Demokratııany damytý dińgegi

Beısenbi, 31 qańtar 2013 8:00

Fınlıandııada jergilikti ózin ózi basqarýdy el prezıdenti taǵaıyndaıtyn gýbernator júrgizedi eken. Osy jaı oıǵa qaldyrady. Bul máselege nege munshalyqty mán beriledi? Memlekettik basqarý júıesin odan ári jetildirý, demokratııany damytý Prezıdent N. Á. Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynyń  asa mańyzdy ári irgeli baǵyttarynyń biri retinde belgilenýiniń sebebi nede?

Beısenbi, 31 qańtar 2013 8:00

Fınlıandııada jergilikti ózin ózi basqarýdy el prezıdenti taǵaıyndaıtyn gýbernator júrgizedi eken. Osy jaı oıǵa qaldyrady. Bul máselege nege munshalyqty mán beriledi? Memlekettik basqarý júıesin odan ári jetildirý, demokratııany damytý Prezıdent N. Á. Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynyń  asa mańyzdy ári irgeli baǵyttarynyń biri retinde belgilenýiniń sebebi nede? Respýblıkanyń 2050 jylǵa qaraı álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýge qol jetkizý maqsaty bılikti ortalyqsyzdandyrý, Parlamenttiń rólin kúsheıtý, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdardy nyǵaıtý salasyndaǵy mindettermen nege ushtastyrylady?

Jergilikti ózin ózi basqarý te­tigin je­til­dirý máseleleri óńirlik damý úderisterin tıimdi basqarýdy qamtamasyz etý jó­nin­degi memlekettik strategııamen bir arnada qaralady. Qoǵam men azamattardyń memlekettik sheshimderdi qabyldaý men iske asyrýǵa qatysýy osynyń mańyzdy shartyna aınalýǵa tıis. Bul úshin «jergilikti ózin ózi basqarý organdary arqyly halyqqa jergilikti mańyzy bar máselelerdi óz betimen jáne jaýapkershilikpen sheshýine naqty múmkindik berý kerek».

Memlekettik qurylys úshin osyndaı asa ózekti máseleler Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń Parlament de­pý­tat­tarynyń qatysýymen bolǵan ús­ti­miz­degi jylǵy qańtardaǵy Almaty qa­la­­sy­­nyń ókildi jáne atqarýshy bılik aktı­vimen kezdesýiniń basty taqyrybyna aınaldy. Prezıdent óz Joldaýynda alǵa qoıǵan osynaý mańyzdy mindetti talqylaý jergilikti ózin ózi basqarýdy damytýdyń otandyq jáne halyqaralyq praktıkasyna negizdeldi. Respýblıkanyń iri qarjy, mádenı, týrıstik, bilim berý ortalyǵy bolyp tabylatyn Almatyda jergilikti ózin ózi basqarý elementteri, arnaıy zańnyń joqtyǵyna qaramastan 90-shy jyldardyń ózinde engizile bastaǵan. Qoǵamdyq ózin ózi basqarý komıtetterimen (QО́K) ózara is-qımyl jasaý úshin 1993 jylǵa qaraı olardyń sany 60-tan asty, qalalyq jáne barlyq aýdandyq ákimdikterde bólimsheler quryldy. Basqarý problemalary jáne aýmaqtardy keshendi damytý jónindegi «Orta» úılestirý-ádistemelik ortalyǵy jergilikti ózin ózi basqarý jónindegi normatıvtik qujattarǵa salmaqty ǵylymı zerdeleý júrgizdi. QО́K tájirıbesin eskere otyryp, olardyń na­ryqqa kóshý jaǵdaıyndaǵy sharýashylyq-áleýmettik qyzmetin aıqyndaıtyn qujat­tar daıyndalǵan bolatyn. Sol kezde res­pýblıkada tuńǵysh mýnısıpaldyq bas­qarý jáne menedjment ınstıtýty da qu­ryldy. Osy quralymdardyń qatysýymen «Almaty qalasynda aýmaqtyq qoǵamdyq ózin ózi basqarýdy damytý týraly» qujat qabyldanǵan edi. Olarǵa qala tirshiligin qam­tamasyz etý jónindegi ókilettikter de júkteldi.

Konstıtýsııa men jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar týraly zań qabyl­danǵannan keıin Qoǵamdyq ózin ózi basqarý komıtetteri Aýmaqtyq halyqtyń ózin ózi basqarýy komıteti (AHО́BK) bolyp qaıta quryldy. Olar úılerdiń, olardyń árbir bólikteriniń jáne kóshe komıtetteriniń aǵa ókilderi arqyly qala turǵyndarymen baılanysty saqtap otyrdy. Halyqty áleýmettik qorǵaýǵa, soǵys jáne eńbek ardagerlerine, múgedekterine, az qamtylǵan azamattarǵa, zeınetkerlerge járdem berýge erekshe nazar aýdarylatyn. Turǵyn úı-turmystyq máselelerdi sheshý, qoǵamdyq tártipti saqtaý, mádenı demalys jónindegi ister olardyń jumysynyń mańyzdy bóligi boldy.

Jergilikti bılik ınfraqu­ry­lymynyń bir býyny retinde halyqtyń ózin ózi uıym­dastyrýynyń bul qurylymdary «azamat­tardyń birlesip jumys isteý mektebin» damytýdyń, áleýmettik belsendilikti arttyrýdyń, azamattardy jergilikti mańyzy bar máselelerdi sheshýge qatystyrýdyń tetigine aınaldy. Aıta ketetin bir jaıt, bul qurylymdardyń tájirıbesi qalalyq máslıhatqa «Almaty qalasyndaǵy jergilikti ózin ózi basqarý týraly ýaqytsha erejeni» bekitý úshin negiz boldy. Qujat jergilikti ózin ózi basqarý organdaryn uıymdastyrý jáne olardyń jumys isteýi qaǵıdalary men tártibin retteıtin respýblıkadaǵy alǵashqy normatıvtik aktilerdiń birine aınaldy. Jergilikti ózin ózi basqarý qurylymdarynyń tájirıbesi, olardyń jumys isteý qalyptary men ádisteri elimizdiń zańnamasynda eske­rilýge tıis dep esepteımin.

Barshamyzǵa málim, jergilikti ózin ózi bas­qarýdy qalyptastyrýdyń negizgi tus­tary Konstıtýsııa men Qazaqstan Respýblı­kasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly 2001 jylǵy zańda bekitilgen. Osylarǵa sáıkes, halyqtyń jergilikti mańyzy bar máselelerdi óz betinshe sheshýine quqyq beriledi jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń derbestigine kepildik saqtalady.

Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev­tyń bastamasy boıynsha elimizdiń Konstı­týsııasyna 2007 jylǵy mamyrda engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar jergilikti ózin ózi basqarýdy qurý men uıymdastyrýǵa baılanysty máselelerdi tujyrymdamalyq turǵydan sheshý salasyndaǵy mańyzdy qadam bolyp tabylady. 2009 jylǵy aqpan aıynda jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly zańǵa Parlament engizgen zańnamalyq túzetýler de jergilikti ózin ózi basqarý júıesin damytýǵa pármendi serpin berdi. Normatıvtik-quqyqtyq aktilerdegi osy ózgerister jergilikti mańyzy bar máselelerdi sheshýdegi jergilikti ózin ózi basqarýdyń negizgi ókildi organdary retindegi máslıhattardyń rólin aıtarlyqtaı dárejede kúsheıte tústi, olardyń quqyqtary men quzyrynyń aıasyn keńeıtti, sonymen bir mezgilde, jergilikti atqarýshy bılik organdarymen ózara qarym-qatynas teńgerimi jáne fýnksııalardyń arajigin ajyratý týraly másele retteldi.

Túzetýlerge sáıkes, qoǵamdyq jáne memlekettik ınstıtýttardyń birigýine jol bermeıtin norma alyp tastalǵanyn atap ketý kerek. Sonymen qatar, jergilikti ózin ózi basqarýdy halyq tikeleı, sondaı-aq, máslıhattar men halyqtyń yqsham toptary turatyn aýmaqtardy qamtıtyn jergilikti qoǵamdastyqtardaǵy basqa da jergilikti ózin ózi basqarý organdary arqyly júzege asyrady dep aıqyndaldy. Budan basqa, zańǵa sáıkes jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna memlekettik fýnksııa­lardy júzege asyrý tapsyrylýy yqtımal, munyń ózi mańyzdy máseleni – jergilikti ózin-ózi basqarý organ­darynyń memlekettik organdarmen ózara is-qımylyn uıymdastyrý máselesin sheshý úshin aýqymdy múmkindikter týǵyzady.

Memlekettik basqarý jáne jergilikti ózin ózi basqarý fýnksııalaryn oryndaý jónin­degi quqyqtar men mindetter berilgen ákimder jergilikti ókildik jáne atqarýshy bıliktiń arasyn baılanystyratyn býyn bolyp otyr. Bul jergilikti bılik organdary qyzmetin sapalyq turǵydan jańa deńgeıge – azamattarymyzdyń problemalaryn barynsha tıimdi sheshýge múmkindik beretin «birlesip basqarý» deńgeıine shyǵarýǵa septigin tıgizedi.

Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, qazaqstandyq model halyqaralyq tájirıbege sáıkes keledi, óıtkeni, jergilikti memlekettik basqarý men ózin ózi basqarýdy biriktiretin aralas júıeniń bolýy kóptegen memleketter úshin sıpatty jaıt. Máselen, Túrkııanyń negizgi ákimshilik-aýmaqtyq birlikterindegi (el) jergilikti ózin ózi basqarýdy ortalyq bılik ókilderi (ýálı) júzege asyrady, biraq saılamaly bas keńester men atqarýshy organdar – enjúmender de bar. Qalalar men okrýgtik eldi mekenderde mýnısıpaldyq keńester, al aýyldarda – aqsaqaldar keńesi men bir mezgilde el ókili bolyp tabylatyn starosta saılanady.

Búgingi zaman talaptaryna saı keletin jergilikti ózin ózi basqarý júıesin qurý úderisi qazir de jalǵasýda. Prezıdenttiń Jarly­ǵymen 2012 jylǵy qarashada Jergi­likti ózin ózi basqarýdy damytý tujyrymdamasy bekitilip, osy arqyly jergilikti ózin ózi basqarý ınstıtýtyn damytýdyń uzaq merzimdi memlekettik strategııasy qabyldandy, onda máseleler keshenin, onyń ishinde quqyqtyq sıpattaǵy, atap aıtqanda, jergilikti ózin ózi basqarý salasyndaǵy zańnamany jetildirý máselelerin sheshý kózdelgen.

Jergilikti ózin-ózi basqarýdy odan ári jetildirý jónindegi sharalar jaıynda «Qazaqstan-2050» Strategııasynda da aıtylady. Prezıdenttiń máslıhattar arqyly aýyl ákimderin saılaý ınstıtýtyn 2013 jyldan bastap engizý týraly sheshimi belgilengen mindetterden týyndaıtyn asa mańyzdy úlken betburys dep aıtýǵa bolady. Barlyǵy 2533 ákim, onyń ishinde aýyldyq okrýgterdiń, kentterdiń, sondaı-aq, aýdandyq mańyzy bar 50 qalanyń ákimi saılanatyn bolady. Bul – barlyq deńgeıdegi ákimderdiń jalpy sanynyń 91,7%-y.

Sonymen qatar, Memleket basshysy atap kórsetkendeı, qoldanystaǵy zań­na­ma jergilikti ózin ózi basqarýdyń jumys isteýiniń barlyq túıtkilderin jetkilikti dárejede sheship bere almaıdy. Alǵa qoıyp otyrǵan reformanyń mańyzy – ortalyq pen óńirler arasyndaǵy jaýap­kershilikter men ókilettikterdiń arajigin ajyratý, bıliktiń jergilikti organdary­nyń rólin kúsheıtý. Bul jergilikti ózin ózi basqarýdy damytý, bıýdjetaralyq qaty­nastar, eldiń ortalyǵy men óńirleri arasyndaǵy, jergilikti jerlerdegi bıliktiń túrli deńgeıleri arasyndaǵy ókilettikterdi ortalyqsyzdandyrý men ara jigin ajyratý, jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn qajetti ókilettikter aýqymymen, kadrlarmen, qarjylyq materıaldyq quraldarmen jáne resýrstarmen qamtamasyz etý salasyn­daǵy búgingi kúni oryn alyp otyrǵan prob­lemalardyń barlyǵyn birtindep sheshý­ge jaǵdaı týǵyzady.

Osyǵan baılanysty memleket jergilikti ózin ózi basqarý salasynda qazaqstandyq zańnamalardyń quqyqtyq bazasyn odan ári jetildirý jóninde aýqymdy jumystar josparlaýda. Onyń tıimdiligi kóbine bıliktiń barlyq tarmaqtary men deńgeıleriniń, azamattyq qoǵam ınstıtýttary men halyqtyń úılesimdi, syndarly jáne kásibı ózara baılanys jasaýyna baılanysty bolady. Atalǵan másele boıynsha qazirdiń ózin­de atqarylǵan jumystar barshylyq. Atap aıtqanda, Parlament Senaty janyn­da qurylǵan Jergilikti ókildi organdarmen (máslıhattarmen) ózara is-qımyl jasaý jónindegi qoǵamdyq keńes ónimdi bıliktiń barlyq deńgeıleriniń qyzmetterin úılestirýdiń jáne saılaýshylar korpýsymen baılanysty júzege asyrýdyń tıimdi quralyna aınaldy.

Onyń qyzmeti zańnamany, onyń ishinde jergilikti memlekettik basqarý salasyndaǵy zańnamany jetildirýge, jergilikti ózin ózi bas­qarý ınstıtýttaryn jáne óńirler damýy­nyń quqyqtyq negizin qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan.

Máslıhattarmen ózara is-qımyl jasaý jónindegi keńestiń kóshpeli otyrystary Senattyń jergilikti bılik organdarymen jáne halyqpen keri baılanysyn ornatýdyń pármendi quraly bolyp tabylady. Oblystyq jáne aýdandyq máslıhattardyń ókilderimen Senatta júıeli ótkiziletin kezdesýler tıimdi praktıkaǵa aınaldy. Osy kezdesýler barysynda jalpy memlekettik jáne jergilikti mańyzy bar, qoldanystaǵy zańnamaǵa qatys­ty ózekti máseleler syndarly túrde tal­qylanyp, alda turǵan mindetterdi sheshýdiń joldary men ádisteri týraly jergilikti jerlerdiń usynystary aıtylady.

Budan basqa, óńirlerdi, jergilikti ózin ózi basqarýdy damytý jáne ulttyq zańnamany jetildirý salasyndaǵy memlekettik saıasatty túsindirýdi jáne nasıhattaýdy júrgizip otyrǵan Senat depýtattarynyń «О́ńir» toby da jergilikti bılik organdarymen tyǵyz baılanysta.

Atqarýshy bılik organdarynyń da qoǵammen keri baılanys jasaıtyn óz arnalary bar. Olar – ákimderdiń halyq aldyndaǵy jyl saıynǵy esepteri, qabyldaý kúnderi, ákimdikter janyndaǵy qoǵamdyq keńester, bıznes, úkimettik emes uıymdar, ǵylymı orta ókilderiniń qatysýymen ótkiziletin «dóńgelek ústelder» jáne t.b. «Elektrondyq úkimet», ákimdikterdiń veb-saıttary jáne áleý­mettik jelilerdegi blogtar sııaqty kom­mý­nıkasııanyń jańa tehnologııalyq tásil­derin qoldaný aıasy keńeıip keledi.

Basqasha aıtqanda, biz oryn alǵan problemalardy anyqtaýdyń jáne olardy tıimdi sheshýge yqpal etýdiń, tájirıbe almasýdyń, ortaq strategııa qalyptastyrýdyń, ózara qoldaý kórsetý men baqylaýdyń naqty tetigin ıelenip otyrmyz. Bizge tek osy tetikti memleket pen qoǵamnyń damý múddelerine saı paıdalanýdy úırenýimiz qajet. Bul, ásirese, memlekettik basqarýdyń qoldanystaǵy praktıkasyna jergilikti ózin ózi basqarýdyń ornyǵa túsken qalyptarymen qosa, jańa nysandaryn engizý sııaqty jaýapty iste óte mańyzdy bolmaq.

Jergilikti ózin ózi basqarý barlyq demokratııalyq jaǵynan damyǵan elderdiń memlekettik qurylym júıesinde eleýli ról atqarady. Bul, jergilikti ózin ózi basqarý, azamattyq qoǵamnyń ajyramas bóligi jáne halyqtyń erkin tikeleı bildiretin ári demokratııalyq memlekettiń konstıtýsııalyq qurylysy negizderiniń birin quraıtyn halyq bıliginiń asa mańyzdy nysany bolyp tabylatynymen aıqyndalady. Kópshilik bıliginiń eń buqaralyq jáne halyqqa etene jaqyn organy bola otyryp, jergilikti ózin ózi basqarý júıesi azamattardyń jergilikti mańyzy bar kókeıkesti máselelerdi sheshýge óz jaýapkershiligimen jáne óziniń menshikti qarajatymen tóteleı ári tikeleı qatysýyna múmkindik beredi. Sarapshylardyń pikirinshe, jergilikti problemalardy egjeı-tegjeıli bilýi, olardy sheshýdegi derbestigi, jergilikti ózin ózi basqarý organdary qyzmetiniń ashyqtyǵy, azamattardyń iske múddeli qatysýy sııaqty ereksheliginiń arqasynda jergilikti ózin ózi basqarý qoǵamdyq basqarý fýnksııalaryn tómengi deńgeıde iske asyrýdyń neǵurlym tıimdi ádisi bolyp tanylyp otyr.

Jergilikti ózin ózi basqarýdyń tıim­diligi kóbine tek retteýdiń zańnamalyq negizine jáne qarjylyq-ekonomıkalyq jaǵynan qamtamasyz etilýine ǵana emes, sondaı-aq, halyqtyń jergilikti ózin ózi basqarý júıesindegi óz quqyqtaryn jáne múmkindikterin túsinýine, jergilikti ózin ózi basqarýdy júzege asyrýǵa shyn má­nin­de qabilettiligine de baılanysty eke­nin aıta keteıik. Bul ózin ózi basqarý organ­darynyń arasynda da, sondaı-aq, jergilikti qoǵamdastyq músheleriniń arasynda da keńinen túsindirý jumysyn júrgizýdi qajet etedi. Ár túrli jergilikti máselelerdi qazirgiden de belsendi, únemdi jáne sapaly sheshý úshin jergilikti úkimettik emes uıymdar men azamattardy qatystyrý mańyzdy.

«Qazaqstan-2050» Strategııa­syn­da alǵa qoıylǵan jergilikti bılik organdarynyń memlekettik basqarý júıesindegi róli men mańyzyn kóterý jónindegi tapsyrmalardy iske asyrý jergilikti ózin ózi basqarýdyń tolymdy júıesiniń qalyptasýy jáne tikeleı memlekettik basqarý úderisine halyqty tartý úshin naqty alǵysharttar jasaıdy. Al bul – memlekettik basqarýdy ári qaraı jetildirý men demokratııany damytýdyń myqty dińgegi.

Aqan BIJANOV,

Parlament Senaty Áleýmettik-mádenı

damý komıtetiniń tóraǵasy.