Buıyǵylyqtan bulqynys basym bolsa…

Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:27

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda budan bylaı birsaryndy buıyǵy tirlikten arylyp, ómirge degen kózqarasty túbegeıli ózgertýdiń qajettiligi týyndap otyrǵanyn asqan parasattylyqpen, elge, jurtqa degen shynaıy janashyrlyqpen tereń taldap túsindirdi. Ásirese, zamana tamyrynyń búlkilin tap basyp, HHI ǵasyrdaǵy yqtımal on jahandyq syn-qaterdi aldyn ala boljap, eskertip, odan saqtanýdyń joldaryn da júıelep kórsetti.

Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:27

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda budan bylaı birsaryndy buıyǵy tirlikten arylyp, ómirge degen kózqarasty túbegeıli ózgertýdiń qajettiligi týyndap otyrǵanyn asqan parasattylyqpen, elge, jurtqa degen shynaıy janashyrlyqpen tereń taldap túsindirdi. Ásirese, zamana tamyrynyń búlkilin tap basyp, HHI ǵasyrdaǵy yqtımal on jahandyq syn-qaterdi aldyn ala boljap, eskertip, odan saqtanýdyń joldaryn da júıelep kórsetti.

Táýelsizdiktiń 20 jylynda qoǵam ómiriniń barlyq salasynda óte joǵary qarqynmen jańǵyrtý júrgizilip, ǵasyrǵa tatyrlyq is at­qaryldy. Alaıda, ǵaryshtyq jyldamdyqpen alǵa jyljyǵan ýa­qyttyń kósh kerýenin toqtatyp nemese keri burýǵa bolmaıdy. Jolyndaǵysyn japyryp, ál­siz­derdi ári ıterip, jańqadaı jaǵaǵa laqtyryp tastaıtyn ómirdiń asaý tolqyndary murnynyń astynan áridegini kórýge dármensiz keıbir jigersiz jandardyń rýhyn janshyp ketkeni de jasyryn emes. Elbasy osy teńgerimsizdikti jiti baqylap, osyndaı osal toptardyń qoǵamdaǵy ózderiniń laıyqty oryndaryn taýyp, jańa saıası baǵyt usynǵan múmkindikti múlt jibermeýlerine múddelilik tanytyp otyr.

Ekinshi syn-qater – demo­gra­fııalyq teńgerimsizdik týraly aıta kelip, Elbasy óz Joldaýynda «endi  40 jyldan keıin 60 jas­tan asqan adamdardyń sany 15-ke tolmaǵandardan asyp ketedi» degen boljam jasaıdy. Muny ne úshin aıtyp otyr? О́zińiz oılap kórińizshi, bir otbasyndaǵy 7 adamnyń tórteýi zeınetker, úsheýiniń jasy 15-ke tolmasa qalaı kún kórer edińiz? Olardy kim asyraıdy, áleýmettik máselelerin kim sheshedi degen saýaldar kóldeneń turady. Osydan kelip jańa zamanaýı tehnologııalarǵa negizdelgen memleket mashınasynyń mehanızmderin qozǵap, alǵa jyljytý úshin besas­pap jumysshy mamandarǵa degen suranys arta túsedi. Osyny ańdyp júrgen zańsyz eńbek mıgranttary jan-jaqtan qara shegirtkeshe qaptap, eńbek naryǵyndaǵy qalyptasqan turaqtylyqqa keri áserin tıgizedi. Elbasynyń dabyl kóterip, barsha qazaqstandyqtardy Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyna qaraı bastap kele jatqandyǵy da sondyqtan. Al shyndap jumys izdegen adamǵa eki qolǵa bir kúrek qashanda tabylady. Jastarǵa senim artqan Memleket basshysynyń múmkindik barda oqy, ǵylym úıren, mamandyq ıgerip, jańa kásipke mashyqtan  degen ákelik qamqorlyq sózin áste esten shyǵarmaýymyz kerek.

Elbasy óz Joldaýynda álemdik halyq sanynyń kúrt ósýine baılanysty týyndaıtyn úshinshi syn-qater – jahandyq  azyq-túlik qateri de bizdiń eldi aınalyp ótpeıtinin eskertedi. Qazirdiń ózinde telearnalardan Taıaý Shyǵys, Afrıka elderindegi ashtyqtan buralyp, kózderi alarǵan shıetteı sábılerdi kórgende janyń túrshigedi. Bizde shúkir, qustyń sútinen basqanyń bári bar. О́zimizden artylǵan qunarly astyq ónimderin eksporttap, álemdik astyq naryǵynan oıyp oryn aldyq. Azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý, baǵany turaqtandyrý jónindegi memlekettik baǵdarlamalar, Úki­met­tiń qaýly-qararlary, saıyp kel­gende, osyndaı azyq-túlik daǵda­ry­synyń aldyn alýdy kózdeıdi.

Sý – tirshilik  nári. Sý bar jer­de ómir bar, sýdyń da suraýy bar, degen qaǵıdalar qashanda óz mánin joımaq emes. Bul oraıda, Elbasynyń tórtinshi syn-qater dep sý tapshylyǵyn aýyzǵa alýy teginnen tegin emes. О́ıtkeni, sońǵy jyldary álem boıynsha sý paıdalaný kólemi burynǵymen salystyrǵanda birneshe ese ulǵaıdy. Kúndiz-túni eki ıininen dem alyp, úzilissiz jumys jasaıtyn alpaýyt zaýyt, fabrıkalardyń da negizgi qoregi – sý. Aýyl sharýashylyǵy salasyn da sýsyz kózge elestetý múmkin emes. Birlesip paıdalanatyn transshekaralyq ózender tóńireginde de túıtkildi máseleler kóp. Sondyqtan, sýdyń shúmeginiń kilti kimniń qolynda bolsa, sol memlekettiń mártebesi bıik bolmaq. Osyny túsinip, sýdy ysyraptaýǵa jol bermeı, Elbasynyń alǵa qoıǵan mindetterin oryndaýǵa aıanbaı atsalysqanymyz abzal.

Jahandaný jyldarynda balamaly jáne «jasyl» energetıkalyq tehnologııalar degen uǵym paıda boldy. Ádette, mundaı tosyn ǵylymı jańalyqtar Japonııa, Sıngapýr, Malaızııa sııaqty ozyq damyǵan elderden bastaý alatyn edi. Al Táýelsizdiktiń 20 jylynda ekonomıkasy qaryshtap damyp, tańǵajaıyp tabystarǵa qol jetkizgen Qazaq eli álemdik EKSPO kórmesine óziniń «jasyl energetıka» jobasyn usynyp, álemdik bastama kóterdi. Usynyp qana qoımaı, álemniń 150-ge tarta memleketi qatysqan halyqaralyq kórmede jasyryn-jabyq daýys qorytyndysymen tamasha jeńiske jetip, 2017 jyly EKSPO kórmesin Astana qalasynda ótkizý quqyǵyna ıe boldy. Sóz joq, bul Elbasynyń eren eńbeginiń, sarabdal saıasatynyń jemisi dep bilýimiz kerek. Kómirsýtegi ekonomıkasynyń dáýiri aıaqtalyp kele jatqanyn erte sezingen Memleket basshysy tabıǵı balamaly energetıka resýrsyn izdestirip, bul baǵytta da birinshi bolyp sheshýshi qadam jasady. Bul – munaı men gazdyń mol qoryn ıelenetin Qazaqstanmen senimdi strategııalyq, áriptestik qarym-qatynas ornatýǵa múddelilik tanytatyn elder qatary odan saıyn arta túsedi degen sóz. Elbasymyz mundaı múmkindikti múlt jibermeı, ózara paıdaly halyqaralyq qatynas qalyptastyrý arqyly el ıgiligin eseleı túseri aıqyn.

Altynshy syn-qater – tabıǵı resýrstardyń sarqylýy jóninde aıta kelip, Elbasy óz Joldaýynda «basqa elder men halyqtarǵa bizdiń resýrstarymyz qajet bolady, bizge óz tabıǵı baılyqtarymyzǵa degen kózqarasymyzdy oı eleginen ótkizýdiń qaǵıdatty mańyzy bar» deıdi. Sondyqtan, tabıǵı resýrs­tarymyzdy da tıimdi paıdalanyp, ekonomıkalyq aınalysqa túsirip, el qazynasyna kiris quıýdy úırenýdi usynady. Sońǵy jyldary oblys aýmaǵyndaǵy aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy paıdalanylmaı jatqan jerlerge túgendeý júrgizilip, zańdy jolymen memleket menshigine keri qaıtarylýda. Bul jumys odan ári jalǵasyn taýyp, Elbasy Joldaýyna naqty ispen qoldaý kórsetileri sózsiz.

«Adamzat úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa tabaldyryǵynda tur, ol óndiris uǵymynyń ózin ózgertedi». Biz buǵan daıynbyz ba? Elbasy osyǵan alańdaýshylyq bildiredi. Shynynda da, bolashaqta iri óndiris oryndaryna jumysshy kúshi qajet bolmaı qalýy da múmkin. О́ıtkeni, barlyq jumys prosesi pýlt­pen basqarylady, oǵan bilikti maman qajet. Qashanǵy qyrýar qarjy shyǵyndap, shetelden maman shaqyramyz. Qazirgi ǵylymnyń damyǵany sonsha, bir el Aıǵa baryp qala turǵyzypty dese, tańǵalýǵa bolmaıdy. Al biz she, aspanǵa qarap: «Mynaý bir ǵajap eken», dep tamsanyp qoıyp, áreketsiz otyra beremiz be? Nege biz de bir planetany ıelenip, ózimizdiń qurylysymyzdy, óndirisimizdi bastamaımyz. «Erdi namys óltiredi, qoıandy qamys óltiredi» degendeı, Elbasynyń búgindi emes, bolashaqty oılap shyr-pyry shyǵyp júrgeni de sondyqtan.  Bul oraıda, elimizdiń ár aımaǵynda ashylǵan Nazarbaev zııatkerlik mektepterinde oqyp júrgen daryndy shákirtter Elbasynyń senimin aqtaıdy degen úmittemiz.

Sońǵy kezderi BAQ arqyly bilip otyrǵanymyzdaı, Eýropanyń birqatar elderi ereýildep jatyr. Onyń sebep-saldary da belgili. Ondaǵan jyldarǵa sozylǵan jappaı jumyssyzdyq halyqty ábden tıtyqtatyp, kedeıshilik shegine jetkizgen. Táńirge myń táýbe, bizdiń eldegi áleýmettik jaǵdaı turaqty, biraq oǵan masattanýǵa bolmaıdy. Osyny kóre almaı táýelsizdigimizge tasadan tas atatyndar joq emes. Máseleniń baıybyna barmaı, baıbalam salyp, aýzymen oraq oratyndar da aramyzdan tabylady. Sonyń bárin oı súzgisinen ótkizip, «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı» sanany sabyrǵa jeńgizip, eldi baıyppen basqaryp otyrǵan Elbasynyń sarabdal saıasatyna qalaısha bas ımessiń? Elbasy óz Joldaýynda «Áleýmettik-saıası daǵdarysqa ulasatyn jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys Qazaqstanǵa da sózsiz qysym kórsetip, tózimimizdi synaqqa alatynyn» joqqa shyǵarmaıdy. Endeshe, el bolamyz desek, syndarly shaqta syr bermeı, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń tóńiregine tyǵyz toptasýymyz qajet.

Halyqpen halyqty jaqyn­das­tyratyn olardyń ádebıeti men mádenıeti, óneri, basqa da rýhanı qundylyqtary. Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstı­tý­sııasynda «Tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵ­daıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge qózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine baılanysty nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattar boıynsha eshkimdi eshqandaı kemsitýge bolmaıdy» delingen. Qazaqstan kópultty, kópkonfessııaly el retinde álemge tanylyp, tatýlyqtyń tiregi, dos­tyqtyń dánekerine aınaldy. Ár ult ózderiniń dinderin dáriptep, salt-dástúrin saqtap, bir qoldyń salasyndaı, bir úıdiń balasyndaı beıbit qatar ómir súrip keledi. Elbasy Jarlyǵymen musylmandardyń ulyq meıramy – Qurban aıt pen pravoslavıe hrıstıandarynyń qasıetti merekesi – Rojdestvo demalys kúni bolyp belgilendi. Bizge osyndaı ózara túsinistik, bereke-birlik jaǵdaıyndaǵy ómir súrý daǵdysy qajet. Toǵyzynshy syn-qaterge toqtalǵan Elbasy óz oıyn bylaısha túıindeıdi: «Tek basqa ulttarmen jarastyqta ǵana bizdiń elimiz bolashaqta tabys pen yqpalǵa qol jetkize alady». Bul bárimiz úshin de uǵynyqty sóz bolýy kerek.

Qazir álemniń barlyq elderi bir alyp muz aıdynynyń ús­tin­de aıaqtaryna konkı baılap, taıǵanaqtap, teńselip tur­ǵan sııaqty kózge elesteıdi. Qaı­sysy aıaqtarynan nyq tur, qaı­sysy jambasyna jalp ete túsedi, ol ázirge belgisiz. 2007-2009 jyl­dardaǵy ekonomıkalyq daǵ­darys­tan qapelimde shyǵa almaı, tyǵyryqqa tirelgen keıbir elder aldaǵy kúnge alańdaýly. Myńdaǵan adamdardy turaqty jumyspen qamtyp otyrǵan óndiris oryndary jumysyn toqtatyp, áleýmettik jaǵdaı shıelenise túsýde. Munyń ózi damyǵan elderdiń shıkizat res­ýrstaryna degen qajettiligin tómendetip qana qoımaı, shıkizatqa álemdik baǵanyń quldyraý qaýpin týǵyzýy yqtımal. Sonyń saldarynan eksport, ımport almasý arqyly bir-birimen tyǵyz ekonomıkalyq baılanysqa túsken elder arasynda da senimsizdik paıda bolady.

Inflıasııanyń qysymy da áleýmettik-ekonomıkalyq ahýal­ǵa keri áserin tıgizýi múmkin. Osy­nyń bári eldiń qamyn oılaǵan Elba­syǵa maza bermeıdi. Osyndaı álemdik turaqsyzdyq qaýpine tas-túıin daıyn bolý úshin bıliktiń barlyq tarmaqtarynyń, memleket pen qoǵamnyń oılastyrylǵan, kelisilgen jáne úılestirilgen baǵytyn tujyrymdaýǵa tıispiz, deıdi Elbasy óz Joldaýynda aldymyzda birlesip eńserer áli talaı synaq kútip turǵanyn meńzep. Olaı bolsa, keritartpalyqqa salynbaı, eldik máselelerge kóbirek kóńil bólip, jahandyq turǵyda oılanýǵa daǵdylanǵanymyz durys. Eń bas­tysy – básekege qabilettilik qajet bolyp turǵan jahandaný dáýirinde buıyǵylyqtyń buǵaýyn buzar bulqynys basym bolsa deımiz. Sonda qalyptasqan memleketimizdiń mártebesi qazirgiden de bıiktep, mereıi ústem bolary sózsiz.

Nurym ERǴALIEV,

Mahambet aýdandyq

máslıhatynyń depýtaty.

Atyraý oblysy.