Ekspedısııanyń ǵylymı top quramynda belgili ilııastanýshy-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Muratbek Imanǵazınov, jýrnalıst Gúljan Tursyn, Taldyqorǵandaǵy I.Jansúgirovtiń ádebı mýzeıiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Saltanat Tólegenqyzy jáne osy joldardyń avtory bar. Ekspedısııa músheleri Máskeý qalasyndaǵy Ilııas Jansúgirovtiń ómir jolyna, ádebı-mádenı qyzmetine qatysty tarıhı nysandardy aralap, tanysyp shyqty. Sonymen qatar RF Memlekettik kitaphanasy men Reseıdiń Memlekettik Ádebıet jáne óner arhıvinde bolyp, qorjynymyzdy mol qazynaǵa toltyrdyq.
Máskeýdegi RF Memlekettik arhıviniń qorynda (GARF) jumys istep, tarıhı qujattardy taýyp otyrmyz. Uzyn sany – 73 qujat. Stýdent Ilııas Jansúgirovtiń oqý úlgerimine qatysty qujattar. № 5214, 7668 qorlarmen jumys istep otyrǵanymyzda «Eńbekshi Qazaq» gazeti redaksııasynyń jazǵan hatyn kezdestirdik. Tarıhı qujatta:
«Na Vash № B/4730 soobshaem, chto nasha redaksııa letom v dostatochnoı stepenı obslýjıvaetsıa svoımı je rabotnıkamı-sotrýdnıkamı, vvıdý chego net osoboı neobhodımostı v praktıkantah.
Odnako s etım redaksııa «Enbekshı-Kazah» prosıt Otdel Pechatı otkomandırovat t. Djansýgýrova Ilıasa, okonchıvaıýshego v etom godý GIJ, dlıa postoıannoı raboty v nashe rasporıajenıe.
Prosba o rezýltate nasheı prosby ývedomıt» dep jazylǵan. Jýrnalıstıka ınstıtýtyna jazylǵan bul hatqa gazettiń sol kezdegi redaktorynyń orynbasary Shaımerden Toqjigitov, hatshy Ábdirahman Aısarın qol qoıypty. 1928 jyldyń 7 sáýirinde jazylǵan bul hat Qyzylorda qalasynan jiberilgen. Sol jyldary «Eńbekshi Qazaq» gazetiniń redaksııasy Qyzylorda qalasy, K. Marks kóshesiniń boıynda ornalasqan eken.
Búgingi elimizdiń bas gazetiniń tarıhyna tikeleı qatysy bar osy qujat týraly az-kem túsinik berýdi jón kórdik. Osy hattan keıin aqyn birden «Eńbekshi qazaq» gazetine jumysqa qabyldanǵan. Bıyl júzjyldyq mereıtoıy bolyp otyrǵan ata basylymnyń tarıhı jylnamasynda Ilııastyń da aıqyn qoltańbasy qalǵan. Ata basylymnyń tarıhyn túgendep, eńbek etken shyǵarmashylyq top – jýrnalısterdi tizimge alǵanda Ilııas Jansúgirovti jańashyl jýrnalıst, gazet tili men tehnıkasyn, maket jasaý, bezendirý, ıllıýstrasııa sııaqty mamandyqqa qatysty arnaıy pánderdi ıgergen tuńǵysh dıplomdy maman dep sanaımyz. Anyǵynda, «Eńbekshi Qazaq» gazeti Memlekettik jýrnalıstıka ınstıtýty joǵary oqý ornyn tuńǵysh bitirgen dıplomdy túlekti birden jumysqa qabyldaǵan. Bul gazet arqyly Ilııastiń jýrnalıstik sheberligi qalyptasty, pýblısıstik qyry men ózindik qoltańbasy daralandy.
Ilııas Jansúgirulynyń óleńderi alǵash ret «Qazaq», «Aq jol», «Tilshi», «Jetisý áıeli», «Jas qazaq», «Sana», «Shanshar» basylymdarynda jarııalanǵan. Muǵalimdik, aǵartýshylyq saladaǵy qyzmetterin eseptemegende, Ilekeń eńbek jolyn korrektorlyqtan bastaǵan. «Aq jol» gazetine korrektor bolyp kirip, Ǵanı Muratbaıulynyń shapaǵatyna bólenip, Tashkenttegi muǵalimder daıyndaıtyn Qazaq ınstıtýtynyń daıyndyq kýrsynda oqydy. Sol Tashkentte júrip teatrmen tanysyp, úlken shahardaǵy ádebı-mádenı tirshilikke aralasty. Sodan soń «Tilshi» (Qazirgi Almaty oblystyq «Jetisý» gazeti) gazetiniń jýrnalısi bolyp, biraz ýaqyt jumys istedi. Dese de Ilekeńniń talanty tolyq ashylǵan, jýrnalıstik qabiletin meılinshe tanytqan ortasy osy – qarashańyraq «Eńbekshi Qazaq» edi. Aqıqatynda, osy gazet arqyly kópke keńinen tanylǵan aqyn Keńes úkimetiniń rýhanı ómirine belsene qyzmet etip, orys ıntellıgensııasynyń nazaryn aýdartty. Maksım Gorkıımen tanystyq shyǵarmashylyq dostyqqa aınaldy. Osy gazettegi tilshilik qyzmetinen keıin Ilııastyń juldyzy janyp, baǵy ashyldy. Birinen soń biri basylyp shyqqan kitaptary jarııalanyp jatty. Jazýshylar odaǵyn uıymdastyryp, onyń alǵashqy tóraǵasy da boldy. Osyndaı shyǵarmashylyq jetistikterge tynymsyz eńbek, shalqar shabytynyń arqasynda jetti.
«Eńbekshi Qazaq» gazetinde jarııalanǵan maqalalaryna aqyn «Tańqybaı», «Quıqalyq», «Saqa» t.s.s. búrkenshek atpen qol qoıyp, jazǵany belgili. Osy gazette júrgen kezinde aqyn el ádebıeti, óner, teatr, kıno salalary týraly qordalanǵan problemalyq ózekti taqyryptardy kóterip, oqyrmannyń da, jergilikti atqarýshy bıliktiń de nazaryn aýdartqan. Ilııastyń mýzyka óneri taqyrybynda jazylǵan saraptamalyq maqalalarynda notaǵa túspegen qazaqtyń árbir aımaǵyndaǵy kúıshilik dástúr, óner mektebi, dáýlesker kúıshiler men ánshiler, qazaq kompozıtorlarynyń ónerleri týraly kesek-kesek oılar bar. Dástúrli óner, kúıshilik qasıet, jyrshylyq hám sazgerlik talant haqyndaǵy bilgeni mol Ilekeńniń sol oılary ýaqyt ótse de óziniń qundylyǵy men mańyzyn joımaǵan. Bala jasynan kindik ákesi, qazaqtyń aty shyqqan kúıshisi qobyzshy Molyqbaı Baısaqulynyń ónerine qanyq ósken halyq rýhanııatynyń janashyry kúlli Túrkistan dalasyndaǵy óner mektepterin sanamalap aıtty. Qurdasy, jan dosy Sáken Seıfýllın ekeýi kompozıtor Aleksandr Zataevıchti 1922 – 1923 jyldary arnaıy shaqyryp, qazaqtyń áni men kúıin notaǵa túsirtip, hatqa jazdyrǵan edi. San ǵasyrlyq mol muramyzdy saqtaýǵa, olardy hatqa túsirip júıeleýge aqyn Ilııas Jansúgirovtiń qosqan úlesi ushan-teńiz. Búginde ony bireý bilse, bireý bilmeıdi.
Sonymen qatar arhıvten tabylǵan qujattardyń arasynda Ilııas Jansúgirulynyń óz qolymen jazǵan ótinishteri, jeke anketasy, onyń oqý úlgerimine baılanysty oqytýshylardyń jazǵan minezdemeleri, sabaq jospary men baǵdarlamalary, «Tilshi», «Aq jol» gazetteriniń redaksııasynan stýdenttiń jýrnalıstik praktıkadan ótkendigi týraly jazylǵan anyqtamalary bar. Aıta keterlik jaıt, atalmysh qujattar osy kúnge deıin ǵylymı aınalymǵa túspegen. Jáne tulǵataný ǵylymy úshin asa qundy, mańyzdy málimetter. Ilııastyń ǵumyrnamasyn túzgende, Máskeý kezeńi men stýdenttik jyldaryn zertteý nysanyna alǵanda bul qujattardyń tıgizer paıdasy zor.
Sóz sońynda osyndaı ıgili mol ǵylymı ekspedısııany uıymdastyrǵan Almaty oblystyq Qazaqstan Halqy Assambleıasynyń basshylyǵyna, ekspedısııa jetekshisi Ǵabıt Tursynbaıulyna, «Dostyq úıi» mekemesiniń dırektory Táńirbergen Qasymberkebaevqa zor alǵys bildiremiz. Eger, osyndaı irgeli ǵylymı sharalar jıi-jıi uıymdastyrylsa, О́zbekstan, Reseı arhıvteri men kitaphanalaryndaǵy Otan tarıhyna, ádebıetine tikeleı qatysty jádigerlerdi alyp, jınaqtasaq sovettik-shovınıstik ıdeologııanyń keri áserimen burmalanyp jazylǵan tól tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin jańasha kózqaraspen qospasyz jazýǵa múmkindik týar edi. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalarynda aıtylǵan «Arhıv-2025» josparyn tıimdi paıdalansaq, rýhanı qazynamyz molaıary sózsiz.
Ilııasty tanýǵa, zertteýge arnalǵan ekspedısııanyń jumysy endi Sankt-Peterbýrgte jalǵasady. Bul qaladaReseı Ulttyq kitaphanasy men Ortalyq memlekettik arhıv muraǵatyndaǵy sarǵaıǵan qujattar kútip tur. Sátin salsyn degen nıetpen jańa derek tabýǵa asyqpyz...
Eldos TOQTARBAI,
«Ilııas izimen» ekspedısııasynyń
múshesi, arnaıy
«Egemen Qazaqstan» úshin
(Máskeý)
