Ádebıet • 18 Qyrkúıek, 2019

«Eńbekshi qazaq» Ilııastyń baǵyn ashqan

97 retkórsetildi

Ilııas Jansúgiruly «jýrnalıst» mamandyǵy boıynsha bilim alǵan alǵashqy qazaq balasy. 1925 – 1928 jyldary Máskeý qalasyndaǵy Memlekettik Jýrnalıstıka ınstıtýtynda oqyǵan. О́leńsózdiń júırigi bolǵan ór aqynnyń 125 jyldyq mereıtoıy aıasynda halyqaralyq «Ilııas izimen» ǵylymı-tanymdyq ekspedısııasy Máskeý qalasynda boldy.

Ekspedısııanyń ǵylymı top quramynda belgili ilııas­tanýshy-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Muratbek Iman­ǵazınov, jýrnalıst Gúljan Tursyn, Taldyqorǵandaǵy I.Jansúgirovtiń áde­bı mý­zeıi­niń aǵa ǵylymı qyz­metkeri Saltanat Tóle­genqyzy jáne osy joldardyń avtory bar. Ekspedısııa músheleri Más­­keý qalasyndaǵy Ilııas Jan­súgirovtiń ómir jolyna, ádebı-mádenı qyzmetine qatysty tarıhı nysandar­dy aralap, tanysyp shyq­ty. Sonymen qatar RF Mem­le­kettik kitaphanasy men Re­­seıdiń Memlekettik Áde­bıet jáne óner arhıvinde bolyp, qorjynymyzdy mol qa­zynaǵa toltyrdyq.

Máskeýdegi RF Memle­ket­tik arhıviniń qorynda (GARF) jumys istep, tarıhı qujattardy taýyp otyrmyz. Uzyn sany – 73 qujat. Stýdent Ilııas Jansúgirovtiń oqý úlgerimine qatysty qujat­tar. № 5214, 7668 qorlarmen jumys istep otyrǵanymyzda «Eńbekshi Qazaq» gazeti redak­sııasynyń jazǵan hatyn kezdestirdik. Tarıhı qujatta:

«Na Vash № B/4730 soob­shaem, chto nasha redaksııa letom v dostatochnoı stepenı obslýjıvaetsıa svoımı je rabotnıkamı-sotrýdnıkamı, vvıdý chego net osoboı neobhodımostı v praktıkantah.

Odnako s etım redaksııa «Enbekshı-Kazah» prosıt Otdel Pechatı otkomandırovat t. Djansýgýrova Ilıasa, okonchıvaıýshego v etom godý GIJ, dlıa postoıannoı raboty v nashe rasporıajenıe.

Prosba o rezýltate nasheı prosby ývedomıt» dep jazylǵan. Jýrnalıstıka ıns­tıtýtyna jazylǵan bul hatqa gazettiń sol kezdegi re­dak­torynyń orynbasary Shaımerden Toqjigitov, hatshy Ábdirahman Aısarın qol qoıypty. 1928 jyldyń 7 sáýirinde jazylǵan bul hat Qyzylorda qalasynan jiberilgen. Sol jyldary «Eńbekshi Qazaq» gazetiniń redaksııasy Qyzylorda qalasy, K. Marks kóshesiniń boıynda ornalasqan eken.

Búgingi elimizdiń bas gaze­tiniń tarıhyna tikeleı qatysy bar osy qujat týraly az-kem túsinik berýdi jón kórdik. Osy hattan keıin aqyn birden «Eńbekshi qazaq» gazetine jumysqa qabyldanǵan. Bıyl júzjyldyq mereıtoıy bolyp otyrǵan ata basylymnyń tarıhı jylnamasynda Ilııastyń da aıqyn qoltańbasy qalǵan. Ata basylymnyń tarıhyn túgendep, eńbek etken shy­ǵarmashylyq top – jýr­na­lısterdi tizimge alǵanda Ilııas Jansúgirovti jańashyl jýr­nalıst, gazet tili men teh­nı­kasyn, maket jasaý, bezen­dirý, ıllıýstrasııa sııaqty mamandyqqa qatysty arna­ıy pánderdi ıgergen tuń­ǵysh dıplomdy maman dep sanaımyz. Anyǵynda, «Eń­bekshi Qazaq» gazeti Memlekettik jýr­nalıstıka ınstıtýty jo­­ǵary oqý ornyn tuńǵysh bitir­gen dıplomdy túlekti birden jumysqa qabyldaǵan. Bul gazet arqyly Ilııastiń jýr­na­lıstik sheberligi qalyp­tas­ty, pýblısıstik qyry men ózin­dik qoltańbasy daralan­dy.

Ilııas Jansúgirulynyń óleńderi alǵash ret «Qazaq», «Aq jol», «Tilshi», «Jetisý áıe­li», «Jas qazaq», «Sana», «Shanshar» basylymdarynda ja­rııalanǵan. Muǵalimdik, aǵar­týshylyq saladaǵy qyz­metterin eseptemegende, Ile­keń eńbek jolyn korrek­torlyqtan bastaǵan. «Aq jol» gazetine korrektor bolyp ki­rip, Ǵanı Muratbaıulynyń shapaǵatyna bólenip, Tash­kenttegi muǵalimder daıyndaıtyn Qazaq ınstıtýtynyń daıyndyq kýrsynda oqydy. Sol Tashkentte júrip teatr­­men tanysyp, úlken sha­har­daǵy ádebı-mádenı tir­shilikke aralasty. Sodan soń «Tilshi» (Qazirgi Almaty ob­lystyq «Jetisý» gazeti) ga­zetiniń jýr­nalısi bolyp, bi­raz ýa­qyt jumys istedi. De­­se de Ilekeńniń talanty to­lyq ashyl­ǵan, jýrnalıstik qa­biletin meılinshe tanytqan ortasy osy – qarashańyraq «Eńbekshi Qazaq» edi. Aqıqa­tynda, osy gazet arqyly kóp­ke keńinen tanylǵan aqyn Keńes úkimetiniń rýhanı ómi­rine belsene qyzmet etip, orys ıntellıgensııasynyń nazaryn aýdartty. Maksım Gorkıımen tanystyq shyǵar­mashylyq dostyqqa aınaldy. Osy gazettegi tilshilik qyz­­metinen keıin Ilııastyń juldyzy janyp, baǵy ashyldy. Birinen soń biri basylyp shyqqan kitaptary jarııalanyp jatty. Jazýshylar odaǵyn uıymdastyryp, onyń alǵashqy tóraǵasy da boldy. Osyndaı shyǵarmashylyq je­tistikterge tynymsyz eńbek, shalqar shabytynyń arqasynda jetti.

«Eńbekshi Qazaq» gazetinde jarııalanǵan maqalalaryna aqyn «Tańqybaı», «Quıqa­lyq», «Saqa» t.s.s. búrkenshek atpen qol qoıyp, jazǵany bel­gili. Osy gazette júrgen ke­zinde aqyn el ádebıeti, óner, teatr, kıno salalary týraly qordalanǵan problemalyq ózekti taqyryptardy kóterip, oqyrmannyń da, jergilikti atqarýshy bıliktiń de nazaryn aýdartqan. Ilııastyń mýzyka óneri taqyrybynda jazylǵan saraptamalyq maqa­lalarynda notaǵa túspegen qazaqtyń árbir aımaǵyndaǵy kúıshilik dástúr, óner mek­tebi, dáýlesker kúıshiler men ánshiler, qazaq kompozı­torlarynyń ónerleri týraly kesek-kesek oılar bar. Dás­túrli óner, kúıshilik qa­sıet, jyrshylyq hám sazgerlik talant haqyndaǵy bilgeni mol Ilekeńniń sol oılary ýaqyt ótse de óziniń qundylyǵy men mańyzyn joımaǵan. Bala jasynan kindik ákesi, qazaqtyń aty shyqqan kúıshisi qobyzshy Molyqbaı Baısaqulynyń ónerine qanyq ósken halyq rýhanııatynyń janashyry kúlli Túrkistan dalasyndaǵy óner mektepterin sanamalap aıtty. Qurdasy, jan dosy Sáken Seıfýllın ekeýi kompozıtor Aleksandr Zataevıchti 1922 – 1923 jyldary arnaıy shaqyryp, qazaqtyń áni men kúıin notaǵa túsirtip, hat­qa jazdyrǵan edi. San ǵasyrlyq mol muramyzdy saq­taýǵa, olardy hatqa túsi­rip júıeleýge aqyn Ilııas Jansúgirovtiń qosqan úlesi ushan-teńiz. Búginde ony bireý bilse, bireý bilmeıdi.

Sonymen qatar arhıvten tabylǵan qujattardyń arasynda Ilııas Jansúgirulynyń óz qolymen jazǵan ótinishteri, jeke anketasy, onyń oqý úlgerimine baılanysty oqy­tý­shylardyń jazǵan minez­demeleri, sabaq jospary men baǵdarlamalary, «Tilshi», «Aq jol» gazetteriniń redaksııasynan stýdenttiń jýrnalıstik praktıkadan ótkendigi týraly jazylǵan anyqtamalary bar. Aıta keterlik jaıt, atalmysh qujattar osy kúnge deıin ǵy­lymı aınalymǵa túspegen. Jáne tulǵataný ǵylymy úshin asa qundy, mańyzdy má­limetter. Ilııastyń ǵumyr­namasyn túzgende, Máskeý kezeńi men stýdenttik jyldaryn zertteý nysanyna alǵanda bul qujattardyń tıgizer paıdasy zor.

Sóz sońynda osyndaı ıgili mol ǵylymı ekspedı­sııany uıymdastyrǵan Al­maty oblystyq Qazaqstan Halqy Assambleıasynyń bas­­­shylyǵyna, ekspedı­sııa jetekshisi Ǵabıt Tur­syn­baı­ulyna, «Dostyq úıi» meke­mesiniń dırek­tory Táńir­bergen Qasym­ber­kebaevqa zor alǵys bil­di­remiz. Eger, osyn­daı irge­li ǵylymı sharalar jıi-jıi uıymdastyrylsa, О́zbek­stan, Reseı arhıvteri men kitaphanalaryndaǵy Otan tarıhyna, ádebıetine tikeleı qatysty jádigerlerdi alyp, jınaqtasaq sovettik-shovınıstik ıdeologııanyń keri áserimen burmalanyp jazylǵan tól tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin jańasha kózqaraspen qospasyz jazý­ǵa múmkindik týar edi. Tuń­ǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń «Rýhanı jań­ǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarla­malyq ma­qalalarynda aıtyl­ǵan «Ar­hıv-2025» josparyn tıim­di paıdalansaq, rýhanı qazy­namyz molaıary sózsiz.

Ilııasty tanýǵa, zertteýge arnalǵan ekspedısııanyń jumysy endi Sankt-Pe­ter­býrgte jalǵasady. Bul qaladaReseı Ulttyq kitap­hanasy men Ortalyq memle­kettik arhıv muraǵatyndaǵy sarǵaıǵan qujattar kútip tur. Sátin salsyn degen nıet­pen jańa derek tabýǵa asyq­pyz...

Eldos TOQTARBAI,
«Ilııas izimen» ekspedısııasynyń
múshesi, arnaıy
«Egemen Qazaqstan» úshin
(Máskeý)

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Atyraýlyq sarbazdar áskerge attandy

Aımaqtar • Búgin, 17:27

Almatyda taǵy da jylý qubyry jaryldy

Qoǵam • Búgin, 16:20

Jambylda aǵash kóshetteri otyrǵyzyldy

Aımaqtar • Búgin, 16:02

Taldyqorǵanda tekstıl shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 15:42

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:33

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:26

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Búgin, 10:27

Qylqalamnyń ushynda – Qaraǵandy

Rýhanııat • Búgin, 09:48

«Qoıanqasqa» tulpar top jardy

Rýhanııat • Búgin, 09:11

Qazan meshitiniń úlgisin tańdapty

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Qazaq dastarqanynan dám tatty

Aımaqtar • Búgin, 09:03

Baqyt Bókebaev: Bekzat óner belesteri

Rýhanııat • Búgin, 08:59

Aqyn qalamyndaǵy akademık beınesi

Rýhanııat • Búgin, 08:56

Baıanǵalı týraly baıan

Rýhanııat • Búgin, 08:52

Joldyń jaıy qalaı: Mamandar jetispeıdi

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Semizdik túrli syrqatqa sebepshi

Qoǵam • Búgin, 08:39

«Nurly kósh» kúnin belgilesek...

Qoǵam • Búgin, 08:35

Jańa aıaldamaǵa jany qas

Aımaqtar • Búgin, 08:31

Jańaózende jańa joba bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 08:24

Taǵzym men taǵylym toǵysqan toı

Rýhanııat • Búgin, 08:19

Bizdiń belsendiligimiz de mańyzdy

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ekonomıkada turaqty ósim bar

Ekonomıka • Búgin, 08:06

Kraýdfandıng qazaqqa da jat emes

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Elbasy Qyrǵyzstan basshysymen kezdesti

Saıasat • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar