinshi tetigi – til».
«Ana tilin qadirleý – ár azamattyń perzenttik paryzy».
«Ana tilimiz – bizdi ǵasyrdan ǵasyrǵa, zamannan zamanǵa aman jetkizgen birden bir arymyz da, narymyz da».
«Qıyn kezeńderde ultty qo­jy­ratpaýdyń qýatty qarýy bolǵan qazaq tili – búgingi ómirimizde de ultty tu­tas­tyrýdyń tegeýrindi tetigi bolýǵa tıis».
«Qazaq tili óziniń barsha qudiret, qýatymen álemdik til keńistiginiń quramdas bóligi bolyp tabylady».
«Tarıh pen til tamyrlas».
«Bizge ana tilimizden asqan tarıhı mura joq. Endeshe, ony jan aıamaı qasterleýden asqan bıik paryz joq».
«Ana tilin armansyz boıǵa sińi­rińizder, óıtkeni, babalarymyzdyń ǵumyr tájirıbesi, dúnıetanymy, mi­nez-qulqy, ózindik bolmys-bitimi osy tilde qattaýly jatyr».
«Tildi meńgerý úshin oǵan ózińniń júregińdi ashýyń kerek».
«Memlekettik qyzmetke qabyl­danǵan qazaq qazaqsha sóıleýi kerek. Bolmasa basqa ulttyń ókiline qalaısha mundaı talap qoıa alamyz?».
Elbasynyń ana tilin ardaqtaǵan tolǵanystary osylaı jalǵasa beredi. Olardy oı eleginen ótkizip, qazirgi rýhanı ómirimizdiń saıası-áleýmettik talaptary jáne qazaq zııalylarynyń ana tiline degen túrli kózqarastarynyń turǵysynan zerdelep, ulttyq múd­de arqyly paıymdasaq, tildiń qudi­reti men til saıasaty jaıly tutas fılosofııalyq sarynǵa aınalar edi.
Asylynda týǵan halqynyń tól tili týraly dál osylaı tereń tebirenip júrgen memleket basshylaryn myna zamanda, jıyrmasynshy ǵasyrda taba qoıýyń ekitalaı. Prezıdenttiń tilge álsin-áli orala berýiniń eshqandaı el­de joq, tek bizdiń jurtqa tán qazaq­standyq sebepteri bar.
Birinshi sebep – qazaq tilin mem­leketti basqarý tiline aınaldyrýǵa qazaqtardyń óziniń daıyn bolmaýy, anyǵyraq aıtsaq, bul oraıda biraýyzdy bolmaýy.
О́tken ǵasyrdyń 90-ynshy jyldarynda baspasózde qazaq eliniń 40 paıyzy ana tilinen qara úzgen dep málimdeýshiler tabyldy. Ýaqyt óte kele ol kórsetkish 30 paıyzǵa deıin azaıtyldy. Halyq sanyna shaqsańyz, bul da az derek emes. Eger sol tusta respýblıkada 8 mıllıondaı qazaq bolsa, onyń 2 mıllıon 400 myńy týǵan tilinde sóılemeıdi degen sóz. Mine, dál osyndaı jaǵdaıda, álgi eki jarym mıllıonǵa jýyq adamnyń arasynda ózge ult ókilderine qosylyp, tól tilin tórge ozdyrýǵa qarsy shyǵatyndardyń tabylýy ábden múmkin kezde aqyryn júrip, anyq basýdan basqa amalyń joq-ty.
Ekinshi sebep – ana tili uzaq ýaqyt, óktem til bolyp kelgen ult ókilderiniń qazaq tilin bilmeýi jáne bilgisiniń kel­meýi. Tutastyǵyn jáne áýelgi bol­mysy men dástúrin saqtaǵan, eko­­nomıkalyq jaǵynan áldemdi, ir­ge­de­gi aıbarly atajurtynan qoldaý ta­batyndyǵyna senimdi 4 mıllıondyq qaýymmen sanaspaı tura almas ediń.
Úshinshi sebep – táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda tilden de ótkir máselelerdiń shash-etekten bolýy.
Tórtinshi sebep – qazaq tilin ózge ult ókilderimen birge qazaqtyń ózine nasıhattaýǵa, oqytý men úıretýdi uıymdastyrýǵa, osy sharalardy ǵylymı negizde óristetýge memlekettik atqarý oryndary men bilim berý oshaqtarynyń ázir bolmaýy.
Osyndaı qıyndyqtarǵa, belgili bir kezeńsiz eńserilmeıtin kedergilerge toly qoǵamda til máselesin saıasattandyryp, kún saıyn tý etip kóterý qatersiz emes edi. Prezıdent sondyqtan da tózim saıasatyn tańdap aldy. Ol qazaqtyń tiline til tıgizgenderge de, ana tilim ardaqtalmaı jatyr dep ja­ǵadan alǵandarǵa da tózdi. Bir bó­li­gi til dese atoı salǵan, bir bóligi syrt aınalǵan qazaqtyń ózi úshin, ne­ǵurlym qysqa merzimde rýhanı tutasýy úshin, soǵan aýadaı qajet ty­nyshtyq úshin tózdi. Taǵatsyzǵa «ult pen til máselesine kelgende ult­tyq oqshaýlaný men tomaǵa-tu­ıyqtyqtan qashý kerektigin» eskerte júrip, zeıindige «ana tili ultymyzdyń anasy» ekenin aıta júrip, paryqsyzǵa «tilsiz ult – joq ult» ekenin túsindire jú­rip, keıingilerge «keleshegimizdiń kepili týǵan til» ekenin uqtyra júrip, qazaqtyń ózin qazaq tilin súıýge úgitteı júrip tózdi. Tóze júrip ana tilin memlekettik qamqorlyqqa aldy. Aılar men jyldar ult tiline qyzmet etti. Tý­ǵan til birte-birte balabaqsha men mekteptiń, bilim men qyzmettiń tiline aınaldy.
Nursultan Ábishulynyń ult­jan­dylyǵy men osynaý qyzmetin halyq júrekpen uǵyp, joǵary baǵalady, tilge degen tarıhı shólin qandyrýǵa asyqty. 1989 jyly atamekenindegi san jaǵynan alǵandaǵy úles salmaǵy 39,7 paıyz ǵana bolǵan, sol tustaǵy jas tolqynnyń basym bóligi ana tiliniń ýyzyn embegen el rýhanı tuǵyryna tez qondy. 2009 jylǵy halyq sanaǵynyń derekteri boıynsha 10 mıllıon 96763 qazaqtyń 9 mıllıon 992276-sy týǵan tilin ana tilim dep málimdegen.
Eger rýhanı-mádenı álemdegi, onyń ishinde til álemindegi ózgerister barynsha baıaý júretinin eskersek, bul ulttyq bolmys-bitimine ǵasyr bo­ıy surapyl shabýyl jasalǵan ha­lyqtyń tarıhı jeńisi edi. Qazaq eliniń dástúrli damý jolyn neǵurlym tez tabýyna, qajet kezinde sabyrǵa kezek bergen, kerek kezinde týlap shyǵa kelgen ulttyq namysynyń oıanýyna uıtqy bolǵan tulǵanyń, Elbasynyń asa mańyzdy jeńisi bolatyn.
Osylaısha sabyr túbi sary al­tynǵa aınalyp kele jatty. Qazaqtyń da, qazaqtan basqanyń da tildi úı­renýine qajetti múmkindikter jasaldy. Pre­zıdent Jarlyǵymen be­ki­­tilgen «Tilderdi qoldaný men da­my­týdyń 2001-2010 jyldarǵa ar­nal­ǵan memlekettik baǵdarlamasyna» sáıkes qazaq tilin jedeldetip oqytý tujyrymdamasy, standarty men úlgisi ázirlendi. «Qa­zaq­stan Respýblıkasy memlekettik qyzmetshisiniń tildik portfeli» daıyndaldy. Memlekettik tildiń ınternet- portaly iske qosyldy.
Qarjylandyrý kólemi de jyl saıyn ulǵaıyp kele jatty. Til muqtajyna 2005 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 327,9 mıllıon teńge bólinse, 2008 jyly ǵana 2 mıllıard 390 mıllıon teńge qarastyryldy. 2005-2010 jyldardaǵy qarjyny qosyp eseptesek, 8 mıllıard 282 mıllıon teńgeni quraıdy.
Memleket pen eldiń qazaq tiline osylaı zor qurmet kórsetýi oǵan basqa ult ókilderiniń de yqylasyn oıatty. 2009 jylǵy sanaq derekteri boıynsha orystardyń 808169-y qazaq tilin aýyzsha túsinedi, 200017-si ári oqıdy, ári jazady. 85725 ýkraın men 47820 nemis, 14283 belorýs memlekettik tilde sóılese, túrki tektesterdiń bá­rine jýyǵy qazaqshaǵa qara jaıaý emes.
Qarap otyrsaq, bir mıllıonnan astam orys azamaty qazaq tiline den qoıypty. Buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaı. Osy úrdisti sátti jalǵastyrý, Prezıdent «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııasynda atap kórsetkenindeı, mem­leket pen qazaq ultynyń rýhanı ómirdegi mańyzdy mindeti. Ol úshin til saıasatyn ulttyq deńgeıde oılastyryp, ulttyq sabyrmen ekshep, ulttyq danalyqpen júrgizý kerek. Elbasy erekshe eskertkenindeı: «Til týraly jaýapkershiligi joǵary saıasat bizdiń qoǵamymyzdy odan ári uıystyra túsetin basty faktor bolýǵa tıis». Bizge, dástúri men mádenıetin, tili men dinin, tarıhy men taǵylymyn qaıta qalyptastyryp, basqalarǵa dáripteýdi qolǵa alǵan elge barlyq salada paıym men ulaǵat jarasady. Sol ulaǵat halyqta bar, al zııaly qaýym men onyń qaımaǵy sekildengen at tóbelindeı laýazym ıelerinde bar ma? О́tkir saýal, jıi qoıylatyn tegeýrindi saýal osy.
Jıyrma jylda jıyrma sóz úırenbegen laýazymdylar bar. Olar halyqtyń kózine kóp bolyp kórinedi, óıtkeni qyzmetine sáıkes udaıy nazarda. Tildi tusap otyrǵan da solar sekildenedi, sebebi belgili bir salanyń memlekettik tilge tolyq kóshpeı jatýy osyndaılardyń kinási dep biledi.
«Prezıdent: «Ulttyq sana – ulttyq tilmen qalyptasady» dese, Úkimettiń keıbir laýazymdy qyzmetkerleri bul oraıda myń oılanyp, júz tolǵanyp júr me? Olardyń memlekettik tildi bilý deńgeıi osy zamanǵy ulttyq sanany qalyptastyrýǵa jetkilikti me?» – dep alańdaıdy.
«Bedeldi qyzmettegiler, siz­der ulttyń ózin ózi qalaı qurmet­teı­tindiginiń kórsetkishisizder ǵoı. Ar-uıatymyz emessizder me?» – dep aqtarylady. Olar týǵan tildiń el aldynda berekesin qashyrsa, jurt aldynda jigerin jasytsa, ókinish bolyp órtenedi, namys bolyp jarylady. Biraq óz qolyn ózi kese almaıdy, bir túńilip, bir úmittenip júrip kúte turýǵa, tóze turýǵa bekinedi.
Ashyǵyn aıtaıyq, keıbir ákim­dikter men mınıstrlikterde jıyndar jappaı ózge tilde ótip, is-qa­­ǵazy memlekettik mártebesi bar til­ge kóshpeı jatsa, bul sol jer­degi basqarý tizgini qolyna tıgen qa­zaq azamatynyń ana tiline degen iltıpatynyń tómendiginen. Oǵan eldiń kózi áldeqashan jetken.
Shyndyǵynda ákim nemese mınıstr jan-jaqty tulǵa bolýǵa tıis. Qazaqstan sekildi kóp etnosty elde olardyń ózge ult ókilderin qazaqtyń rýhanı álemine beıimdeı bilý qabileti erekshe mańyzǵa ıe. Ákim aıtqan áńgime men ózge aıtqan sózdiń áseri birdeı emes. Basshy, onda da júz myńdaǵan halqy bar tutas óńirdiń basshysy, qazaqtyń baı ádebıetin, mádenıeti men ónerin, tilin jaqsy bilip, elmen kezdesýler kezinde nasıhattaı júrse, kóptiń júregine jetkize alsa, ana tilimizdiń res­pýblıka kólemindegi ahýaly qazirgiden áldeqaıda ajarly bolar edi.
Birqatar laýazymdylardyń qo­lynan kelmeı júrgen bul sharýany Prezıdent atqaryp keledi. Qazaqtyń tilin Nursultan Ábishulyndaı nası­hattaǵan adam joq shyǵar. Elbasy osyndaı rýhanı qaıratkerlikti bıliktegilerden udaıy talap etýde. «Ana tilin qadirleý ár azamattyń per­zenttik paryzy ekenin» eskertip keledi. «Ultty kúsheıtýdiń birinshi tetigi – til» ekenin aıtýmen keledi. «Tolyqqandy tilsiz tolyqqandy ult bolýy múmkin emestigin» túsindirýmen keledi. «Qazaq tili men mádenıetin damytý mindetin sheshpeıinshe, ult­tyq saıasat múmkin bolmaıtynyn» málimdeýmen keledi.
Teginde Nursultan Ábishulynyń til saıasaty, sol saıasatty júzege asy­­­­­rýdaǵy is-qyzmeti men «Qa­zaq­stan-2050» Strategııasyndaǵy til jaı­­ly oı-baılamdary boıynsha mem­­lekettik qyzmetshilerge arnalǵan leksııalar ázirlenip, Prezıdent eń­beginiń osy baǵyttaǵy mazmuny ǵy­ly­mı saralanǵan kýrs sabaqtaryn Mem­lekettik basqarý akademııasynyń oqý baǵdarlamasyna engizýdi qarastyrý qajet. О́ıtkeni, til bizdiń búkil rýhanı ómirimizdiń negizi retinde memlekettik ıdeologııaǵa baıaǵyda aınalǵan.
Elbasy qazaqtyń bilimdi, oqyǵan-toqyǵan azamattaryn memlekettik laýazymdy qyzmetke taǵaıyndap otyryp, ana tilin bilýdi tapsyrǵanyn san ret estidik. Prezıdenttiń tarapynan jasalǵan mundaı talap – tól tilin bilmegenderdiń týǵan eliniń bıiginde bolýǵa rýhanı quqy joqtyǵyn, halyq ana tilinde sóılemegendi ultty umytqan týajat dep esepteıtinin, oǵan senbeıtinin eskertý, óz jurtyńnyń jatsynǵanynan qıyny joq ekenin ańǵartý. О́kinishke oraı, is basyndaǵy jekelegen azamattar maman retinde qabiletti bolǵanymen, ult múddesine kelgende qaıratkerligimen kórine almaı júr. Halyqtyń baı aýyz ádebıeti men tańǵajaıyp ónerinen beıhabar ekendigine qynjylmaıdy. Tildi Aq­tamberdi men Abaıdy, Maǵjan men Muqaǵalıdy oqý úshin úırenip júrmin degen qyzmetkerdi kezdestirgen emespiz. Ana tilimdi «Qyz Jibek» pen «Qozy-Kórpesh – Baıan sulý» jyryna sýsyndaý úshin ıgerip jatyrmyn degen laýazymdyny da kórgen joqpyz. Al ǵasyrlar boıy jasalǵan rýhanı muralarda órilgen ulttyq ulaǵat pen asa qundy estetıkalyq-kórkemdik tálimnen jurdaı adam týǵan halqynyń júregine boılaı almaıdy.
2009 jylǵy halyq sanaǵynda 114 myń 487 qazaq ózge ulttyń tilin ana tili retinde kórsetipti. Olardyń 78546-sy qalada, 35941-i aýylda.
Aıtarlyqtaı kóp emes, alaıda múlde eskermeı óte shyǵatyndaı az da emes. Sebebi, olardyń arasynda ózge tilderdiń artyqshylyǵyn nasıhattap júrgen qalamger de, balalaryn qazaq mektebine bermegen ata-ana da, bılik memlekettik tilde sóılese qyzmetimnen aıyrylyp qalamyn dep shoshıtyn laýazymdy da, mártebeli minbede turyp antty orys tilinde berýge arlanbaǵan aǵaıyn da, qazaq tili týraly tútigip sóıleıtinder de bar.
Qazirgi qazaq qoǵamynyń bir kemshin tusy osy, qynjyltatyn shyn­dyq. Alaıda bul, keıbireýler aıtyp júrgendeı, rýhanı apat emes, uzaq ýaqyt táýelsizdikte bolǵan halyqtyń bolmaı qoımaıtyn jan jarasy. Onyń emi – ana tilin memleket bolyp, qoǵam bolyp, el bolyp aıryqsha ardaqtaý, qurmetteý, qoldaný aıasyn keńeıtýdiń utymdy joldaryn úzdiksiz izdeý, belgili sharalarmen shektelmeý. Ásirese, memlekettik tilge qajettilikti týǵyzatyn sharalardy retimen oryndy júzege asyrý, mınıstrlikter, oblystar men qalalar basshylaryna tildi bilýdi mindetteý, bul talapty Prezıdenttiń 2025 jyly qazaq tilin qazaqstandyqtardyń 95 paıyzy ıgerýge tıis degen naqty talabymen sáıkestendirý. Qazaq tilin qazirgiden de qasıettendirý.
Osy jerde bóle-jara aıta ketelik, tek qana qazaq tilinde aıtylyp, jazylatyn ulttyq kıeli qundylyq Ánuran desek, onyń qataryna Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti men Qazaqstan Halqyna beretin Antty da qosý kerek. Sol arqyly Anttyń qaı elge, qandaı eldiń basshysyna beriletinin aıqyndaı túsemiz, qazaq tiline degen yqylasty oıatýdyń, onyń memlekettiń qasterli sımvoly ekenin uǵynýdyń taǵy bir tetigi iske qosylady.
Ana tilin qazaq azamattarynyń ózi qadirlep, memlekettik joǵary qyz­mettegi aǵaıyn jappaı qoldasa, aıy ońynan týatynyna biz kepil. Reseı zııalylary bul oraıda aldyna jan salmaıdy. Tarıhqa úńilsek, HVIII ǵasyrdyń orta tusynda osy eldiń joǵary oqý oryndarynda orys tilinde bilim berilmegen. Dáris nemis jáne fransýz tilderinde oqytyldy. Mıhaıl Lomonosovtyń tabandylyǵymen otyz jyldyń kóleminde orys tili bilimniń de, ǵylymnyń da tiline aınaldy.
Qazaq tiline osyndaı patrıottar qajet-aq. Ana tilin qurmetpen, kúndelikti san-salaly qyzmetimen kemeldendiretin patrıot. Elbasynyń, Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasyndaǵy til saıasatyn dáıekti júzege asyra alatyn patrıot. Týǵan tildi zaýlaǵan zamannyń barynsha oralymdy tiline aınaldyrýǵa qabiletti patrıot. HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sáıkestik degenimiz týǵan tildi álemdik aqparat aǵymyna beıimdeý ekenin uqqan patrıot.
Prezıdent alǵa qoıyp otyrǵan kúrdeli talaptardyń bir parasy osyndaı. Olardy túıindeı kelip, ári qaraı taratsaq, Elbasy erekshe atap kórsetkenindeı: «Qazaq tilin jańǵyrtýdy júrgizýge tıispiz. Basty mindetterdiń biri – tildi zamanǵa saı úılestirý».
«Biz 2025 jyldan bastap álip­bıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýge kirisýimiz kerek, – dedi Prezıdent. – Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı sheshim qabyldaýǵa tıispiz jáne bul álemmen birlese túsýimizge.., eń bastysy – qazaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady».
Mádenı-rýhanı qaıta túleý de­ge­nimiz osy. Atalǵan qadam arqyly ǵylym men bilimde, kórkemónerdiń barlyq salasynda jahanmen tikeleı baılanysqa shyǵamyz. Ǵalamdyq órkenıetke Reseıdiń kózimen qaraǵan, kırılısany mádenı kópir etken kezeń artta qalady. Rýhanı derbestik degenimiz de sol.
Endigi másele  –  bul kúrdeli sharaǵa jan-jaqty daıyndyq jasaý. Til ǵalymdary latyn álipbıin qazaq tiline barynsha utymdy sáıkestendirgen úlgini tezirek ázirlese, quba-qup bolar edi.
Aqıqatyn aıtsaq, árbir qazaq azamaty, eń aldymen, týǵan tiline shóldemeýi kerek. Balany ulttyq baqsha men ulttyq mektepke berý – Otan aldyndaǵy uly paryz. Pre­­­zı­dent qoıyp otyrǵan taǵdyrly talap osy. Muny túsinbegen, soǵan uıymaǵan adamǵa ult ta, Otan da ardaqty emes. Oqytaıyn dese ana tilindegi mektebin, bereıin dese tól baqshasyn taba almaǵan keshegi keńes qazaǵyna ókpe joq. Sonyń bári bar búgingi qazaq keri ketse, oǵan keshirim joq. Qazirgi halyqtyń uıǵarymy osy. Sol halyq, rýhanı sergigen el tuńǵysh Prezıdentpen birge týǵan tilin máńgilik tuǵyryna qondyrýǵa asyǵýda. Elbasynyń muraty aıqyn: «Qazaq tili 2025 jylǵa qaraı ómirdiń barlyq salasynda ústemdik etip, kez kelgen ortada kúndelikti qatynas tiline aınalady. Osylaı táýelsizdigimiz búkil ultty uıystyrǵan eń basty qundylyǵymyz – týǵan tilimizdiń mereıin ústem ete túsedi. Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóterilgende, biz elimizdi Qazaq mem­leketi dep ataıtyn bolamyz».
Aldan SMAIYL,
Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan»HDP fraksııasy múshesi.