Bar qazaqtyń basyn qosatyn jazý

Juma, 18 qańtar 2013 7:57

 Elbasynyń Qazaqstandy álemniń eń damyǵan 30  mem­le­ke­tiniń qataryna qosý jónindegi alǵa qoıǵan asqaq ta aýqymdy maqsatynyń júzege asýy anyq. Buǵan Qazaqstannyń áleýeti de, ekonomıkalyq múmkindigi de tolyq jetedi. Joldaýda mu­nyń bári jan-jaqty taldanyp kórsetilgen. Endi osy úlken min­detti búkil halqymyz aıqyn jos­par, naqty ispen qolǵa alýǵa tıis.

Juma, 18 qańtar 2013 7:57

 Elbasynyń Qazaqstandy álemniń eń damyǵan 30  mem­le­ke­tiniń qataryna qosý jónindegi alǵa qoıǵan asqaq ta aýqymdy maqsatynyń júzege asýy anyq. Buǵan Qazaqstannyń áleýeti de, ekonomıkalyq múmkindigi de tolyq jetedi. Joldaýda mu­nyń bári jan-jaqty taldanyp kórsetilgen. Endi osy úlken min­detti búkil halqymyz aıqyn jos­par, naqty ispen qolǵa alýǵa tıis.

Bul ıgi isten Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy da shet qalmaıdy. Elbasynyń qazaq halqynyń bolashaǵyna qatysty qolǵa alǵan is-sharalaryna Qaýymdastyq óz úlesin qosýǵa tıis.

Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­dastyǵy  sheteldegi 5 mln. qazaq dıasporasy men Qazaqstannyń arasyn jal­ǵastyratyn elimizdegi bir­den bir qoǵamdyq uıym. So­ǵan oraı, Qaýymdastyq Qa­zaqstanda qolǵa alynǵan ma­ńyz­dy jumystardy sheteldegi aǵaıyndarǵa der kezinde jet­ki­zip, nasıhattap otyrýǵa tıis.

«Qazaqstan – 2050» Strategııasyna sheteldegi aǵaıyndar da aıryqsha qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. О́ıtkeni, sheteldegi qazaqtar – qaı elde tursa da  qazaq halqynyń quramdas bir bóligi. Iаǵnı, qazaq halqynyń búgini men bolashaǵyna baılanysty qolǵa alynǵan kez kelgen  is-shara olarǵa da  tikeleı qatysty. Sondyqtan da, sheteldegi qazaqtar Elbasy qolǵa alǵan árbir ıgilikti bastamaǵa  ózderi de  úles  qosýdy armandaıdy.

«Qazaqstan-2050» Strategııasynda Elbasynyń «2025 jyldan bastap álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýimiz kerek. Bul ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti másele» dep atap kórsetýi shetel qazaqtary úshin aıryqsha mańyzdy bolyp otyr.  Dálirek aıtqanda,  shetel qazaqtary úshin bul  kópten kútken qýanyshty jańalyq edi.

Sheteldik aǵaıyndar Qazaqstannyń latyn jazýyna kóshýine erekshe yntaly, bul jóninde  qolǵa alynatyn is-sharalarǵa árqashan da óz úlesterin qosýǵa daıyn. Sondyqtan da Strategııanyń latyn jazýyna kóshý jónindegi jumystary qolǵa alynǵanda oǵan shetel qazaqtaryn da qatystyrý umyt qalmaǵany durys.

Búgingi tańda latyn jazýy jer júzin­degi barlyq qazaqtyń basyn qosatyn, olardy bir-birine ja­qyndastyryp, ana tilin, ádet-ǵur­pyn, salt-dástúrin saqtap, birtutas ult retinde ósip-órkendeı berýine múmkindik beretin eń negizgi jazý bolyp otyr. Munyń birneshe sebepteri bar. Endi osy jóninde qysqasha aıta keteıik. Qazaq halqy sonaý XIX ǵasyrdyń aıaǵyna deıin túgeldeı bir tilde sóılep, bir salt-dástúrdi ustanyp, bir jazýdy (arab álipbıi) paıdalanatyn, birtutas terrıtorııany mekendeıtin ult bolǵany barshaǵa málim. Biraq keıin árqıly sebeptermen qazaqtardyń irgesi sógilip, arajigi ashylyp, ártúrli elderge shashyraı bastady. Bul rette, ózderiniń ejelgi atamekenderinde otyrsa da tarıhı otanynyń shekarasynan syrt qalyp qoıǵan aǵaıyndar sheteldegi qazaq dıasporasynyń basym kópshiligin quraıtynyn aıta ketken jón. Osy jaǵdaıdyń saldarynan búgingi tańda 15 mln. qazaq ártúrli elderdi mekendeıtin, ártúrli mádenıet pen salt-dástúrge beıimdele bastaǵan jáne ártúrli jazýdy qoldanatyn ha­lyqqa aınalyp otyr. Iаǵnı bú­gingi tańda Qazaqstandaǵy qazaq­tar kırıllısa jazýyn paıdalanady. Al Aýǵanstan men Irandaǵy aǵaıyndar arab jazýymen oqyp, bilim alady. Qytaıdaǵy qazaqsha oqıtyn qazaqtar arab álipbıine negizdelgen tóte jazýdy paıdalansa, al qytaı mektebine baratyndar (olardyń sany jyl saıyn arta túsýde) ıeroglıf jazýymen saýat ashady.

О́zbekstandaǵy jaǵdaı da osy­ǵan uqsas, mundaǵy ana tilin­de bilim alatyn qazaqtar Qazaq­standaǵy sııaqty kırıllısany paıdalansa, ózbek mektebine baratyn qazaq jastary latyn álipbıimen saýat ashýda. Iаǵnı bolashaqta Qy­taı men О́zbekstandaǵy qazaq­tardyń aýyzsha sóılegende ózara jaqsy túsiniskenimen, biriniń jazǵandaryn ekinshileri oqı almaıtyn jaǵdaı qalyptasyp keledi.

Bul rette, Túrkimenstan qazaq­tary týraly da erekshe aıta ketken jón. Qazir bul elde bilim be­rý eki-aq tilde, ıaǵnı, túrkimen jáne orys tilderinde ǵana júr­gi­zi­ledi. Sonyń saldarynan bu­ryn­ǵy qazaq mektepteriniń bári jabylǵan – jergilikti qazaqtardyń jas urpaǵy túgeldeı túrkimen tilin­de bilim alýǵa májbúr. Al Túr­kimenstandaǵy túrkimen mek­tep­teri túgeldeı latynǵa kósh­ken. Soǵan baılanysty, Túrki­menstanda oqyp, bilim alǵan qazaq jastary qazaq tilinde aýyzsha jaqsy sóılegenimen, qazaqsha oqyp, jazýda tuıyqqa tireletin jaǵdaılarǵa dýshar bolýda. Sonyń saldarynan buryn Túrkimenstanda orta mektepti bitirgender Qa­zaq­stanǵa kelip kez kelgen oqýǵa erkin túsetin bolsa, qazir latyn jazýymen oqyǵandyqtan olardyń mundaı múmkinshilikteri barynsha shektelgen.

Reseıdegi 1 mln.-ǵa jýyq qan­das­­tary­myzdyń da jaǵdaıy osyǵan uqsas deýge bolady. Bul eldegi qazaqtar túgelge jýyq orys mektepterinde oqıdy. Biraq, soǵan qaramastan, Reseı qazaqtarynyń ózderiniń ulttyq ereksheligin saq­­taýǵa, ana tilin bilýge degen ynta-yqylastary jyl ótken saıyn qaıta oıanyp, alǵa basyp kele jatyr. Jáne Reseıdegi aǵaıyndardyń basym kópshiligi Qazaqstanmen shekaralas óńirlerde tutas aýyl, aýdan bolyp otyr. Bul jaǵdaı reseılik qazaqtardyń bolashaqta ózderiniń ulttyq bol­­mystaryn tolyǵymen qaıta qal­­pyna keltiredi degen úlken úmitke bastaıdy. Biraq osy úmittiń oıdaǵydaı júzege asýyna jazý máselesiniń kádimgideı kedergi bolyp otyrǵany anyq. Iаǵnı Reseıdegi orys mektepterinde oqyǵan qazaq jastary kırıllısamen saýat ashqanymen, qazaq halqyna ǵana tán tól áripterden múldem habarsyz. Sonyń saldarynan olardyń da aýyzsha sóılegende qazaqshaǵa ájeptáýir jetik bolǵanymen, oqyp, jazýǵa kelgende kádimgideı qıyndyqqa kezdesetini aıqyn ańǵarylady.

 Mońǵolııadaǵy jaǵdaı da osyǵan uqsas. Bul eldiń Baıan-О́lgeı men Qobda aımaqtaryndaǵy qazaqtar ózderiniń ulttyq salt-dástúrlerin óte jaqsy saqtaǵan; oqý, jazýynda da Qazaqstandaǵydan eshqandaı aıyrmashylyǵy joq. Al biraq Ýlanbator sııaqty úlken qalalar men olarǵa jaqyn aımaqtardaǵy qazaq jastary túgelge derlik mońǵol tilinde oqyp, bilim alýda. Iаǵnı, olardyń bolashaqta qazaqsha oqyp, jazýdan alshaqtaı beretini anyq.

Eýropanyń Túrkııa men basqa da memleketterinde turatyn qa­zaqtardyń jaǵdaılary da osyǵan uqsas. Bul elderdegi qazaqtardyń aǵa urpaǵy qazaq tilin jetik biledi, ulttyq salt-dástúr men ádet-ǵurpymyzdy berik ustanady. Olar­daǵy jastardyń da qazaq bolýǵa degen ynta-yqylasy men ulttyq patrıotızmi kóńil qýantady. Biraq olarǵa da jazý máselesiniń biraz qıyndyq keltirip otyrǵany anyq. О́ıtkeni, bul elderdiń bári de latyn jazýyn paıdalanady. Soǵan oraı, olar atameken – Qa­zaq­standaǵy jazýǵa kelgende tyǵyryqqa tireledi. Osyǵan baı­lanysty, alys shetelderdegi  aǵaıyndardyń «Qazaqstan latyn jazýyna qashan kóshedi» dep kópten armandap júrgenin de aıta ketkimiz keledi.

Mine, osy aıtylǵandardyń bári latyn jazýyna kóshý jer júzindegi barlyq qazaq úshin aıryqsha mańyzdy ekendigin aıqyn kórsetedi.

Iаǵnı latyn jazýy jer sha­rynyń kez kelgen shalǵaı túk­pi­rinde júrgen qazaqtardyń bir-birimen qazaq tilinde tikeleı baılanys jasaýyna, aqparat almasýyna, atajurttyń jańalyqtarynan kún saıyn habardar bolyp, ana tilin meńgerýine, qazaqtyq qalpyn saqtap, damyta berýine úlken yqpal jasaıtyny daýsyz.

Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­das­tyǵyndaǵy jumysymyzǵa oraı biz buǵan anyq kóz jetkizip otyrmyz. Qazirgi kezde Qaýymdastyq álemniń qazaqtar turatyn barlyq elderimen, ondaǵy qazaq mádenı ortalyqtarymen tyǵyz baılanys ornatqan. Soǵan oraı, myna máseleni qadap aıtqymyz keledi. Kırıllısa jazýymen baılanys jasaýdyń aıasy Qazaqstan shekarasynan ári aspaıtyny anyq. Al latyn jazýyna kóshken jaǵdaıda mundaı kedergi múldem bolmaıdy. Osyǵan oraı, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy joǵarydan esh­qan­daı jarlyq ta, qaýly da kútpeı latyn jazýyn biraz ýaqyttan beri paıdalanyp keledi. Mysaly, Elbasynyń jyl saıynǵy Jol­daýy­nyń qazaqsha mátinin latyn jazýymen jaryqqa shyǵaryp, sheteldegi aǵaıyndarǵa turaqty túrde taratyp júrmiz.

Sondaı-aq, Qaýymdastyqtyń janynan jaryq kóretin «Týǵan til» almanaǵy men «Altyn besik» jýrnalynyń ár sanyndaǵy birneshe materıaldardy latyn jazýymen jaryqqa shyǵaryp, olardy da alystaǵy aǵaıyndarǵa jetkizip otyramyz. Bul jaǵynan qaraǵanda, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń saıtynda ár mátindi úsh álipbımen oqý múmkindigi jasalǵanyna razylyq bildirgimiz keledi. Saıtty ashyp, mátindi latyn jazýyna nemese tóte jazýǵa tez kóshire alýǵa bolatynyna sheteldegi qandastarymyz óte rızashylyq bildirýde.

Biz Elbasynyń Joldaýyndaǵy latyn jazýyna kóshý jónindegi alǵa qoıǵan mindetterdi tolyq qostaımyz jáne ony der kezinde tezirek júzege asyrý kerek dep esepteımiz.

Talǵat MAMAShEV,

Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy

Tóraǵasynyń birinshi orynbasary.

* * *

Redaksııamyzǵa shetel qazaqtaryna keı taqyrypqa arnalǵan birneshe maqala pikirler tústi. Olardy da oqyrman nazaryna usyna otyryp, latyn álipbıine kóshý búkil álemdegi qazaqtardy jaqyndastyra túsedi degen oıǵa toqtaý qajettigin aıtqymyz bar.