Ult ustazyn ulyqtaıtyn kún

2017 jylǵy qazan aıynyń 31 jul­dyzynda «Qazaqstan Respýb­lıkasynda mereke kúnder tizbesin bekitý týra­ly» Úkimet qaýlysymen Qazaq­stan halqy tilderi kúni 5 qyrkúıekte toılanatyn bo­lyp resmı bekitilgen edi. Esterińizde bolsa, buryn bul mereke qyrkúıek aıynyń úshinshi jeksenbisinde toılanatyn. Aıta ketý kerek, Til merekesiniń 5 qyrkúıek bolyp belgilenýiniń ózin­dik syry bar. О́ıtkeni bul kún – hal­qynyń azattyq jolyna basyn tikken, ultymyzdyń rýhanı kósemi Ahmet Baı­tursynulynyń týǵan kúni. Til me­­rekesin «О́z ti­limen sóılesken, óz tili­men jaz­ǵan jurttyń ulttyǵy esh ýaqytta adamy qurymaı joǵalmaıdy» dep, qoǵamdyq sanany til tazalyǵyn saqtaýǵa úndegen Ult ustazynyń týǵan kúnine oraılastyrý – táýeldi sanadan qutylǵandyǵymyzdyń jarqyn bir kórinisi, eldigimizdiń bir aıǵaǵy.

Ahańnyń 145 jyldyq merekesine oraı qabyldanǵan bul sheshim qoǵamdyq qyzmeti, san salaly shyǵarmashylyq tuǵyry asqaq tulǵaǵa jasalǵan taǵ­zymnyń bir kórinisi ǵana. «Ulttyń saq­talýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń qýattysy – til» ekendigin aıtyp, qazaq halqynyń azat taǵdyry men tili úshin kúresken Ahańnyń týǵan kúnin til merekesimen ushtastyrý – jas urpaqqa úlken ónege bolary anyq.

«...О́zge oqyǵan myrzalar shen izdep júrgende, qorlyqqa shydap, quldyqqa kónip, uıqy basqan qalyń qazaqtyń ult namysyn jyrtyp, ulttyq aryn joqtaǵan patsha zamanynda jalǵyz-aq Ahmet edi» dep Sáken Seıfýllın baǵa bergen qazaqtyń asyl ulynyń týǵan kúnine oraı toılanatyn Til merekesiniń máni men maǵynasy qanshalyqty tereńde ekenin osydan-aq sezinýge bolady.

Kez kelgen halyqtyń ulttyq erek­sheligin tanytyp, ǵasyrlar tereńine boılaýyna múmkindik beretin qasıetti quraly – til. Súıenetin tamyrdan ada bolǵan el qańǵyrǵan qańbaqtaı domalanyp, ulttyq qundylyqtarynan da qol úzetinin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Merekege oraı tildiń áleýmettik mańyzy týraly aqparattardy meılinshe taratyp, jurtshylyqtyń jadyn jań­ǵyrtý máselesin basty orynǵa qoıyp otyrmyz. «Til-Qazyna» ulttyq orta­lyǵynyń ǵalymdar qaýymy osy tól merekeniń san qyryn ashatyn maqalalar jazyp, ony BAQ arqyly jurtshylyqqa jetkizýdi josparlap otyr.

Bul aıda atqarylatyn sharalardyń ishindegi eń ózektisi retinde oqytý­shylar arasynda ótkiziletin Ahmet Baı­tursynuly atyndaǵy respýb­lıka­lyq baıqaýdy atap ótýge bolady. Baı­qaýdyń maqsaty – Ahańnyń ǵylymı-pedagogıkalyq muralarynyń sabaq­tas­tyǵyn jalǵastyrý. Úsh kezeńnen turatyn baıqaýda qatysýshylar óz­deri, eńbektegi jetistikteri týraly beı­ne­tanystyrylym jasap, pedagogı­kalyq-psıhologııalyq jaǵdaıattarǵa arnal­ǵan arnaıy tapsyrmalardy oryndaý barysyndaǵy ushqyrlyqtaryn tanytady. Sondaı-aq 20-25 mınýt kóleminde sabaq úlgisin kórsetip, óz táji­rıbelerimen bólisedi. Atalǵan shara osymen ekinshi ret ótkizilmekshi. Ozyq tájirıbemen tanystyryp, jańa­shyl baǵyttaǵy sheber ustazdardy na­­sı­hattaýǵa arnalǵan baıqaýǵa qa­ty­samyn dep nıet bildirýshiler sany­nyń artýy atalǵan sharanyń mańyz­dylyǵyn baıqatsa kerek. Sonymen qatar qazaqtyń jazba poezııasynyń negizin salýshy Abaıdyń esimimen atalatyn «Abaı oqýlary» respýblıkalyq baı­qaýyn ótkizýdi josparlap otyr. Qazaq halqy – Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­synyń turǵyndaryn shoǵyr­landyrýshy halyq, ol – eldiń tarı­hı dińgegi. Onyń qundylyqtary, ata­mekeni, táýelsizdigi jáne egemendigi Qazaq­standy mekendeýshi etnos ókil­deri tarapynan qurmettelýde. Al ǵu­lama Abaı – ata-babamyzdyń rýhanı ýyzyn keıingi urpaqqa jetkizýshi. En­deshe aqyn muralaryn óskeleń ur­paqqa keńinen nasıhattaýdyń ulttyq qundylyqtardy qalyptastyrýda bereri mol. Jastardy aqyn muralarymen etene jaqyndastyrý, onyń qara sózderi men óleńderin jatqa oqytý, ótken kún­derdiń elesin qaıta jańǵyrtý arqy­ly tek qazaq halqynyń ǵana emes, bas­qa ult ókilderiniń sanasyndaǵy el­súıgishtik sezimdi kúsheıtý – búgingi kúnniń ózekti mindetiniń biri. Sol sebepti de bul baıqaý dástúrli túrde uıym­dastyrylyp, Abaı shyǵarmalaryn nasıhattaý arqyly halyqtyń sóz óne­rine degen qurmetin arttyryp, tur­ǵyndardyń til mádenıetin damytýǵa tyń serpin berý kózdeledi.

Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly el Prezıdentiniń Jarlyǵy ja­rııa­lan­ǵan ýaqyttan beri Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komı­tetiniń tapsyrmasymen birneshe baǵytta jumystar júıeli atqarylyp keledi. Eń aldymen álipbı jáne onyń emle erejelerine baılanysty saýalnama, synama jumystaryn júrgizý qolǵa alynǵan bolatyn. Memlekettik qyzmetshilerdi, túrli sala mamandaryn, qoǵamnyń ártúrli áleýmettik toptaryn qamtı otyryp at­qarylǵan bul jumysqa jurtshylyqtyń beıjaı qaramaýy jańa reformanyń mańyz­dylyǵyn el turǵyndarynyń tereń túsingendigin baıqatady. Bul jumystar áli de jal­ǵasýda. Oǵan ǵalymdar, til ma­man­dary, ádiskerler, memlekettik qyz­metkerler, jastar, oqýshylar tartylýda.

Sonymen qatar emle erejelerin úıretý kýrstary uıymdastyrylyp, tyńdaýshy retinde qatysqan muǵalimder men ádiskerlerge jańa emle boıynsha túsindirý jumystary júrgizilip jat­qandyǵyn da aıta ketkimiz keledi. Bul baǵyttaǵy jumystar Nur-Sultan, Almaty qalalary men óńirlerdi qamtyp otyr. Elordada uıymdastyrylyp otyr­ǵan kýrstar 72 saǵatty qurasa, óńirlerde 12 saǵattyq kýrstar ótkizilýde.

Búginde qoǵamda aqparattyq tehnolo­gııalardyń alatyn orny erekshe. Kez kelgen adamnyń birinshi kómekshisi kompıýter men smartfon ekeni belgili. Son­dyqtan biz de bul baǵyttan tys qal­­­maı, latyn grafıkasyndaǵy jańa qazaq álipbıin jáne onyń emlesin úı­retýde ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldana otyryp, birneshe aýqymdy jobalardy ázirlegen bolatynbyz. Atap aıtqanda mashınalyq oqytý negizinde tildi oqytýǵa arnalǵan «Tilqural.kz» portaly, memlekettik tilge arnalǵan veb jáne IT-ınfraqurylym qurý bo­ıynsha Sozdikqor.kz portaly iske qosylyp, iOS, Android úshin oıyn formatynda 5 mobıldi qosymsha jasaldy. Latyn grafıkasymen tanys emes bala­larǵa «IQdos» jáne «Durys sóıleıik» anı­ma­sııalyq fılmderi ázirlendi. Osy baǵytta jasalǵan jumystardyń ishindegi biregeıi retinde «Qazlatyn.kz» ult­tyq portaly týraly aıta ketken jón. Por­talda qazaq álipbıiniń latyn grafıkasyna kóshý barysy jaıyndaǵy barlyq derek­ter jınaqtalǵan. Sondaı-aq portalda ornalasqan kópfýnksıonaldy konverterdi paıdalanyp, elektrondy mátindi kırılden latynǵa, tótege já­ne kerisinshe sáıkestendirýge bolady. Paı­dalanýshy 5000 sımvolǵa deıingi mátindi kóshirip salý arqyly nemese qolmen terý arqyly sáıkestendiredi. Qol­danýshyǵa yńǵaıly bolý úshin Microsoft Office formatyndaǵy kez kelgen qujatty faıldyq konverter arqyly kon­vertasııalaý júıesi de iske qosylǵan. Qoldanýshylar konverterdiń Windows-qa arnalǵan oflaın nusqasyn, iOS, Android júıelerine arnalǵan qosym­shalaryn, GitHub veb-servıstik portalyna arnalǵan qosymsha plagınder jıy­nyn, Microsoft Office paketine ar­nalǵan qosymshalardy, Chrome braý­zerine arnalǵan konverterdiń pla­gınin, SMS jáne derekter bazasyna arnalǵan konverterdi júkteı alady. Búginde saıtta – 30541 kórilim, al qu­jattardy aýdarý – 2049 bolsa, jalpy sáıkestendirý sany 478457-ni qurady.

Jańa álipbı men emleni jurtshy­lyqqa nasıhattaý barysynda buqara­lyq aqparat quraldarynyń da ózindik orny zor ekenin atap ótken jón. Tur­ǵyndarmen kezdesý barysynda bu­qaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan maqalalar men pikirlerde kóterilgen usynystardy zerdeleý jumystary júıeli júrgizilýde. Sondaı-aq jetekshi lıngvıst ǵalymdardyń pikirleri es­ke­rilip, elimizdegi jazý reformasyn meı­linshe ońtaılandyrý joldary qa­ras-­ty­rylýda. Osy oraıda, tilimizdiń áýez­diligin, tazalyǵyn saqtaý turǵysynan azamattyq ustanymdaryn bildirip, qundy pikirlerimen bólisken til janashyrlaryna alǵysymyzdy bildire ketkimiz keledi.

Álibek ASQAR,
«Til-Qazyna» ǵylymı-praktıkalyq
ortalyǵynyń bas dırektory