Rýhanııat • 12 Qyrkúıek, 2019

On úsh býma nemese Iztaı dombyrasynyń syry

33 retkórsetildi

...Áli de tarıhynyń talaı qyrtysy zerttelmeı jatqandyqtan bolar, Aqtóbe oblysynyń Alǵa aýdany degende eske túsetin úsh esim bar. Olar – Eset baba Kókiuly, Kerderi Ábýbákir... jáne Iztaı Mámbetov. Eset batyr men Kerderi Ábý­bákir týraly áredik-áredik aıtylyp júrgenimen, sońǵy jyldary kóńge kómilgen jaýhardaı... atalmaı ketken, aıtylmaı qalǵan bir esim – Iztaı. Shámshi Qal­daıaqovtyń «Qaragóz» áni jandy ádemi shabaqtaıtyn mahabbat gımni bolyp qalǵany anyq, alaıda osy ánniń mátinin Iztaı aqyn jazǵanyn kóbimiz bile bermeýi­miz múmkin.

Keńes tusynda dúıim bir urpaq, ur­paq emes-aý, ár tilde álem shyrqaıtyn «Árqashan kún sónbesin» deıtin beıbit kúnniń sımvolyndaı ataqty áýendi... qazaq­sha «sóıletken» taǵy da osy Tabantaldyń Iztaıy edi.

Muraǵat aqtarýǵa ýaqyt joq zy­ryl­­da­ǵan dúnıede zyr qaǵyp júrgen bizdiń qolymyzǵa Iztaıdan qalǵan on úsh páp­ke dúnıe kezdeısoq tústi. Bir súzip shyq­qa­nymyz bolmasa, baıybyna baryp, tuny­ǵyna qanyp, bárin oqyp shyqtyq dep aıta almaspyz, sirá, biraq... orys jáne álem áde­bıetinde jeksuryn beıne retinde qalypt­asqan «О́geı sheshe» uǵy­my­na meıirim bergen,  sábılik mahabbat nu­ryn sepken Iztaı aqyndy adam retinde ta­nýǵa, aýdarmashy retinde túısinýge, qalam­ger-dos retindegi aqjarma peıilin túsi­nýge, shalt minez qazaq retindegi mine­zin tushynýǵa sol on úsh býma dúnıe sebep boldy...

...On úsh býmanyń jasyrǵan syry áli talaı kózi ashyq qazaqqa azyq bolary anyq,  biz úshin esh jerde ja­rııalanbaǵan resenzııalary,  jarııalanbaǵan qoljazba­lary qyzy­ǵý­shylyq qana emes, «osy ýaqytqa deıin kózden qalaı tasa qalǵan?» degen de oıdy kóńilimizde kilt etkizgeni ras.  Sodan Iztaı álemine  súńgip kettik...

Aqynnyń 90 jyldyq mereıtoıyna kitabyn shyǵarǵymyz kelip talaptanyp jatqandyqtan, ol jınaqqa  kiretin jarııalanbaǵan dúnıelerin aldyn ala jarnamalaýdyń qajeti az, biraq Iztaı álemine sapardan birdi-ekili mezetti oqyrmanǵa tamsana turý úshin usynýdy jón kórdik.

Kez kelgen oqyrman retinde bizdiń de tyń dúnıeni, zerttelmegen paraqtardy (tipti Iztaı aǵam ketkesin eshkim ashpaǵan da bolar) júregimiz dúrsildep, qolymyz qaltyrap ashqanymyzdy jasyrmaımyz. Sóıttik te... Iztaı atalatyn muhıt­qa qoıyp kettik. Tipti sanamyzda aldy­myz­daǵy  býmalardy retimen qaraý, túı­siný degen joq, qomaǵaılana tarpa bas saldyq. Sol on úsh pápkeniń bári  Iztaıdyń tyń dúnıeleri desek, artyq aıt­qandyq, ár jyldary baspadan shyq­qan kitaptarynyń qoljazbalary, ár jyldary qalamdastarmen jazysqan hattary, buryn jarııalanǵan aýdarmalary...  bári osy on úsh býmaǵa toptalypty. Ol on úsh býmadan jarııalanǵanynan bólek, jarııalanbaǵanyn bólek suryptaý da qıynnyń qııameti boldy – sebebi ózi týǵan ólkesiniń kitaphanalarynda Iztaı kitaptary biren-saran. Tek aqyn esi­min alǵan balalar kitaphanasynyń basshysy, Iztaı shyraqshysy Aqsholpan Izti­leýovanyń jankeshti-fanattyq eńbeginiń arqasynda ǵana birer jınaǵy bar...

Qajetsingen adam oqyrmanǵa osy ýaqytqa deıin jetpeı qalǵan dúnıelerin bolashaq kitaptan taýyp alar, biz Iztaı ǵumyryndaǵy qazaqqa belgisizdeý úsh-tórt mezetti aıtyp ótkimiz keledi.

Birinshi, Iztaıdyń óz oqyrmandaryna degen erekshe iltıpaty. Sol kezdegi Le­nın­gradtan hat joldap, jyly lebizin bil­dirgen serjant Muhtar Saqtapovtyń hatyn san jyldar boıy saqtap, tóbesine «jaýap jazdym» dep belgi soǵýy – eki-úsh «jandym-kúıdimi» jarııalansa... «halyq aqyny» bolyp shyǵa keletin talaı sóz quraǵyshqa úlgi bolarlyq is. Al biz, óz kezegimizde, sonaý 1956 jyly Iztaıǵa hat jazǵan serjant Muhtar Saqtapovty tap­tyq! Ol kóp jyldar Qyzylorda ob­ly­sy Syrdarııa aýdanynyń aýdan­dyq gazetinde qyzmet etip, zeınetke shy­­ǵypty.

Ekinshi, álemniń kóptegen tilinde shyrqalatyn «Árqashan kún sónbesin» degen beıbitshilik gımni... Iztaı barda da, Iztaı ómirden ótkeli de jumyr-jer­di terbetip, shyrqalyp keledi. Sol álemge belgili ándi «qazaqsha sóılettim» dep... bir aıtpaı ketipti-aý jaryqtyq. Qazaqtyń taǵy bir talantty uly Qabdy­kárim Ydyrysov ekeýi birlesip aýdarǵan osy bir mátinniń qazaq aspanynda shyr­qal­ǵanyna  jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótipti, al Iztaı aýdarmasy ekenin endi bilip jatyrmyz. Bálkı, kóp pápkeniń ishindegi birneshelegen notalarǵa nota bilmeıtin saýatsyzdyǵymyzdan nazar da aýdarmas pa edik, «kún sónbesinniń» notasynda býyn sandary  Iz-aǵanyń qolymen kórsetilmese...

Úshinshi, sol kezdegi baǵdary – kó­meski, baǵytyn baǵamdaý qıyndaý ulty­myzdyń  Ulttyq  namys pen Ulttyq rýh degen ishtegi sezimin lyq etkizip syrtqa shyǵara salý, sol arqyly... sońynan... dene talyp, shash aǵaryp jetkizgen qazirgi Táýelsizdigimizdi... sol kezdiń ózinde-aq basqalarǵa dáleldeý úshin Iztaı Iztaılyǵyn, Qazaqtyǵyn dáleldegen myna bir estelik te qazaqty beıjaı qal­­dyra qoımas. Kýrstasy Mashqar Gý­merov bylaı eske alady: «Iztaı ekeý­miz dámhanaǵa kirip, bir ústeldiń basynda otyrǵan sary jigittiń qasyna kelip tize búktik. Tamaq iship bola bergende, syrtqa shyǵyp bara jatqan bir egdeleý kisi álgi jigittiń qasyna kidirip, ekeýi áńgimelese ketti. Sóz ańǵaryna qaraǵanda, ekeýi osy mańdaǵy qarý-ja­raq jasaıtyn zaýyttyń ju­mysshylary sııaqty. Egde kisi bir qazaqtyń atyn atap, sonyń isine narazy ekenin bildirip edi, álgi sary jigit: «Ný, etogo kalbıta ýbıt malo» degeni ǵoı. «Kalbıt» degen sózdi estigende Iztaıdyń qabaǵy jaýar bulttaı túnerip ketti. Egde kisi ketip qaldy» dep keledi de, Mashqar aǵa  álgi qazaqty «kalbıt» degen ji­gitti  qalaı qýǵandaryn eske alady. Iztaı bolmysynyń asqaqtyǵyn, qazaqy namysshyldyǵyn aıǵaılap kórsetip turǵan estelik pe? Iá!

Tórtinshi, Iztaıdyń qoly tıgen, saýsa­ǵynyń izi qalǵan dúnıelerdi aqtarý, sarap­taý baqytynyń  bizge buıyrǵanyn  kez kelgen jýrnalıst ómirindegi Everes­ti ba­ǵyn­dyrǵandaı shyń ekenin aıta ketkimiz keledi. Iztaı álemine qadam bas­qaly Iztaıǵa baı­lanysty kez kelgen dúnıeni qaqas qal­dyrmaýǵa tyrystyq. Áleýmettik jelige salǵan bir jazbamyzǵa qaldyrylǵan bir pikirden Iztaı domby­rasynyń bar eke­nin baıqadyq. Izdedik, taptyq! Belgili jýr­nalıst, fılologııa ǵylym­darynyń kan­dıdaty Batyrbolat Aıtbolatuly biz­diń ótinishimiz boıynsha Iztaı dombyrasy týra­ly jyp-jınaqy, dámdi maqala da jazyp berdi:

«Serýen de – serýen, sergeldeń de – serýen» seri kezimiz. Tún demeı, kún demeı, jataqhanaǵa ándetip kelip, kóz al­dynan óleńdetip ótetin bizdiń bar tir­­shiligimiz – esik aýzyndaǵy vahtada, qazir­gishe aıtqanda, «konserj» retinde kezektesip otyratyn orysy-qazaǵy, me­keri-meıirimdisi bar túrli apalardyń jiti nazarynda. Solardyń biri – áıgili aqyn Iztaı (Izbasqan) Mámbetovtiń jary, aıaý­ly Muǵalımá jeńgeı edi.

Apaıdyń maǵan aıryqsha yqylasy aýdy. Aınalyp-tolǵanyp otyratyn, bi­rer kún kórinbeı ketsem, izdeıtin boldy. Ári-beri ótkende jıi áńgimelesip tura­tyn­byz. Qyryq bes jastan asa almaı, ar­­manda ketken Iztaı aǵamyz týraly aı­­typ, kózin súrtken kezderi az bolǵan joq, árıne.

Bir kúni apaı úıinen dombyra alyp keldi. Naqty esimde qalmapty, bul – shamamen 1996 jyldyń sońy nemese 1997 jyldyń bas kezi-aý. Sirá, sońǵysy...

– Batyrbolat, meniń jaıymdy sen endi birshama bilesiń. Zamannyń túri mynaý. Aǵańnan ul qalmady. Úsh tal qy­zy­myz orysqol bolyp ketti. Iztaı aǵańnyń dom­byrasy úıde jetimsirep turǵanyna talaı ýaqyt ótti. Ustaıtyn eshkim joq. Sen jaqsy dombyrashy ári aqynsyń ǵoı. Qa­dirin biletin laıyqty adam óziń dep, myna dombyrany saǵan ákeldim. Aǵańnyń kó­zindeı kórip ustar­syń, aınalaıyn, – dedi aǵynan jarylyp.

Ári tolqyp, ári qýanǵan men rahme­timdi jaýdyryp jatyrmyn» deıdi jýr­na­lıst óz maqalasynda.

Batyrbolattyń ajarly maqalasyna alyp-qosarym joq, bizdiń «óz oljamyz ózimizde»! Ol – Iztaı qolynyń izi qalǵan qara dombyranyń áli de ómir súrip kele jat­qanynda.

...Iztaı da ómir súre beredi...

 

Shara ELEÝSIZ,

jýrnalıst

Aqtóbe oblysy,

Alǵa aýdany

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar