«О́tkenin bilmegenniń bolashaǵy bulyńǵyr» dep jatady úlkender. Halyq danalyǵynyń osy sózi tamyryn tereńge jaıǵan tarıhyńdy tanyp-bilgende ǵana bolashaqtyń da jarqyn bolatynyn uǵyndyryp turǵandaı áser qaldyrady. Adam balasy kemel keleshekke jetý úshin ótkenin saralap, búginin baǵalap otyrýy qajet. Jólek ataýyna qatysty M.Qarataevtyń redaktorlyǵymen 1974 jyly basylǵan Qazaq Sovet ensıklopedııasynyń 4-tomynda: «Jólek – Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyndaǵy selo. Aýdan ortalyǵy Shıeli qystaǵy kentiniń batysynda 32 km, Syrdarııanyń oń jaǵasynda, Báıgequm temir jol stansasynan 4 km. Halqy – 1,4 myń (1970). Jólek – Syrdarııa boıyndaǵy ejelgi qypshaq aýyly. Darııany shekteı jol ótkendikten, alǵash «Jolıek», keıin «Djolıek», «Djýlıek» atalyp, aqyry «Jólek» boldy» dep túsinik berilgen.
Qazir Shıeli men Jańaqorǵan aýdandarynyń shekarasynda turǵan, ótken tarıhtan syr shertetin Syǵanaq qalasy bir kezderi Qypshaq memleketiniń úlken saýda-sattyq jáne saıası ortalyǵy boldy. Dál osy Syǵanaq shahary arqyly Jibek jolynyń kerýenshileri kelip, Túrkistanǵa, Otyrarǵa, Saıramǵa taýarlar jetkizip, saýda-sattyqpen aınalysqan. Sonymen qatar Syrdarııa men Qarataý ańǵaryndaǵy Sozaq, Qumkent, Jańakent sekildi qalalar men qystaqtardyń da bir jerge shoǵyrlanatyn qolaıly ortalyqtary bolǵan. Sol mańdaǵy eń úlken «Han bazary» Jólekte ornalasqannan keıin bul aımaqty da kerýenshiler men sol kezdegi halyq arnaıy ortalyq retinde paıdalanǵan. Sanaly ǵumyryn urpaq tárbıesine arnaǵan aýyl aqsaqaly Ádilhan qajy Jólek bazarynda kásip etken óziniń babalary jaıly: «Úlken atam – Dosan iri saýdager bolǵan kisi eken. Saıly jigitterine jermen aıdatyp alyp barǵan iri qaralaryn, jylqylaryn elden jınaǵan mol ónimderi: qoı júnderi, teri-tersekterin taı-taılap túıege artyp, kireletip Reseı eliniń Samara qalasyndaǵy úlken bazarda saýda-sattyq jasap, ol jaqtan azyq-túlik, qant-shaı, kezdeme mata túrlerine aıyrbastaıtyn bolǵan. Ol kezde «Jólek» jármeńkesi tek saýda-sattyqpen ǵana shektelmegen. Onda úlken ulttyq oıyn-saýyqtar da ótkizilgen. Altybaqan, aýdaryspaq, balýan kúres t.b. Bul mereke birneshe kúnge sozylatyn bolǵan. Atamyzdyń osy Jólek bazarynda eki lavkasy (dúkeni) bolǵan. Onyń bireýinde azyq-túlik, qant-shaı satylsa, ekinshisinde kezdeme mata satylǵan. El ishinde atamyzdy «Qazynashaı Dosan» dep atap ketken eken» dep áńgimeleıdi.
Jólek arqyly sonaý Buqaraǵa deıin alyp baratyn han joly ótken. Hannyń joly bolǵannan soń kerýenshilerge de, basqadaı saýda-sattyqpen de aınalysý úshin eń tıimdi ári qaýipsiz joldardyń sanatyna jatqan. Sol sebepti joldyń jaǵasynda arnaıy kerýen saraıy bolǵan desedi. Bul týraly zertteýshi T.Kartaeva «HIH ǵasyrdaǵy Syr óńirindegi kerýen joldary: qalyptasýy men baǵyttary» atty eńbeginde: «Perov portymen kerýen joly eki baǵytqa bólinedi, sonyń biri 1000 shaqyrymǵa sozylatyn uzaq jol Syrdarııanyń oń jaq betimen júrip otyryp, Jólek bekinisi Túrkistan qalasy arqyly ótip, eki tarmaqqa bólinedi. Bir jol ońtústik-shyǵysqa qaraı Qoqanǵa, bir jol ońtústik-batysqa qaraı Hodjent, Uratóbe, Samarqand, Zerafshan, arqyly Buqaraǵa aparǵan» degen málimet keltirgen.
Munda úsh júzdiń basyn qosyp, bar qazaqtyń armanyn bir arnaǵa toǵystyrǵan, eldiń erteńi úshin jumyldyryp, jaýmen kúresý úshin kúsh biriktire bilgen Abylaı hannyń áskeri jıylǵan. Patshaly Reseıge qarsy kúres júrgizgen Kenesary hannyń da áskeri kelgen. Osyǵan qarap-aq Jólektiń tarıhy tym tereńde jatqanyn túsinýge bolady. Tipti, Jólek Syrdarııa ózeniniń boıyn meken etken qypshaqtardyń ata qonysy bolyp sanalady. Jólek mańynda oryn tepken jeti áýlıe máńgilik baıyz tapqan Oqshy Ata qorymyndaǵy Asan ata, Oqshy ata, Qysh ata, Ǵaıyp ata, Kitap ata syndy kóne mazarlar sózimizdiń dáleli bola alady.
Azız BATYRBEKOV,
jýrnalıst
