Tas tuǵyrdaǵy tulǵalar

Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde Elbasynyń tikeleı pármenimen jáne únemi qoldaýymen Nur-Sultan qalasy men Býrabaı aralyǵyndaǵy salynǵan avtomobıl kóliginiń joly, bul bizdiń eldiń tarıhyndaǵy álemdik talapqa saı kerbez Kókshege qaraı tuńǵysh tartylǵan avtoban bolatyn. Alty jolaqty jáne mingen kóligiń bir shaıqalmaı, syrǵyp qana aǵyp otyratyn aınadaı tep-tegis bul jolǵa halqymyz «Táýelsizdiktiń kúre joly» dep aıdarlap at qoıyp, súısine atap aıtatyndary da bar.

Mine, jýyrda Nur-Sultan – Býrabaı ara­lyǵyndaǵy táýelsizdiktiń sol kúre jolynyń eki jaq qaptalyna Uly da­lanyń uly tulǵalarynyń biregeı­le­ri Kenesary han, Birjan sal, Balýan Sholaq, Úkili Ybyraı men Aqan seri eskertkishteri qoıyldy. Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «Ataqty tarıhı tulǵalarymyz ben olardyń je­tis­tikteriniń qurmetine ashyq aspan astynda eskertkish-músinder qoıylatyn «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashýymyz kerek», – degen bolsa, sol oı endi mine, júzege de asa bastady deýge bolady.

Býrabaıdan el astanasy Nur-Sultan qalasyna shyǵa beris joldyń oń qaptalyndaǵy aq qaıyńy aralas qalyń qaraǵaıly ormannyń ashyq alańqaıyna qoıylǵan at ústindegi Kenesary hannyń eskertkishi kóp syrdy ańǵartary bar.

Kezinde reseılik patsha ókimetiniń 1822 jylǵy «Sibir qazaqtary týraly» jarǵysyna saı qazaq dalasyndaǵy qalyptasqan handyq qurylym joıyla bastaǵandyǵyn kóne tarıh umytar emes. Qazaqtyń eline de, jerine de ózde­ri­niń bılep-tósteý, basqarý júıesin ornyqtyrý úshin jasalǵan orys patsha­sy­nyń bul áreketterin Kenesary Qasym­uly áýeli dıplomatııalyq jolmen retteýge árekettengeni de tarıhı aqıqat. «Aqtaý, Ortaý, Qazylyq, Jarqaıyń, Obaǵan, Tobyl, Qusmuryn, О́lkeıek, To­ǵyzaqtan Jaıyqqa deıingi jerler qazirgi patshanyń tusynda tartyp alynyp, qaptaǵan bekinister turǵyzyldy. Mine, endi kún saıyn jerimizge basa-kóktep kirip, bekinister salyp, halyqtyń zyǵyrdanyn qaınatyp otyrsyzdar. Bul bizdiń bolashaǵymyz úshin ǵana emes, búgingi tirligimiz úshin de qaterli. Me­niń tilegim – eki jaqtyń da halqy mı­zamshýaq ómir súrýi» – dep patsha ulyq­taryna jazǵan bir hatynan keıin han Kene taǵy da: «…Sizdiń arǵy baba­lary­ńyz, al bizde meniń atam Abylaı patshalyq qurǵan ýaqytta halyq beıbit jáne tynysh jaǵdaıda ómir súrdi, ony­ eshkim buzǵan emes. Eki jaq ta óz­ara saýda jasady, bizdiń jurtymyzǵa eshqandaı da salyq salynǵan joq. Al odan keıingi mezgilde bári ózgerdi, biz­diń halqymyzdan salyq jınala bastady, oǵan basqa da túrli tarshylyqtar jasalyndy. Burynǵy jasalynǵan beı­bit kelisimdi buzyp, Sizdiń tómengi qaraýyńyzdaǵy basshylaryńyz búkil qazaq halqy Reseı bodandyǵyna qarady dep jalǵan kórsetti, sonyń saldarynan meniń Abylaı atama qarasty jerlerde segiz dýan ornady. Bul bizdiń halqymyz úshin óte qaıǵyly jaǵdaı, ásirese oǵan salyqtyń salynýy ókinishti-aq. Sondyqtan da bizdiń bútin qazaq halqymyz tarshylyq kórmeı, tynysh rahatty ómir súrse eken dep, uly már­tebelim, Sizge ótinish aıtýǵa ózimdi baqytty sanap, bizdiń halqymyzdy sol burynǵy kúıinde qaldyryp, dalamyzda ornalasqan segiz okrýgtik dýandar men ózge de mekemelerińizdi joıýyńyzdy suraımyn» – dep ımperator I Nıkolaı patshaǵa beıbit nıetpen taǵy bir hatymen óz oıyn jetkizgen-di.

Qazaq jeriniń kóz aldynda jat jurttyń qolynda ketip bara jatqanyna narazy bolǵan jáne de soǵan oraı óziniń jazǵan hattaryna eshbir jaýap bermeı, ózderiniń basqynshylyq saıasatyn odan ári údete júrgizip jatqan orys patshalyǵynyń ústemdigine qarsy shyǵyp, Kenesary han qalyń qolymen atqa qonǵan-dy. Býrabaıdan shyqqan sol qalyń qolymen Qaraótkeldi betke alǵan qaıran da, qaıran er Kene sol betpen Aqmola bekinisin shaýyp, patsha áskerin es jınatpaı talqandap tastaǵan-dy.

 Álemge áıgili ataqty Shyńǵys han­nyń jıyrma jetinshi urpaǵy, Aby­laı hannyń nemeresi Kenesary Qasym­ulynyń osy Aqmola bekinisin shabý­dan bastalǵan qazaq halqynyń 1837-1847 jyldardaǵy ult-azattyq qoz­ǵa­lysynyń qasiretin tarıh jáne Uly dalanyń urpaqtary eshqashan da umyt­paq emes. Sonyń bir aıǵaǵyndaı, Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń qazaqtyń kúızelisti kezeńderiniń birinde orys patshasynyń óktemdigine shydaı almaı, jan ashýymen kezinde ózi shapqan Aqmola bekinisiniń, búgingi táýelsiz elimizdiń astanasy Nur-Sultan qalasyn qaq jaryp, aǵyp jatqan Esildiń jaǵasyna Kenesary hannyń eskertkishin ornattyryp, «kesilgen basyń jattyń qolynda qalsa da, aıbynyń asyp, rýhyń el tórinde, eldiń ordasynda tursyn!» – degendi áriden oılaǵandyǵy degen sózimizdi budan buryn da aıtyp, jazǵan da bolatynbyz.

Endi, mine sol Kenesary babamyzdyń taǵy bir eskertkishi qazaq jeriniń kúre jolynyń boıyna qoıylǵandyǵy el­dik­ te erlik rýhymyzdy asqaqtata tús­kendigi aqıqat. Jol boıyndaǵy eskertkishtiń bıik tuǵyrynda turǵan aıbyndy Kene han­ oıly da, jeńisti de syrbaz bir salta­natty qalpymen azattyǵy men teńdigi jáne de baıtaq jerimizdiń keńdigi úshin ózi kúresken qazaqtyń keń dalasymen jer shoqtyǵy Kókshetaýdyń Býrabaıynan elor­daǵa saparlap shyqqandaı áser qal­dy­rary bar. Bul han Keneniń – jeńisti de saltanatty sapary!

Siz sol Býrabaıdan shyǵyp Nur-Sul­tan qalasyna qaraı júrip kele jatyp jol boıyndaǵy Birjan saldyń es­kert­kishin kórer edińiz de, soǵan eriksiz aıaldaısyz. Bul – sal Birjan ǵoı! Qazaq mýzyka zertteýshisi, akademık Ahmet Jubanov «qazaq mýzykasynyń klassıgi» ataǵan Birjan sal qolyndaǵy domby­rasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, «Jer shoqtyǵy Kókshetaý, tal-qaraǵaı baqsha baý» dep óz týǵan jeriniń bıiginde turyp, as­qaqtata án salyp turǵandaı áserde qa­laryńyz da anyq.

Jáne de qazaq áni klassıginiń bul es­kertkishiniń Birjan sal aýdanynyń aýmaǵyn basyp óter jol boıyna qoıyl­ǵan­dyǵy da tereń mánge ıe bolyp tur. Saldyń óz ata-babasynyń qo­ny­­sy jáne ózi de týǵan jeri buryn Eń­­bek­shilder aýdany bolyp atalyp kelgen-di. El­ba­sy­nyń 2017 jylǵy 13 jeltoqsandaǵy Jar­lyǵymen Aqmola oblysynyń osy Eń­bekshilder aýdany Birjan sal aýdany bolyp qaıta atalyp, Tuńǵysh Pre­zı­dentimizdiń bul sheshimi halyqtyń zor yqylasyna bólense, endi mine myna­ eskertkish te sol yqylasty halyq kóńi­li­men jarasym taýyp, saltanaty asyp tur.

Kúre joldyń Bulandy aýdanynyń aýmaǵyndaǵy ný qaraǵaıly alqapty qaq­ jaryp óter tusyndaǵy bıik tóbege qoıyl­ǵan Balýan Sholaqtyń eskertkishi de mynaý baıtaq dalada talaıbir tola­ǵaı kúsh ıeleri bolǵandyǵynyń aıǵa­ǵyn­daı asqaq qarap tur. Bir boıyna bula­ kúsh te, sezimge toly syrshyl án­ men jyr da syıǵan Balýan Sholaq­tyń jol boıyndaǵy osy bir eskert­ki­shindegi alyp kúsh ıesiniń tutas­ bitimi kóńildi súısindirip, kóz qýanta­dy. О́z tirshiliginde tiri pendege ór keýde­sin­ de bastyrmaǵan, basynan sóz de asyr­ma­ǵan Balýan Sholaq – Nurmaǵambet Baı­myrzaulynyń búgingi táýelsiz qazaq eliniń bir bıiginde turyp:

Bógeti joq maǵan jaý qamalynyń,

Dúnıeniń bir erke qonaǵymyn.

Súıiktim dep, ardaqtap erkeletken,

Men halqymnyń Balýan Sholaǵymyn! – dep óziniń týǵan jerine qaıta oral­ǵandyǵyna táýbe da qylaryń bar.

Anaý, áne Aqan ǵoı!.. Aqan seri ǵoı!.. Endigi bir sátte Aqan seri eskertkishin kórip te, kóńil shirkin taǵy da sharyqtaı túser edi! Býrabaı men Nur-Sultan qa­­lasy aralyǵyndaǵy kúre joldyń Aq­kól aýdanyna kirer tusyndaǵy bir bıik tóbeniń basyndaǵy tuǵyrda tur­ǵan Aqan seri Qoramsaulynyń da eskert­ki­shiniń kóńilge túrli oı salary bar. Seri muńdylaý ma qalaı? Bul álde ǵaıyp ǵumyrynda ǵashyqtyqtyń da, seri­­liktiń de tátti bir lázzatymen bir­ge, jan azabyn da tarta bilgen seri Aqan­nyń Ereımentaýdaǵy Qýsaq kóliniń jaǵa­synda ótken Saǵynaıdyń asynan dúldúl tulpary Qulagerin qyzǵanyshtyń so­ıylyna aldyryp, qaıǵydan qan jylap:

 Qulager toptan ozǵan júırigim-aı,

 Jarasar kelte jibek quıryǵyń-aı,

 Túbine Ereımenniń aıdap kelip,

 Qudaıdyń qaraı qoıshy

buıryǵyn-aı, –

dep Saralasyna minip, sol astan zarlanyp kele jatqan beti me eken?!.

Dúnıe-aı shirkin! Sol sátte seri Aqannyń «aldyńǵy at baran bolmaı, qylań boldy, jyǵylmasa Qulager qaıda deımin?,–degen zar úni myna en dalany taǵy bir jańǵyrtyp turǵandaı áserde bolasyń da, bir sát qamyǵyp qalaryń da bar. Keýdeńe tolǵan áldebir muńmen kógildir aspanǵa kóz tigesiń de, «beıshara shyryldaısyń jerge qonbaı» degen nala kóńildi seri Aqannyń Qaratorǵaıyn izdegendeı bolasyń. Aspan kókpeńbek, móldirep tur. Seri Aqan da sol kógildir de móldir aspan astyn ánge bólep máń­gi­lik dúnıeni betke alyp, saparlap­ bara­dy. Tek qamyqpa, nalyma, seri júrek! Uly dalanyń qasıetti bir bıigine es­kertkish bolyp ornaǵan Aqan seri Qoramsa­ulynyń da táýelsiz eliniń búgingi jáne erteńgi urpaqtarynyń da aıtar áni bolyp máńgi jasaı bereri de anyq. Kúre joldyń boıyndaǵy Aqan seriniń de eskertkishi sol máńgilik qurmettiń belgisi!

Mine, jol boıyndaǵy Úkili Yby­raı eskertkishi! «Jasymda boldym baldyrǵan, talaıdy ánge qandyrǵan» dep óziniń asqaq ta sazdy únimen qazaq saharasyn ánge bólep ótken Ybyraı Sandybaıulynyń esimi qandaı zamanalar bolsa da el esinen shyǵyp kór­gen emes-ti. Tipti sonaý otyzynshy jyl­dary jalǵan jalamen «halyq jaýy» atanyp, aıdalyp ketse de týǵan hal­qy Úkili Ybyraıdyń ánderin óz júrekterine saqtap, urpaqtan-urpaqqa jet­kizip otyrdy. Aspandaǵy aqqýǵa únin qosqan Úkili Ybyraıdyń el arasyna kóp taraǵan «Gákký» ánin kompozıtor E.G.Brýsılovskıı óziniń «Qyz Jibek» operasynda Jibektiń negizgi arııasy, al «Araraı» ánin «Er Tarǵyn» operasynda Aqjúnistiń arııasy retinde paıdalanǵan bolatyn. Bul Úkili Ybyraı ánderiniń sulýlyq sıpaty men áýezdiliginiń qu­direti bolsa kerek-ti!

О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary Sábıt Muqanovtyń áreket etýimen «halyq jaýy» degen jaladan aqtalsa da, Úkili Ybyraıdyń súıeginiń qaı jerde qalǵandyǵy da, jaryqtyqqa topyraq qaı jerden buıyrǵandyǵy da osy kúnge deıin belgisiz bolyp keledi. Endi, mine basynda sol baıaǵy úkili taqııasy bar, qolyndaǵy dombyrasynyń qos shegin qaǵyp-qaǵyp jiberip:

Kóz toımas kerbez sulý Kókshetaýym,

Án-kúıge tolqyp jatyr omyraýyń!

Seni ańsap, asqaqtaǵan ashy ánimniń,

Usharda sypyraıyn balaq baýyn, –

dep myna dúnıege degen ińkár bir sezimge boı aldyryp, Úkili Ybyraı da ańsap, asqaqtaǵan óz jerinen oryn tapty.

Biz qazaq eliniń negizgi ári basty bir kúre jolynyń boıyna ornatylǵan Uly dalanyń biregeı bes birdeı tulǵasyna qoıylǵan osy eskertkishter jaıly tolǵana aıta otyryp, bul qazaq eliniń rýhyn asqaqtatqan eldik is bolǵandyǵyn atap aıtar edik. Qazaqstannyń tústik óńirleri kezinde óz topyraǵynda týǵan óz alyptaryna aıtarlyqtaı eskertkishter soǵa da almaǵany anyq. Ol zaman ótti, ketti. Endi sanamyzdy jańǵyrta otyryp, keń-baıtaq dalamyzdyń bıik jer­lerine jáne de jol boıyna jańa bir kórik berip, ár jolaýshynyń sanasyn jańǵyrtarlyq oıǵa bóler eskertkishter myna jerdiń ıesi de, kıesi de bar eken-aý degen kóńil hoshyn týdyrary bar.

Elimizdiń basty kúre jolynyń bo­ıyna, osy Býrabaı men Nur-Sultan qalasy aralyǵyndaǵy avtobannyń eki jaq qaptalyna Kenesary han, Birjan sal, Balýan Sholaq, Úkili Ybyraı men Aqan seri eskertkishteri Aqmola ob­lys­tyq ákimdiginiń tikeleı qoldap, bas­tamashyldyǵymen qoıylǵandyǵyn zor qanaǵat sezimmen aıtamyz.

Ulttyq sanany jańǵyrtýda eskert­kishterdiń zor mańyzy bar ekendigi dálel­di qajet etpeıtin aqıqat. Elba­sy­nyń shilde aıynyń alǵashqy jeksenbisin «Ulttyq dombyra» kúni etip belgileýi halqymyzdyń eń qasıetti buıymynyń biri qazaqtyń qara dombyrasyn básin arttyra túskeri anyq. Halqymyzdyń dombyraǵa degen sýyp bara jatqan kóńilderine sáýle tústi. Dombyranyń kúmbirine qaıta bir qanyǵa bastadyq. Kókshetaýda, ejelgi sal-seriler meke­nin­de ákimdiktiń qoldaýymen oblys orta­lyǵyndaǵy qazaq teatrynyń ashyq ala­ńyna bıiktigi 11 metrlik ınstallıasııa beton-metall konstrýksııadan jasalǵan Dombyra monýmenti qoıyldy. Bul dombyra alańy qazir óner adamdarynyń bas qosyp, aqyndardyń óz jyrlaryn oqıtyn, kez kelgen ónerge degen yntasy barlardyń ánshilermen birge án salatyn, kúıshilerdiń kúı tartatyn súıikti oryndaryna, bylaısha aıtqanda, ashyq aspan astyndaǵy amfıteatrǵa aınaldy.

Jabal ERǴALIEV,

jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek  sińirgen qaıratkeri

Kókshetaý