Memlekettik mańyzy zor másele

Beısenbi, 7 aqpan 2013 7:32

Elbasy Joldaýynda aldaǵy ýaqytta da memlekettik tildi damytý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrý tabandylyqpen jalǵasa beretindigi, álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýi úshin osy bastan kirisýimiz kerektigi, sondaı-aq, termınologııa máselesinde de qolǵa alar isterdiń áli barshylyq ekendigi qadap aıtyldy. 

Tilshi-ǵalym retinde, memlekettik mańyzy zor joǵaryda aıtylǵan máselelerge beı-jaı qaramaı, ózimizdiń kózqarasymyzdy bildirip, Elbasy kórsetken mindetterdi iske asyrýda birinshi kezekte qolǵa alynatyn is sharalarǵa toqtalsaq deımiz.

Beısenbi, 7 aqpan 2013 7:32

Elbasy Joldaýynda aldaǵy ýaqytta da memlekettik tildi damytý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrý tabandylyqpen jalǵasa beretindigi, álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýi úshin osy bastan kirisýimiz kerektigi, sondaı-aq, termınologııa máselesinde de qolǵa alar isterdiń áli barshylyq ekendigi qadap aıtyldy. 

Tilshi-ǵalym retinde, memlekettik mańyzy zor joǵaryda aıtylǵan máselelerge beı-jaı qaramaı, ózimizdiń kózqarasymyzdy bildirip, Elbasy kórsetken mindetterdi iske asyrýda birinshi kezekte qolǵa alynatyn is sharalarǵa toqtalsaq deımiz.

Jalpy, latyn álipbıine kóshý týraly buǵan deıin de áńgime qozǵalǵan bolatyn. Sonaý ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan beri, ıaǵnı táýelsizdik alǵan kezden bastap, túrki tildes halyqtardyń latyn qarpine kóshý máselesi kóterilip keledi.
Elbasymyz 2006 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııasynda qazaq tilin latyn grafıkasyna aýystyrý boıynsha zertteýler júrgizip, latyn qarpine kóshken túrki tildes memleketterdiń tájirıbesin jınaqtap, usynys engizýdi tapsyrǵan bolatyn. Ile-shala Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń janynan Premer-Mınıstr basqaratyn Memlekettik komıssııa qury­lyp, naqtylanǵan is-sharalar jospary bekitilip, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi osy másele boıynsha negizgi jaýapty mem­lekettik organ retinde aıqyndalǵan edi. Tıisinshe, mınıstrlik janynan jumys toby qurylyp, oǵan basshylyq etý maǵan júktelgen bolatyn. Sol kezde joǵary bilim berý departamenti men ǵylym komıteti bir­lesip birshama is atqardy. Atap aıtqanda, Ǵylym komıteti basshylarynyń biri – professor Ábdikárim Zeınýllınniń tór­aǵalyǵymen ǵylymı-zertteý ınstıtýt­ta­ry­nyń ókilderinen qurylǵan quzyretti komıssııa túrki tildes memleketterge issapar­ǵa shyǵyp, ol elderdegi latyn qarpine kóshý tájirıbesin zerdelegen bolatyn. Júrgizilgen keshendi zertteýler Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde talqylanyp, taldaý qorytyndysy Úkimetke joldanǵan-dy.
Ol kezde latyn álipbıine qashan ótý kerektigi týraly naqty saıası sheshim qabyldanbaǵandyqtan, ǵalymdar tek usynys deńgeıinde ǵana shektelgen edi. Al Elbasy óz Joldaýynda «Biz 2025 jyldan bastap álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshý úshin daıyndyqqa osy bas­tan kirisýimiz kerek. Bul – ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti másele. Bir kezde tarıh bederinde biz mundaı qadamdy jasaǵanbyz», dep ótý merzimin naqtylap berdi.
Atqarylatyn is-sharalardyń naqtylyǵyna asa zor mán berilýi kerek. Ol úshin ne isteý kerek? Birinshiden, jumysty tıisti komıssııa quramyn jasaqtaý men onyń quzyrettiligin anyqtap alýymyz kerek. О́ıtkeni, «áýeli bul shirkindi bastaý qıyn» degendeı, belgili alǵa qoıǵan maqsattarǵa jetý úshin tııanaqty josparlar túzilý kerek. Mindetter aıqyndalyp, olardy júzege asyrý kezeńderi men qarjylandyrý kózderi naqtylanyp, jaýapty memlekettik organdar aıqyndalýy kerek. Ekinshiden, latyn álipbıi jobasyn usynatyn merzimdi naqtylaý kerek. Bul jerde jalpaqshesheılikke jol berip, kez kelgen usynysty buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaýda saq bolý kerek. Sebebi, sońǵy kezderi BAQ-ta uıymdastyrylǵan pikirtalastar gazet-jýrnaldarda jarııalanyp, teledıdardan kórsetilýde. Osyndaı is-sharalarda oqyrman da, kórermen de latyn álipbıine «erteń-aq ótip ketýge bolady», «bıyl ótýimiz kerek», «ústimizdegi oqý jyly bas­talysymen», t.s.s. usynystardy qardaı boratyp jatyr. Mundaı joldy tıimdi dep esepteı almaımyz. Latyn álipbıine kóshý – zor jaýapkershilikpen, tııanaqty daıyndyqpen iske asyrylatyn memlekettik máni zor másele ekenin umytpaýymyz kerek. Sondyqtan, Elbasynyń Joldaýyn iske asyrýǵa baılanysty Ulttyq jospardyń jasalǵanyn, osy josparda kóterilip otyrǵan máseleniń oryndalý kezeńderi, jaýapty memlekettik organdardyń belgilengenin elimizdiń respýblıkalyq resmı basylym betterinde jarııalaý kerek. Sondyqtan, jurtshylyqty der kezinde memleket josparymen de habardar etip otyrsaq, budan utpasaq, utylmasymyz anyq.
Al endi jazýymyzdy latyn qarpine kóshirýde atqarylatyn is-sharalarǵa toqtalsaq… Úkimet belgilegen joǵaryda kórsetilgen merzimge osy kúnge deıin jınalǵan latyn álipbıine qatysty 100-ge tarta jobany saraptamadan ótkizýdi tezirek qolǵa alý kerek. Maqalanyń basynda aıtyp ótkenimizdeı, Prezıdenttiń 2006 jyly bergen tapsyrmasy negizinde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń lıngvıstıkalyq, pedagogıka-metodıkalyq, áleýmettik-psıhologııalyq, ekonomıkalyq jáne saıası turǵyda keshendi túrde ázirlegen ǵylymı-saraptamalyq taldaýlardy basshylyqqa ala otyryp, sodan bergi 5-6 jyl ishindegi elimizdegi ekonomıkalyq jańǵyrtýǵa baılanysty oryn alǵan oń ózgeristerdi negizge ala otyryp, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi keshendi jumys josparyn túzse, nur ústine nur bolar edi. Bizdiń aıtyp otyrǵanymyz, oryndalǵan jumysty odan ári mazmundylyǵymen tolyqtyra tússek, biz ýaqytty da utar edik ári el kútip otyrǵan, Elbasy tapsyrǵan mindettiń der kezinde údesinen shyǵar edik.
Memlekettik komıssııanyń quramy anyqtalǵanǵa deıin, Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda jınaqtalǵan jobalardyń ishinen 10 shaqty nusqasyn suryptap alyp, talqyǵa salǵan jón bolar edi. О́ıtkeni, joǵaryda aıtqanymyzdaı, 100-ge tarta jobany usynyp, jurtshylyqty dúrliktirýdiń qajeti shamaly. О́zimiz aralasyp, usynylǵan jobalardan habardar bolǵan soń aıtyp otyrmyz. Kópshilikke túsinikti bolý úshin, jobalardyń negizgi-negizgi tujyrymdaryna toqtalsaq, tómendegi usynystardy baıqaýǵa bolady.
Jobalardyń ishinde latyn qarpine aýystyrǵanda, qazaqtyń tól dybystaryna negizdelýin talap etetinder, A.Baıtursynovtyń álipbıi negizinde jazylsa durys bolar edi deıtinder, kompıýterdiń klavıatýrasyndaǵy 26 latyn áripine 42 áripti syıdyrý jaǵyn jaqtaıtyndar, latyn álipbıiniń negizgi nusqasyn alyp, úndestik zańyna baılanysty birlesken áriptermen jasaý qıyn emes deıtinder, keıbir tilderdegi sııaqty dybystardy 2-3 áriptermen bereıik deıtinder, tól dybystarǵa jańa sımvoldar daıyndaýdy usynatyndar, tól dybys­tardy belgileý úshin tóbesine núkte, útir, syzyqsha sııaqty belgi qoıýdy qalaıtyndar, sondaı-aq, túrki jurtyna ortaq 34 tańba úlgisin usynǵan usynymdardy iriktep alýdy qoldaıtyndar t.s.s bar.
BAQ-tarda jarııalanǵan maqalalardyń kópshiligi  latyn álipbıin resmı bekitken kúni bárimiz álipbıimizdi bir ýaqytta latyn qarpine kóshirip jiberetindeı áser qaldyrady. Shyn máninde olaı emes ekendigin qarapaıym halyqqa túsindirý jumystaryn belsendi júrgizýimiz kerek. Memlekettik mańyzy zor bul másele boıynsha arnaıy Memlekettik baǵdarlama qabyldanyp, latyn qarpine kóshý kezeńderi naqty kórsetilip, qarjylandyrý joldary, onyń ekonomıkalyq negizderi jasalyp, ár kezeńderge arnalǵan naqty mindetterdi iske asyratyn memlekettik organdardyń jaýapkershiligi tııanaqtalyp, tolyq jańa jazýǵa kóshý merzimi kórsetiletindigi jaıly búginnen bastap jazylýy da kerek, aıtyla berýi de kerek. Qoryta aıtqanda, kópshilikke aqparattyq málimetti der kezinde jetkizýdi qamtamasyz etýge kóńil bólgenimiz jón. Sonda ǵana qolǵa alynyp otyrǵan kúrdeli máselede pikirtalasty azaıtyp, naqty bir baǵytta júrgizýge múmkindik týar edi degimiz keledi.
Elbasymyz Joldaýda: «Biz qazaq tilin jańǵyrtýdy júrgizýge tıispiz. Tildi zamanǵa saı úılestirip, termınologııa máselesinen konsensýs izdeý kerek. Sonymen qatar, ábden ornyqqan halyqaralyq jáne shet tilinen engen sózderdi qazaq tiline aýdarý máselesin birjola sheshý qajet» dep úlken mindetter júktedi. Shynynda da, Elbasy aıtqandaı, termınologııa boıynsha bizde áli daýly máseleler jeterlik. Bizde pýrızm aǵymyn ustanyp, burynǵy fransýzdar sekildi birde-bir shet tili sózin almaımyz dep, termınniń bárin aýdaryp alý baǵytyn ustanatyndar da bar. Osyndaı maqsatpen kezinde halyqaralyq termınderdiń keıbireýleriniń orynsyz balamamen berilgenderin nesine jasyramyz. Máselen, telefondy –symtetik, mýzeıdi – murajaı, telegramma – jedelhat, balkondy-qyltıma, restorandy – onda as berý rásimin de ótkizetindigimizge qaramastan meıramhana dep aýdaryp aldyq. Akademık Shora Sarybaev ustazymmen birge bul máseleniń oryndy sheshilý joldaryn qarastyrý maqsatynda ǵylymı otyrys­tarda, buqaralyq aqparat quraldarynda, qoǵamdyq pikir týdyrý maqsatynda óz oı-pikirimizdi kezinde bildirgen bolatynbyz. Halyqaralyq termınderdi qazaqshaǵa aýdarýda basshylyqqa alatyn ustanymdardy jarııalaǵanbyz. Biz halyqaralyq termınderdi aýdarý isinde saq bolýǵa shaqyrdyq. Jurtty shatastyrmaý jaǵyn kóp oılastyrý kerektigin aıtqanbyz. Endi bul máselege Elbasynyń ózi aralasyp otyr. Munyń ózi termınjasam máselesiniń asa kúrdeliligin ańǵartsa kerek.
Kúnde ózgerip, jyldam damyp jatqan qoǵam ómirindegi ózgeristerge sáıkes, tilimizdegi termınder qoldanysy da ózgeristerge ushyrap otyrýy zańdylyq. Qazaq tilin memlekettik til retinde damytýdyń eń basty joldarynyń biri – ony ǵylym men tehnıka tili retinde odan ári damyta túsý jáne salalyq termınologııalyq sózdikterdi jasaýdy bir júıege túsirý, retke keltirý men jetildirý bolyp tabylady.
Jeke ǵylym salalarynyń termınderiniń qamtıtyn túrli ǵylym salalary boıynsha qurastyrylǵan sózdikter sany keıingi jyldary arta túskenin baıqaýǵa bolady. Árıne, bul – qýanarlyq jaǵdaı. Biraq, ár kezeńde jaryq kórgen kez kelgen termınologııalyq sózdikter teorııalyq leksıkografııa talaptaryna tolyq jaýap beredi dep aıtýǵa áli erte.
Jaryq kórgen termınologııalyq sózdikterdiń kemshilikteri retinde keń qoldanysqa ıe bola almaǵan, sátsiz jasalǵan termınderdiń sózdikterge engizilip ketýin, halyqaralyq termınderdi qazaqshalaǵanda 2-3 nusqasyn qosa berý, termınderdiń ár sózdikke ártúrli nusqada engizilýi, sondaı-aq, Memlekettik termınologııa komıssııasynda bekitilmegen, mamandardyń jeke óziniń bastamashyldyǵymen basylyp ketken sózderdiń kóp ekendigi baıqalady. Aıtqan kemshilikterdi joıý úshin keleshekte jaryq kóretin termınologııalyq sózdikterdi jasaý tujyrymdamasy, jańa úlgidegi sózdikter túzýde qandaı ustanymdardy basshylyqqa alý kerektigi jáne halyqaralyq termınderdiń qazaqsha balamalaryn qoldanysqa túsirýde qandaı ustanymǵa ıek artýymyz qajettiligi týraly máselelerdi belgili termınolog-ǵalym, akademık О́mirzaq Aıtbaı basqaryp otyrǵan halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamnyń belsendilerimen birlesip, aqyldasyp sheshkenimiz oryndy bolar edi.
Elbasymyzdyń termınologııa máselesin Úkimet rettegeni jón dep jol kórsetýi memlekettik termınologııa komıssııasynyń jumysyn odan ári jetildire túsý kerektigin aıqyndap berdi. Endeshe, aldaǵy ýaqytta osy komıssııanyń quzyretin arttyryp, Úkimettiń janyndaǵy turaqty komıssııa túrinde qaıta qurý kerek dep oılaımyz. Ol jerde barlyq ǵylym salasy boıynsha maman kadrlar jalaqysyn alyp, turaqty túrde jumys isteýleri, al biz sekildi ǵalymdar óz salalary boıynsha sarapshy retinde qorytyndylar ázirleýge tartylsa quba-qup.
«Eger árbir qazaq ana tilinde sóıleý­ge umtylsa, tilimiz áldeqashan Ata Zańymyzdaǵy mártebesine laıyq ornyn ıelener edi. Qazaq tili týraly aıtqanda, isti aldymen ózimizden bastaýymyz kerektigi umyt qalady. Ulttyq múddege qyzmet etý úshin ózgeni emes, aldymen ózin qamshylaýy tıis. Taǵy da qaıtalap aıtaıyn: qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin», dep aıtqan Elbasymyz bul máselege beı-jaı qaramaý kerektigin taǵy da barshamyzdyń esimizge saldy. Endeshe, qazaq tiliniń shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóterilýine, ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti máselege árbir azamat óziniń hal-qaderinshe atsalysyp, memlekettik tilimizdiń damýyna ózindik úlesin qosýǵa tyrysýy kerek.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.