Sý qoımalary sýǵa táýeldilikti sheshe ala ma?

Máselen, ótken jyldary «Kırov» sý qoımasynan sý mólsherden kóp túsip, Talas ózeni tasyǵan bolatyn. Odan Jambyl aýdanynyń aýmaǵy arqyly aǵyp jatqan Asa ózeni de tasyp, jaǵalaýdy shaıyp ketken edi. Alaıda «Kırov» sý qoımasyna degen táýeldilikti túpkilikti joıý bir kúnniń sharýasy emes. Sondyqtan búginde óńirdegi alqaptardy tıimdi paıdalanýda, ony kádege jaratýda sý máselesiniń alǵa shyǵýy zańdylyq.

Jambyl oblysy Alataýdyń arǵy betinen keletin sýǵa táýeldi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý re­­sýrs­tary komıtetiniń sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý jónindegi Shý-Talas basseındik ıns­pek­sııasy basshysynyń orynbasary Gúlmıra Imashevanyń aıtýynsha, ótken jyly Jambyl oblysyna «Kırov» sý qoımasynan 530 mln tekshe metr sý kelgen. Negizi atalǵan sý qoımasynyń syıymdylyǵy – 550 mln tekshe metr. Bıyl ekijaqty kelisim boıynsha 560 mln tekshe metr sýǵa shart jasalypty. О́z kezeginde munyń jergilikti sharýalarǵa tıgizer paıdasy orasan. Alyp qoımanyń sýy Talas ózeni arqyly tómen túsip, odan Baızaq, Jambyl aýdandarynyń alqaptaryna jaıylady. Bir ǵana Talas aýdanyndaǵy 62 myń gektar jerdiń tirshiligi osy «Kırov» sýymen tikeleı baılanysty. «Qyrǵyzdar jaǵy sý kóbeıip ketken kezde bizge de kóp sý jiberedi. Búginde sekýndyna 47 tekshe metr sý túsip otyr. Barlyq jumystar kelisimshart aıasynda atqarylýda», deıdi atalǵan ınspeksııa basshysynyń orynbasary Gúlmıra Imasheva.

О́ńirde «Kırov» sý qoımasyna táýel­dilikten arylý maqsatynda saly­nyp jatqan sý qoımalarynyń sany artýda. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý bas­qarmasyna qarasty «Jambyl sý qoı­ma­lary» kommýnaldyq mekemesiniń teńgeriminde ótken jyly 73 sý qoı­ma­sy men bógetter bolsa, bıylǵy jyly onyń sany 107-ge jetken. Endi aldaǵy ýaqytta Merki aýdanynda 4 sý qoımasy salynatyn bolady. Ol úshin arnaıy ǵylymı jumystar da júrgizilipti. Eger atalǵan nysandar salyna­tyn bolsa, onda oǵan 5 mln tekshe metr sý jınalyp, sýarmaly jer kólemi 1325 gektarǵa deıin ulǵaıady degen jospar bar.

Qazirgi kezde óńirdegi egis alqaptaryn ulǵaıtý, bógetter men baılam­dardy júz paıyz paıdalaný máselesi kún tártibinde tur. Sony­men qatar óńirdegi barlyq sý qoıma­la­rynyń jaı-kúıi de baqylaýda. «Jambyl sý qoımalary» mekemesi óndi­ristik-tehnıkalyq bóliminiń basshysy Maqsat Jumatovtyń aıtýynsha, aǵymdaǵy jyldyń ózinde óńirdegi 20-dan astam sý qoımasyna josparly jón­deý jumystary júrgizilipti. «Al ótken jyly 10,1 mln teńgege 2 sý qoımasyna jóndeý jumysy josparlanǵan bolsa, «Jambyl sý qoımalary» mekemesi aqshany únem­­­dep, baǵa suratý tásili arqyly 5,5 mln teńgege 5 sý qoımasyn jón­degen. Bıyl­ǵy birinshi jartyjyldyqta óz kúshi­miz­ben 4 sý qoımasyn jónge kel­tirdik. Taǵy ekeýine «Talas-Asa» meke­mesimen birlese jóndeý ju­mys­­tary júrgizilýde. Budan bólek, bıyl jergilikti bıýdjetten bólingen 61,2 mln teńgege oblystaǵy taǵy 17 sý qoımasyna jóndeý jumystary jal­ǵa­sýda», deıdi M.Jumatov. Jalpy «Jambyl sý qoımalary» mekemesiniń teń­gerimindegi sý qoımalary men bóget­ter 5 aýdandyq bólimshege bólin­gen. Bul bólimshelerde 36 adam eńbek etedi. Endi mekemeniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn kúsheıtý maqsa­tyn­da oblystyq bıýdjetten 38 mln teńge bólinip, arnaıy tehnıkalar men qural-saımandar alynypty.

О́ńirdegi sharýaǵa qolaıly aımaq­tyń biri – Baızaq aýdany. Aýdan­da­ǵy «Kósheneı» sý qoımasynyń syıymdylyǵy 800 tekshe metr bolsa, búginde onyń 45 paıyzyna sý tolǵan. Munda eki tehnıkanyń kúshimen bógetter nyǵaıtylyp, basty shlıýz qaqpa dánekerlenip, bekitilipti. Osy ýaqytqa deıin munda tek 60-70 pa­ıyz ǵana sý jınaýǵa bolatyn bolsa, endi jóndeýden ótken soń 100 paıyz toltyrýǵa múmkindik bar. Aýdandaǵy 100 gektar alqaptyń bo­­ıyna atalǵan qoıma arqyly sý berilýde. Sonymen qatar aýdandaǵy «Shálke» sý qoıma­sy­nyń 148 metr jerine jóndeý júrgizilip, bóget qoıylǵan. Aýdandaǵy «Keńes-1» sý qoımasynyń da 7 metr jeri betondalǵan. Munda jóndeý jumystaryn júrgizgen «Asa-Talas» mekemesi josparlanǵan 1 mln 125 myń teńgeni únemdeýdiń nátıjesinde 425 myń teńge utyp alyp, bólingen qarjynyń 62 paıyzyn únemdegen.

Budan bólek Talas aýdanyndaǵy «Bólek­qyzyl» sý qoımasynyń syıym­dy­lyǵy 16 mln tekshe metrdi quraıdy. Búgingi tańda munda demeýshilerdiń tarapynan jóndeý jumystary júrgizilýde. «Jambyl sý qoımalary» mekemesi Talas-Sarysý bólimshesiniń basshysy Kenjebek Omarqulov «Bólekqyzyl» sý qoımasy búginde aýdannyń Ábilda, Kóshek jáne Bóltirik aýyldaryn sýmen qamtyp otyrǵanyn aıtty. Eger mundaǵy sý azaıatyn bolsa, aýyldardaǵy qudyq sýlary da tartylyp qalady eken. Sebebi egistik pen maldyń yrysy osy sýda bolyp tur. Alaıda kóktemgi sýdan jyrylǵan jerlerdiń kólemi úlken bolǵandyqtan, ony qalpyna keltirý de ońaı bolmaı turǵan kórinedi. Shamamen 50 myń tekshe topyraq qajet bolsa, búginde 25 myń tekshe topyraq tógilipti. «Sondyqtan da jergilikti halyq mundaǵy jóndeý jumystarynyń aıaqtalýyn taǵatsyzdana kútýde. Sý arnasyna tolsa, sharýalar taǵy 100 gektar jerge egin egip, jerdi tıimdi paıdalanýǵa nıetti», deıdi Kenjebek Omarqulov. Jalpy Talas aýdanynda 17 sý qoımasy bolsa, onyń 14-i «Jambyl sý qoımalary» mekemesine qaraıdy. Kenjebek Omarqulovtyń aıtýynsha, eger atalǵan mekemeniń teńgerimine taǵy da birqatar iri transport pen tehnıka alynsa, mekemeniń óz kúshimen-aq jóndeý jumystaryn júrgizýge bolady eken. Atalǵan mekemeniń bólim basshysy Maqsat Jumatov ta eger KamAZ, mehanıkalyq tıegish, katok, tral syndy aýyr tehnıkalar alynsa, mekemeniń ózi-aq jóndeý jumystaryn júrgize beretinin aıtty. Alaıda bul maqsatqa 75 mln teńge qajet bolyp tur.

Jambyl aýdanynda ornalasqan «Kóktem-2» bógeninde qazir 66 pa­ıyz sý bar. Atalǵan bógenniń jalpy syıymdylyǵy 500 myń tekshe metrdi quraıdy. Jalpy Jambyl aýdanynda 21 sý qoımasy bar bolsa, onyń 8-ine «Jambyl sý qoımalary» mekemesi jaýapty. Negizinen, Jambyl oblysynda sý qoımalary jyl sanap jóndeýden ótkizilip keledi. Máselen, «Shálke», «Kósheneı» sý qoımalarynan bólek, Merki-T.Rysqulov aýdandyq bólimshesine qarasty «Aqermen-2» jáne «Áldenbaı» sý qoımalaryna, sonymen qatar, Jambyl-Jýaly aýdandyq bólimshesine qarasty «Pıoner» sý qoımasynda da jóndeý jumystary júrgizilgen. Taǵy bir aıta keterligi, Jýaly aýdany boıynsha 4, Jambyl aýdany boıynsha 1 jáne Merki aýdany boıynsha 2 sý qoımasyn qaıta qalpyna keltirý josparlanǵan. Atalǵan sý qoımalary qalpyna kelip, oǵan 2,8 tekshe metr sý jınalsa, nátıjesinde sýarmaly alqap 3 myń gektarǵa deıin artatyn bolady. Alaıda bul jumystardyń ýaqtyly ári sapaly atqarylýy «Jambyl sý qoımalary» mekemesiniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń qaýqaryna baılanysty bolyp otyr.

Sonymen qatar óńirde ıesiz bó­get­ter men sý qoımalary da bar­shy­lyq. Onyń naqty sany áli anyq­ta­lý ústinde eken. Búginde olardy da respýblıkalyq menshikke ótkizý jumystary júrgizilýde. О́tken jyly Sarysý aýdanyndaǵy «Búrkitti» sý qoımasy respýblıkalyq menshikke ótse, bıyl Talas aýdanyndaǵy «Jar­tas» sý qoımasy ótken. Taǵy bir aıta keterligi, óńirde bógenderdiń sany kóbeıgenimen, onyń sapa máselesi de nazar aýdararlyq. Máselen, ilgeride Almaty oblysyndaǵy «Qyzylaǵash» jáne Qaraǵandy oblysyndaǵy «Kókpekti» sý qoımalarynyń buzylýy saldarynan jergilikti halyq japa shekken edi. Áýeli, sondaı qıyn jaǵdaıdy boldyrmaý munda da birinshi másele. Aıtalyq, Talas aýdanyndaǵy «Bólekqyzyl» sý qoımasyna sekýndyna 150 tekshe metr sý kelip, saldarynan bógetti jyryp ketken edi. Sondyqtan kóktemgi erigen qar sýlaryn qoımalarǵa jınaý kezinde de qaýipsizdiktiń qamta­ma­syz etilgeni durys. «Jambyl sý qoımalary» mekemesiniń bólim basshysy Maqsat Jumatovtyń aıtýynsha, oblysta sý qoımalarynyń tehnıkalyq jaǵdaıy 10-15 paıyz qanaǵattanarlyq bolǵanymen, oǵan 50-60 paıyz ǵana sý toltyrýǵa bolady eken. Al júz paıyzǵa deıin shyǵýyna áli biraz ýaqyt kerek. О́ńirde kóbeıip kele jatqan sý qoımalary keleshekte «Kırov» sý qoımasyna degen táýeldilikti joıa ala ma, joq pa, ol da ýaqyttyń enshisinde.

Jambyl oblysy