Baısal tartqan balalar óleńi

Osyndaıda «qazaq ádebıetinde ba­lalarǵa arnalǵan óleńdi birinshi bolyp kim jazdy eken?» degen suraqtyń qylań ber­geni bar. Búginde biz 5 jasynda mýzyka jazyp, konsert beretin, aǵyl-tegil óleń shyǵaryp, matematıkalyq kúrdeli esep­terdi shemishkeshe shaǵatyn, eresekter sekildi eljiretip án salyp, aýada qa­lyqtap bıleıtin býynsyz balalar týraly jańalyqtardy kóp estip, kóp bilemiz. Biraq besikten beli jańa shyqqan balaǵa kere­gi bul emes, eń aldymen olardyń er­tegi tyńdap, óleń, jumbaq, jańyltpash jat­tap ósýiniń mańyzdylyǵy týraly psı­hologtar da, aqyndar da jıi eskertip ja­tady. Sebebi belgili, óleńde áýen, yrǵaq, maǵyna bar, endeshe ol – tárbıe, til ustartý quraly, beısanaly túrde má­de­nıet qalyptastyratyn, ádemilikke baý­lıtyn aýyzsha úıretiletin alǵashqy «áripsiz álippe». Balabaqsha men bastaýysh synyptardyń eń kóp paıdalanatyny – balalarǵa arnalǵan óleńder, endeshe onyń sapasy men deńgeıi tómen bolsa, tár­bıe de tómen bolady degen sóz.

Tańdaıy taq-taq etip taqpaq aıtyp tur­ǵan balanyń ózi de, tili de tátti. Tilge jeńil, júrekke jyly tıedi. Balanyń tanymyn, ózine laıyq álemin, oı-sanasyn, tilin jetildirýde ata-ana úshin tórt aıaǵyn teń basyp tógilip túsken tórt shýmaqty taqpaqtan asqan kómekshi qural joq.

Baıqaǵanymyz, qazir balalarǵa arnalyp jazylǵan óleńderdiń kópshiliginiń tili aýyr, bir-birine kúshtep ákep tirkep, qol­dan qurastyrǵan sóz qabyldaýǵa tym qıyn, sana elegine salǵanda jymdasyp, ju­tylyp ketetindeı jutynyp turǵan oı joq. Balalardyń qylyǵyna saı ázilmen, oına­qy jazylǵan óleńderden góri, ba­ıyp­tylyq basym. Salmaqty kisige ar­nal­ǵandaı tym salıqaly sóıleıdi keı taq­paqtar. Oqyǵan saıyn qabaǵyń jazylyp jadyraı túskenniń ornyna kúrdeli oı­dy oıyn balasy túsinbeı qala ma degen qor­qynyshpen túıile túsip tyńdaısyń. Qazaq balalar poezııasynyń kórnekti ókil­deri Saparǵalı Begalın, Muzafar Álim­baev, Ádibaı Tabyldıev, Múbárak Jaman­balınov, Qastek Baıanbaev, Sultan Qalıev, Qarjaýbaı Omarov, О́tepbergen Aqypbekov, Beısebaı Kirisbaev, Bolat Úsenbaev, Baltabaı Ádilov syndy 1960 pen 80-jyldardyń ishinde tanylyp, kish­kentaı baldyrǵandardyń júregine jol taba bilgen osy bir aqyndardyń shoǵyry bolmasa, keıingi jyldary balalar aýylyna at basyn buryp, qataryn tolyq­tyryp, qalam tartyp júrgen aqyn­dar neken-saıaq. Bir qýanarlyǵy, bul min­detti qazir balalar basylymdarynda bal­dyrǵandarmen tikeleı jumys isteıtin jýr­nalısterdiń ózi atqaryp otyr. At tóbelindeı azǵantaı avtordyń aty-jónin Jazýshylar odaǵynyń jyldyq esep berý baıandamasynan estip qalatynymyz bolmasa, olardyń ózi de bylaıǵy jurttyń al­dyna belsenip shyǵa bermeıdi. Sol se­bepti balalar basylymdarynda júıeli ja­rııalanyp júrgen júırikterdiń shy­ǵar­malaryn oqyp, kóńil qýantyp jat­qandar sırek. Olardyń óleńderiniń jeke jınaq bolyp basylyp shyǵýyna jan­­­­­ashyrlyq tanytyp, shet tiline aýdarylyp, kereqarys antologııaǵa enýine qam­qorlyq kór­setýge múddeli mekemeler keri­sinshe, jyly jaýyp qoıyp otyrǵany ókinishti.

Poezııa patshalyǵyn baǵyndyrýǵa kele­tin aqyn joq emes, aqyn kóp. Bi­raq olar nege ekeni belgisiz, balalar taqy­rybyn mise tutqan emes. Búgingi balalar áli kúnge deıin joǵaryda atalǵan aqyn­dar­dyń óleńderin oqyp, jattap ke­ledi. «Buryn balalar aqyny kóp edi, qa­zir nege az?» degen saýaldy balalar aqyn­darynyń atasy Muzafar Álimbaevqa kózi tirisinde qoıǵanymyzda: «Ras, buryn balalar aqyny kóp bolatyn. Nege? Munyń se­bebi bylaı. Balalar aqyny az degen má­sele búgin ǵana kóterilip otyrǵan joq. Ol zamanda da az edi. Biraq balalar áde­bıetin, sonyń ishinde balalar poezııasyn kó­terý máselesi qoıyldy da, balalar aqy­nyn yntalandyrý, kótermeleý jaǵy qa­tań qolǵa alyndy. Oǵan tólenetin qa­lamaqy eresekterge jazatyn aqyndarǵa qa­raǵanda eki-úsh ese kóp tólenetin boldy. Mine, osy kezde búkil aqyndar baısal­dy taqyryptaryn bir shetke ysyryp qoıdy da, jappaı balalarǵa arnap óleń jaza bastady. Qalamaqynyń kóp tó­lengeni sonshalyq, tipti qaltamdaǵy burqyraǵan aqshany sanamaıtynmyn da» degeni bar-tyn.

Másele qaıda! Alaıda keıbir aqyn­dar bolmasa, qazir sol aqyndardyń kópshi­liginiń óleńderi mazmun jaǵynan eskirdi. Tanymy da bólek, qyzyǵy da basqa, sıqyr men tamashanyń bárin tehnologııadan iz­degen qazirgi balanyń qýanyshyn, ózine laıyq rýhanı suranysyn qanaǵattandyra al­maıdy.

Balalar óleńderinde eskerilmeı júr­gen taǵy bir jaıt – ósip kele jatqan bala­nyń ultjandy bolyp jetilýine ól­sheý­siz kómegi tıetin, ulttyq tanymnyń ir­getasyn qalaıtyn etnografııalyq, fol­klorlyq uǵymdardy óleńge paıdala­ný jaǵy umyt qalyp barady. Mysaly, «Qýyr-qýyr, qýyrmash», besik jyry, «bas barmaq, balan úırek» dep bastala­tyn qazaqsha sanamaq sekildi taza ult­tyq tanymnan tamyrlanyp shyqqan óleń­der búginde jetispeıdi-aq. Balalarǵa ar­nalǵan kez kelgen ulttyq dástúr Naýryz, Táýel­sizdik kúni sııaqty birdi-ekili merekelerde teatrlandyrylǵan kóriniste ótedi. Bir kúndik shabylys, bir kúndik shar­shaý. Al balalardyń qulaǵyna ábden sińip, kún saıyn oı-sanasynda jańǵyryp tu­ratyn, óleńniń órisin keńeıtetin naǵyz bas­taý-bulaq retinde qaramaıtyndyqtan, aqyndar bul aýylǵa aıaqtaryn attap baspaıdy.

Birtalaı jyl buryn qalalyq ákimdik mek­tep jasyna deıingi balalarǵa ar­nal­ǵan shyǵarmalarǵa baıqaý jarııa­lady. Balalarǵa arnalǵan dúnıeniń az­dyǵyn bilgennen, joqtyqtyń saldary­nan jasalǵan qadam bolatyn bul. Bal­dyrǵandarǵa kúrdeli oıdyń keregi joq. Basty nárse – balalarǵa taqul-tuqyl til úıretý, tanymdyq nárseni bildirý. Tip­ti jazýshy Berdibek Soqpaqbaev ta áde­bıettegi jolyn alǵash balalarǵa arnap óleń jazýdan bastaǵan edi. Olardaǵy ıýmor qandaı edi?! Baldyrǵandardyń bo­ıyna ıýmordy erte bastan egý qajet. Osy ıýmor jetispegendikten de, júrekti aýyrt­paıtyn, janyn tyrnamaıtyn ázil-qaljyń aıta bilmeıtindikten de adamdar bir-birine jaýyǵyp qaraýdy údetip kele jatqandaı. Kinásiz kúlki turǵan jerde zııankestik bola ma? Kinásiz kúlki adamǵa degen qurmetti týǵyzady. Oqýlyq qurastyrýshylar da eń kishkentaı oqyrmanǵa osyndaı óleń keregin eskere bermeıdi.

Shyǵarmashylyq jolyn balalar áde­bıetinen bastasa da, júre kele eresekter taqyrybyna aýysyp ketip jatý sebebi, qalam­gerlerge durys kóńil bólinbeýden. «Taq­paqshylar» dep qana qaraıtyn kóz­qarastan arylyp, kótermeleý jaǵyn umyt qaldyrmasa, ózinshe bir shoǵyrdyń qalyp­tasýyna esh kedergi joq. Balalardy eń alǵash adamgershilikke tárbıeleıtin naq osy taqpaqshylar arasynda tıisti oryndar tarapynan jyl saıyn baıqaý ja­rııalanyp, qoldaý kórsetilip, demeý jasalyp otyrmasa, taqyryp boıynsha jyrlatyp, jarystyrmasa, búgingi bala­nyń álemine erkin boılaı alatyn jańa esimderdiń jarqyrap shyqpasy anyq.

ALMATY