Ádebıet • 30 Qyrkúıek, 2019

Ottaı laýlap ótti aqyn...

363 retkórsetildi

Maǵan jana berýge bolmaıdy, meniń de ómir súrgim keledi,

áıtpese aqyndyq meni jep qoıatyn túri bar

Farıza

«Durys suraq qoıa bilý – ǵalymdyq­tyń jartysy» delingen eken bir hadıste. Durys suraq pa, burys suraq pa, bilmedim, áıteýir Farıza aqynnyń óleńderin oqyp otyrǵanda «osy kisi­niń óleńdegi de, ómirdegi de minezi Aty­raýdyń tabıǵatyna uqsaı ma, qalaı?» degen bir suraq shyǵa keledi ylǵı.

Jaratqan Iemiz jumyr jerdiń beldeýi men bosaǵasyna adam atty pen­deni ornalastyrǵanda, olardy jaı ǵana shashyp tastamaǵan sııaqty. Ol pendeleriniń árqaısysyn ózi dúnıege kelgen jerdiń topyraǵyna baılap, aýasy men sýyn alpys eki tamyrynyń boıyna júgirtip, osy jerden aıyrylmastaı sana-sezim bergen sııaqty.

XVIII ǵasyrda ómir súrgen orys aqyny Gavrıl Derjavınniń «Aqyndar óziniń týǵan jerine uqsap turady» degen tujyrymy bar eken. Dál osy oıdy XX ǵasyrdyń orta tusynda aýstrııalyq Stefan Sveıg «Tabıǵat qaı jerde adamdarǵa jaıly bolsa, sol jerde ıdı­llııalyq poezııa ómirge keledi» dep naqtylaı túsipti. Al aqyn tabıǵaty qatal, ótken tarıhy odan da qatal óńirde ómirge kelse she?

Osy ǵulamalar syzǵan formýlaǵa salsaq, Farıza poezııasynyń sıpaty, shynynda da, týǵan jeriniń tabıǵaty men ótken tarıhynyń sıpattamasynan aýmaı qalǵan eken. Atqa minip, qumdy dalasynda ózderin taqta otyrǵandaı sezingen babalar urpaǵynyń kabınettik qoǵamǵa, ortan qol ortaǵa syıa almaı, sharq urýy jatyr onyń jyrlarynda.

Ejelden eldiń qorǵansyz shetin­de týǵan burynǵylarymyzdyń jap-jaryq kúnde de, juldyzdy-juldyzsyz, aıly-aısyz túninde de naızasy qaıraýly, tulpary ereýli, etigi kııýli bolýyna týra keldi. О́ıt­keni jaý aldymen eldiń irgesin tilý­den bastaıdy ǵoı. Qazaq jeriniń ir­gesindegi kimder edi sonda? Qazaqtyń basqa shekaralary óz aldyna, dál osy Atyraý óńiri de kórdi kó­reshekti. Biraq adam kóreshegin kórip otyra bermeı, qarsy turyp, rýhty qaıraıdy jáne mundaı jaǵdaı bir kún, bir jyl, bir ǵasyr emes, ǵasyrdan ǵasyr asyp jalǵasqannan keıin, bul sol jerdiń turǵyndarynyń boıyna ádet pen minez bolyp ornyǵyp, keler urpaqtyń manaǵy toqsan taraý tamyryna kósheri taǵy belgili. Biz farızataný ǵylymyna da osy qıyrdan kelgende ǵana onyń kim ekendigine sál de bolsa jaqyndaı alamyz dep oılaımyn. Farıza aqyn poezııasy da óziniń týǵan jeriniń tabıǵatymen minezdes, tektes, óristes! «O, týǵan jer», deıdi Farıza:

...maǵan – seniń sezimiń qýat, serik.

Saǵan – meniń sezimim shýaq berip –

demimizden móp-móldir nurdy jutyp,

tirliktegi azap pen muńdy umytyp

qos mahabbat alaýy jer ústinde

burqasyndy ómirdi tur jylytyp!»

«Qustyń uıasyna úńilme!» deıdi biletinder. О́ıtkeni, ol – qustyń otbasy, úı-ishi. Sol sııaqty aqynnyń qaı óleńiniń qalaı jazylǵanyn, aqyndy otty sezimge bólegen kim, nege dál sol adamǵa arnalǵanyn suraý da – onyń poezııalyq uıasyna úńilýmen birdeı, etıkaǵa kelmeıdi. Bilýge tıisti de emes­piz! Biletinimiz – aqynnyń mahabbatty jyrlaýda, shynynda da, revolıýsııa jasaǵandyǵy. 

Al mahabatta revolıýsııa degen bolýshy ma edi? Poezııa teoretıkteriniń zertteýinde Farıza jyrlary týraly osyndaı tujyrym qalyptasty. Shy­nynda da, onyń mahabbatty mu­ńaıǵan,  túrtip qalsań, eńirep qoıa bereıin dep turǵan jylaýyq uǵym shekarasynan asqaq sezim deńgeıine alyp shyqqany – kere­met ózgeris edi. Shynynda da revolıýsııa edi. Al qandaı revolıýsııa bolsa da, qarsylyqqa tap bolatyndyǵyn taǵy bilemiz.

Janym-aı, óziń be bul? Barmyn ba men?

Qansha kún bul sát jaıly órtedi úmit.

Keýdemdi janaǵanda balǵyn deneń,

dúnıe ketti-aý deımin tóńkerilip, –

degen óleńdi gazet betinen oqyǵan kezde, 70-jyldardyń synshylary shoshyp ketti. Tek munyń ǵajap poezııa ekendigin alǵash moıyndaǵan bir adam boldy. Ol qazaq poezııasynyń klassıgi Ábdilda Tájibaev edi. «Adam­nyń shartty túrdegi erejelerge, kanon­darǵa, eskirgen ádet, dástúrlerge tut­qyn bolyp qalmaı bosa­nýyn, óz sezimin búkpeı sóıleýin qazaq poezııasynda batyl jyrlaǵan osy Farıza» dedi ol. Ári qaraı: «...Biz bolsaq, kileń us­tamdymyz. Sezimderimiz de tejeýli. ...Burqyrap, byt-shyt jaryla, shashylyp-tógilip jatpaıtynymyz da sol úshin. Al jastyq shaqta she?» dep Ábdilda aqyn Farı­zanyń jastyq alaýyna tamsandy. Tamsanyp qana qoımady, keıbir synshylardyń «Japanda jortqan jigitke qyzdyń ózi nege soǵady? Taty­maı­tyn, bir jylaǵan soń umyt bolyp ketetin nárseden qandaı tragedııa shyqpaq?! Mundaı qyzdyń ádet pen daǵdydan ushqary áńgimesin tyńdaýdyń, áıtpese oqýdyń ózi uıat» degen synshylarǵa, Ábdilda aqyn «Toǵysharlar fılosofııasyn osylaı tyńdaı bersek, biz mahabbat, gýmanızm degenderge qaıta soqpastaı alystaımyz. Poezııa oıatatyn sezimderden jurdaı bolamyz» dep qolyndaǵy taıaǵymen ses kórsete aqyra túregelip, álgi synshylardy qaıtaryp tastaǵany da ádebıet tarıhynda jazylyp qaldy. Farıza aqyn jyrlary óziniń ǵana emes, basqalardyń da jan dúnıe qupııasyn ashyp jibergen edi. Bul synshylarǵa tym ashyq ketkendik bolyp kórindi. Aıtýǵa bolmaıtyndy aıtyp qalǵany – basty másele boldy.

Biraq aqyn ondaı sezimdi aıtýǵa bol­maı­tyn­­­dyǵyn qaıdan bilsin. О́ıtkeni poezııa – aqynnyń quzyretinen tys dúnıe. О́leń eshqashan aqynǵa baǵynyshty bolǵan emes, baǵynyshty bolsa, ol qudiretti jyr bolýdan qalady. Abaı ǵulama jumbaqtaı aıtqan «kózben kór de, ish­pen bil» tujyrymyndaǵy «ishpen bilý» kate­gorııasynyń qaı traek­torııalardan óte­tindigi Farıza óleńderinde «menmundalap» turdy.  

Kerek emes mekerlik, aıla maǵan:

súıem seni seskenbeı aınaladan.

...Bireýler bar seskenip aıaq bassa,

bireý kórip tur ma dep taıǵanaǵan.

Jaltaqtamaı solardyń barlyǵyna,

Tirligińdi bir ózim jaılap alam.

Aq sezimdi aldyńa seldetemin,

Tek sen shydar ma ekensiń... qaıdam, oǵan...

Mahabbat Ońǵarsynova poezııasy­nyń kózimen qaraǵanda, batyldyq, patrıottyq, adaldyq jáne ishki álemdegi sheksizdik geografııasyndaı. 

Jer ústinde kóp áli

adaldyqqa oq atqan jalashyldar,

Jumaq emes bul ómir. Adamzatty

kútedi áli kórmegen jańa syndar» –

dep endigi jerde sylbyr minez, bylbyr óleń-sóleńniń jańa dáýirdiń adamyna qajeti bolmaı qalatynyna silteme jasady. Farıza ejelgi batyrlar jy­ry­­­­­nyń, lıro-epostyq jyr­lardyń, Abaı men Mahambettiń, Maǵ­jan men Sákenniń, Ilııas pen Qasymnyń jyrlarynan  qýat, solardan nár alǵan aqyn. Bul týraly ózi de:

Daýyl ekpini tasyǵan boıda Maham­betterdiń erligi

revolıýsııamen jalǵasyp. 

Basymdy ıemin uly ǵasyrǵa

ózimdi maǵan, ózgelerge de tanytqan,

kúsh-qýatyma arna ashyp, – deıdi.

Túpki qýattyń qalǵyǵandy teýip oıatar qasıeti daryǵan aqyn tigisi álsiz Keńestik óleń erejesiniń sharbaǵyna qaıdan syısyn.

Esh kúnáńdi betińe baspas edim,

myljyńdarǵa qulaq ta aspas edim.

Sý sepse de lapyldap órshelengen –

bul ne qylǵan mendegi qasqa sezim?!

dep alady da:

Ákel sen quzdyń sırek gúlin meıliń,

men saǵan tabynǵan bolyp júginbeımin.

...Telefon shyryldasa, sen eken dep

jetkenshe janym shyǵyp júgir­meımin, –

deıdi. «Shyn mánisinde ol júgirdi. Júgirmeýi múmkin emes» dep paıymdaımyz biz oqyrman shaı iship otyryp. «Biraq Farıza júgirmedim dep ony kerisinshe jazdy», dep qoıamyz taǵy da ishteı. Telefon shyr etkende ózi sol ornynda turyp qalǵan shyǵar, biraq onyń ishki álemi túgel solaı qaraı júgirip ketti. Biz, oqyrman, tipti osylaı dep te daýlasamyz, daýlasqanbyz da. Qalaı daýlassaq, olaı daýlasaıyq, biraq túptep kelgende, bul joldar tipti de telefon týraly emes, telefon shyrylyna júgirgendigi týraly da emes. Bul – adamnyń sezim qushaǵyndaǵy psıhologııasy týraly joldar. Adamnyń osyndaı sátterde ózin ózi qalaı ustaýy kerektigi týraly shaǵyn Ereje. Nemese, bergi beti oqıǵamen búrkemelengen adamtaný psıhologııasynyń mańyzdy bir teorııasy! Farıza – psıholog aqyn jáne onyń jyrlary shym-shytyryq shıeleniske qurylǵan drama.

...Júgiredi. Qaıtadan basylady –

estilmeıdi eshkimge jasy, zary.

Taǵdyrymnyń daýyly azynap tur –

bul álde basy ma áli?..

Aqyn seziminiń ishki dramasy osyndaı alaı-dúleı! Bul dramanyń keıipkerleri qońyraý, esik, aqyn jáne onyń «sý sepse de lapyldap órshelengen qasqa sezimi». «Bul álde basy ma áli?» dep aqyn óziniń sezimine ózi shoshyna qaraǵan sátin kóremiz dál osy joldardan. Onyń daýyldy daryny ózinen de myqty edi. Bul qaıta onyń keńestik erejeniń sharbaǵyn syndyryp ketpeý úshin ózin tejep ustap jazǵandaǵysy.

Týǵyzýǵa oıymnyń jalqylaryn

uıatsyndym, qoryqtym, qaltyradym.

Sábılerin jerlegen ana syndy

Jer betinen jaı tappaı sharq uramyn, – dep keltiredi aqyn óz basynyń jaǵdaıyn. Dál solaı ekendigi onyń qurysh minez óleńderiniń qabyrǵasynan ýildep turatyny anyq. Nebir daryndy aqyndarymyzdy sol sharbaqtyń tejep ustaǵany da anyq.

Al bul sezimder Farıza aqynnyń kóptegen poema-tolǵaýynyń keıip­ker­lerinen de kórinedi. Onyń keıip­­kerleri de anaý-mynaý osal óleńge tul­ǵasy syıa qoımaıtyndaı, asaý aǵysqa uqsaǵan tulǵalar: Álııa, Mánshúk, aqyn Sara, traktorshy Kámshat jáne taǵy da basqa myna ómirdiń aýyr syna­ǵynda erlik kórsetkender.  О́ıtkeni olar Farızanyń ózimen rýhtas edi. «Tyńdańdar, tiri adamdar!» atty jyrda Álııa men Mánshúk:

Osylaı bitken demim,

ómirden túk kórmedim,

erkeletý, meıirim nury bizge

aq qushaǵyn ashpady tirimizde,

Eske alǵanmen ólimdi óńinde árkim, 

tirilerge qadirsiz ómir bálkim.

Azap, muńyń túk emes – muny bil sen –

týǵan jerde nyq basyp tiri júrseń! – dep sóıleıdi shyǵystyń qos juldyzy Farızanyń tilinde. Aqynnyń taǵy bir keıipkeri – Kámshat Dónenbaeva. Eńbek Eri atanyp, «Altyn juldyz» taǵyp, dańqy asqandar kóp emes áıel zatynyń ishinde. Ádette Farıza aqyn osyndaı «kóp emesterdi» keıipker etip alady. Alaıyn demeıdi, onyń sol «kóp emestermen» rýhy bir edi. Aqynnyń ózi de sol «kóp emestiń» biri edi ǵoı.

Adamzat tarıhynda tuńǵysh ret óleńderine óz avtorlyǵyn jazyp qaldyrǵan eń tuńǵysh qalamger ol – aqyn qyz eken. Iаǵnı, adamzat tarıhynda tuńǵysh tirkelgen avtor. Oǵan deıingi avtorlardy tarıh bilmeıdi. Bul – Shýmer dáýirinde qazirgi Irak jerinde ómir súrgen Sargon patshanyń aqyn qyzy, «Shýmer dáýiri ádebıetiniń Shekspıri» atanǵan En-Hedý-Anna. Bul b.d.d. XXIII-XXIV ǵasyrlar shamasy. Osy En-Hedý-Anna aqynnyń qaradan shyqqan emes, patshanyń qyzy ekendigi nazar aýdartady. Adamzattyń buryn-sońdy oıyna kelmegen, ıaǵnı shyǵarmaǵa avtordyń esimin jazý dástúrin bastaý kóne dáýirdegi patshanyń osy qyzynyń oıyna qaıdan keldi? Muny oıyna keltirgen onyń ómirdegi de, rýhyndaǵy da patshalyq sezim bolsa kerek. En-Hedý-Anna seziminiń fonynda turyp qarasaq, Farıza aqynnyń jan dúnıesinde de patshanyń qyzy  otyrǵandaı áser beredi. Álde, hannyń qyzy deý kerek pe? Áıteýir, jaı adam emes. Onyń jyrlaryndaǵy basyn ala qashyp turǵan asqaqtyq aqynnyń tek qana pende retindegi boıy­­na syıýy múmkin emes. Jalpy, aqyndyqtyń túp atasynda patshalyq rýh, patshalyq sezim jáne kóregendik bar ekeni anyq. Patshalyq bolǵanda bılik etý emes, jol kórsetý rýhy. Bárinde birdeı emes shyǵar, biraq ulylarda bul bar. «Aqynnyń qulaǵy ózinen buryn týady» degendi kim aıtyp edi? Bul – sonyń kórinisi.

Jaratqan Iemiz poezııany tek sahnada oqylý úshin jaratpaǵan shyǵar, poezııa – ómir súrýge kómektesý qyzmetin atqarýy kerek jáne sol qyzmetin atqarýyna múmkindik jasaýy­myz kerek. Sondyqtan, stýdentterge, meıli qury­lysshy, meıli eginshi, malshy mamandyǵy bolsyn, osyndaı otty jyrlardy jastarǵa jiger berý úshin jattatý kerek. «Halqymnyń kóńili – qal­qanym, qalqanyma úmit artamyn» dep Farıza aqyn da qınalǵan kezde poezııany súıer halqyna, oqyrmanyna arqa súıegen. Sóıtip, adasyp ketpeı, synǵa ushyraǵan kezde mort synbaı, ózin de, ózgeni de asqaq ustaýǵa úıretken Farıza qalyptasty.

2000-shy jańa jyl kelip, Farıza apaıdy quttyqtaýǵa bardyq. Sonda ol «2000-shy jylǵa senderdiń kelgenderiń durys qoı, biraq oǵan meniń de jetkenim keremet boldy ǵoı» dedi. Sosyn «al endi jańasha óleń jazaıyq» dedi, dedi de «maǵan úmit artpańdar, men óleń-otymdy XX ǵasyrǵa qaldyryp kettim. Maǵan jana berýge bolmaıdy, meniń de ómir súrgim keledi, áıtpese aqyndyq meni jep qoıatyn túri bar» degen maǵynadaǵy sóz aıtty. Shynynda da, Farıza aqyn aqyndyqqa ottaı laýlap keldi. Sol laýlaǵan qalpynda Farıza aqyn – surapyl aqyn da ómirden óte shyqty. Venesýelanyń 47-shi prezıdenti Ýgo Chaves qaıtys bolǵanda ony joqtaǵan qaraqurym halyqty kórgen bir jýrnalıst «Ýgo Chaves ólgen joq, kerisinshe, ol ólgennen keıin tipti kóbeıip ketti» dep jazdy (Chaves ne ýmer, on ýmnojılsıa)». Sol aıtqandaı, Farıza ómirden ótkennen keıin, onyń óleńderi áleýmettik jelide tipti jıi jarııalanatyn boldy. Farıza aqyn da ólmegen sııaqty, kerisinshe, tipti kóbeıip ketken sııaqty degen maǵynanyń ishine syıǵyza alar edik. Onyń óleńderin jıi jarııalaıtyndar negizinen – jyrdan qýat izdegen jeke adamdar. О́z paraqshalarynda onyń fotosyn qoıyp, jyrlaryn áli de oqý ústinde, basqalarǵa da oqytý ústinde. О́ıtkeni onyń óleńderi jańa ǵana jazylǵandaı, ótkir ári jap-jańa leppen soǵyp tur. Ol Farıza aqynnyń áli de sol qýatty qalpyndaǵy júrek soǵysy ekeni daýsyz.

 Ońaıgúl TURJAN

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Taǵylymdy tulǵa

Rýhanııat • Búgin, 09:36

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Qurylysshylar nege ereýilge shyqty?

Qazaqstan • Búgin, 08:24

«Januıa» ortalyǵy jumysyn bastady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Kedergisiz ómir syılaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:22

Reformalar oza shabýdy kótermeıdi

Qoǵam • Búgin, 08:19

Azamattyq jaýapkershilik qajet

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ashyq qoǵam aıshyqtary

Búgin, 08:14

Tazalyqtan aldyna jan salmaıtyn jurt

Qoǵam • Búgin, 08:08

Jaldamaly jumysshylar jalaqysy artty

Ekonomıka • Búgin, 08:05

Sheteldik taýarlar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 08:03

Ekonomıkalyq ósimniń kóleńke tusy

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Baspana baǵasy nege kóterildi?

Qoǵam • Búgin, 07:58

Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Qazaqstan • Búgin, 07:52

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar