Ádebıet • 06 Qyrkúıek, 2019

Adamzattyń alyp aqyny

37 retkórsetildi

Bıyl adamzattyń alyp aqyny, nemis halqynyń uly perzenti, Engelsshe aıtsaq, «Keıde orasan zor uly aqyn, keıde jupyny, keıde dúnıege pysqyrmaıtyn, bas ımeıtin tákappar danyshpan, keıde saq, barshaǵa razy» Iogann Volfgang fon Gıoteniń týǵanyna 270 jyl toldy. «Meni patshalyqtar men taqtardyń oırandalýy emes, qarapaıym sharýanyń qujyrasy órtengeni qynjyltady», dep kúńirenetin nemis balasynyń týǵan kúnin qazaq eli de eleýsiz qaldyrǵan joq.

Jýyrda Ulttyq akademııalyq kitap­hanada nemistiń uly aqyny, oıshyl, dramatýrg, prozaık, fılosof I.V.Gıoteniń týǵanyna 270 jyl tolýyna oraı «Adamzattyń alyp aqyny» atty poetıkalyq kesh ótti.

Jazýshy Baıanǵalı Álimjanov modera­torlyq etken jıyn barysynda Tóregeldi Tuıaqbaıdyń aýdarmasymen jaryq kórgen Gıoteniń «Batys-shyǵys jınaǵy» atty nemis, qazaq tilderindegi kitabynyń tusaýkeseri ótip, «gıote – 270 jasta» taqyrybynda kitap kórmesi uıymdastyryldy.

Ádebı keshke qatysqan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov: «Álemdegi uly adamdardyń bári óziniń shyqqan tegine ǵana baılanysty emes, jalpy adamzatqa ortaq tulǵalar. Gıote óleńi Abaıdyń janyn tebirentti, kúıge bóledi. Eger odan áser almasa, Abaı «Qarańǵy túnde taý qalǵypty» móldiretip aýdarmas edi. Qazaq saharasynyń bir túkpirinde jatyp, dúnıeniń asyl-marjanyn jınaǵan Abaı arqyly biz Gıoteni tanydyq», dep oıyn ortaǵa saldy.

Qazaq pen nemis halyqtarynyń jaqyn­dyǵyna toqtalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵasynyń orynbasary Janseıit Túımebaev: «Qazaq jerinde Gıotege degen qyzyǵýshylyq bir jarym ǵasyr buryn bastalǵan. Áli de jalǵasýda. Onyń eńbekteri uly Abaı­dyń, Shákárimniń, Máshhúr Júsiptiń, T.Qurmanovtyń, t.b. qazaq aqyndarynyń aýdarmalary arqasynda buqara halyqqa jetti. Nemistiń uly perzentiniń toıy hakim Abaıdyń 175 jyldyǵynyń qarsa­ńynda atap ótilýi zor sımvolıkalyq mánge ıe. Gerold Belgerdiń sózimen aıaqtasam, «Uly adamdardyń, onyń ishinde ár halyqtyń dana aqyndarynyń arasynda rýhanı jaqyndyqtyń, rýhanı tatýlastyqtyń, tipti týysqandyqtyń bary anyq bolsa sol jaqyndyq, sol týystyq Gıote men Abaı shyǵarmasynda aıryqsha bilinedi», dedi.

О́z kezeginde qoǵam qaıratkeri, Par­lament Májilisiniń depýtaty Albert Raý sóz alyp, qazaq pen nemis halqynyń arasyndaǵy beıbit tirshilikke jáne qos ulttyń uly aqyndarynyń mereıtoıy Arqa tórinde toılanyp jatqanyna rızashylyǵyn bildirdi.

Al akademık Ádil Ahmetov: «Dúnıe júziniń júzge tarta memleketinde Gıoteniń 150-ge jýyq ınstıtýty bar. Bizdiń elde de úsh-tórteýi bolýy kerek. Al Kon­fý­sııdiki 300-den asyp jyǵylady. «Adam­­zattyń bárin súı» degen uly Abaı­dyń birde-bir ınstıtýty joq. Abaıdy jer júzine jaımaı-aq qoıaıyq. Túrki tildes memleketterdiń ishinde bir-bir ıns­tıtýttyń fılıaldaryn ashýǵa bolady ǵoı», dep bılik ókilderine kókeıdegi usynysyn jetkizdi.

Ilmenaýǵa taıaý jerdegi Kıkelhan taýynyń tóbesindegi aǵash úıdiń qabyrǵasyna 1780 jyldyń qyrkúıek aıynyń 6-nan 7-ne qaraǵan túni Gıote qaryndashpen jazǵan «Jıhankezdiń túngi jyry» («Wanderers Nachtlied») mine, 240 jyl boıy san tilge aýdarylyp, túrli taǵdyrlardyń jansaraıyna áser etip keledi. M.Iý.Lermontovtyń jan dúnıesin baýrap alǵany, keıinnen V.G.Belınskıı jazǵandaı «synyn ketirmeı» orys tilinde sóıletýi eki qurlyqtaǵy aqyndardyń rýhanı úndestigin kórsetti. Jarty ǵasyrdan soń qalyń saharanyń tósine Abaı aýdarmasymen «qarańǵy túnde taý qalǵytyp» kelgen segiz jol óleńnen jan terbeter kúıdi sezesiń. Áýezine eltısiń. Sonda baryp úsh halyqty úndestirgen jarasymdylyqtyń eń bıik dárejesindegi úılesimge eriksiz bas ıesiń. «Adamzattyń alyp aqyny» deıtinimiz de osydan bolsa kerek.

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar