Qoǵam • 01 Qazan, 2019

Senim keńesi órkenıetti jolmen ózgerýdiń ózegi bolýǵa tıis

50 retkórsetildi

El ómirindegi mańyzdy máse­lelerdi talqyǵa salyp, stra­tegııalyq jobalardy saralaýǵa, osylarǵa qatysty usynystar men usynymdar ázirleýge baǵyt­talǵan Ulttyq senim keńesiniń qurylǵanyna kóp ýaqyt bola qoıǵan joq. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Joldaýda aı­qyn­dalǵan mindet­ter men bastama­lardyń júıeli júzege asýyn naq osy keńes sheńberinde damytý qajettigin basa aıtqan edi. Osy oraıda Prezıdent janynan qury­l­ǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi, belgili saıasattaný­shy Rasýl Jumalyny áńgimege tartqan edik.

– Ulttyq senim keńesiniń alǵashqy otyrysy ótti. Kókeıde júrgen biraz dúnıe qaýzaldy. Sonyń bárin saralaı otyryp keńes múshesi retinde, saıasattanýshy retinde qandaı oı túıdińiz?

 – Áý basta qoǵamda da, saraptamalyq ortalarda da kúmán-kúdik kóp boldy. Menińshe, bul kúmán áli de tolyqtaı seıil­di dep te aıtýǵa kelmes. Alǵashynda keńes quramyna múshe bolyp engen azamattardyń kóńilinde de sekem bol­ǵany ras. Sebebi buǵan deıin osyǵan uqsas formattaǵy kóptegen jıyndar kóńilden shyqpaǵan-dy. Basy jap-jaqsy bastalyp, sońy qumǵa sińgen sýdaı bos áńgimeniń aınalasynan uzaı almaǵan, talaı basy bar, aıaǵy joq basqosýlar jurtshylyqty kúmándi oıǵa jetelegen edi. Bul turǵyda jer týraly komıssııa jumysyn, demokratııa máseleleri bo­ıynsha keńes sekildi dittegen mejesine jete almaǵan birqatar jobany my­sal­ǵa keltirsek jetkilikti. Qalaı degende de elimizde saıası tranzıt bastaldy. Kóptegen oń ózgerister baıqalýda. Olaı deıtinim memlekettiń saıası tu­raq­tyly­ǵyna nuqsan keltiretindeı shıe­lenisti jaǵdaılar bolǵan joq. Menińshe munyń eń jaǵymdy tusy osy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezı­dent retinde jasaǵan málimde­meleri kópshiliktiń oıynda júrgen naqty problemalardyń tamyryn tap basqandaı kórindi. Endigi kezekte demokratııaǵa qatysty, bıliktiń halyqqa jaqyn bolýy turǵysynda, saılaýlardyń ádil ótýi jóninde, eldiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýdyń aınalasyndaǵy naqty qolǵa alynǵan sharalar nátıjesin berse ıgi. Shyn máninde memlekettiń aldynda úlken mindetter tur. Sheshimin kútken túıinder de az emes. Ony ońtaıly retteý úshin tyń talpynys qajet. Qýan­tatyn másele, qazir qoǵam oıanyp keledi. Belsendilik arta tústi. Muny soń­ǵy saılaýdan da baıqaýymyzǵa bola­dy. Narazy toptar óz oıyn ashyq bildire bastady. Eń bastysy, osy maqsat-baǵdarlardy má­mi­lemen eńserý, órkenıetti jolmen óz­gertý, turaqtylyqqa nuqsan keltir­meı alǵa basý qaǵıdasy kózdelip otyr.

Osy rette halyq pen bılik arasyn­daǵy máselelerdi jolǵa qoıýǵa tıis qoǵamdyq keńes, táýelsiz baspasóz, táýel­siz sot syndy ınstıtýttar bar. Degen­men olarǵa degen halyqtyń senimi tómen. Halyq pen bılik arasyna dáneker bola alatyn, shyn máninde naqty kópir qyz­metin atqara alatyn tirek kerek bol­dy. Osyny jiti túsingen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jurt kóńilindegi senim­di qaıtaratyn alań retinde ulttyq senim keńesin qurý qadamyna bardy. Túıindep aıtqanda keńestiń maqsaty – qor­da­lanǵan máselelerdi ońtaıly, beıbit jolmen sheshý, jurtshylyqty tatý­lyq pen yntymaqqa uıystyrý. Me­niń baǵa­laýymda Prezıdenttiń koman­dasy Ult­tyq keńesti jaı popýlızm úshin ne­mese áıteýir jaǵdaıdy ýaqytsha qa­lyp­ta ustaı turaıyq degen oımen emes, el damýyna bastaıtyn naqty strate­gııa­lyq qadam retinde ustanyp otyr. Baı­kot jarııalap, shet qalǵanmen másele she­shil­meıdi. «Eshqandaı senim joq, bári beker, tek qana kóshege shyǵyp mıtıng ar­qyly máseleni sheshemiz» deý bola­sha­ǵy bulyńǵyr qate uǵym. Olaı jalǵasa berse, munyń arty jaqsylyqqa aparmaıdy.

Búkilálemdik tájirıbege sholý ja­sa­saq, qantógis pen revolıýsııa esh­kim­­di ushpaqqa shyǵarǵan joq. Aran­datý­shylar bar, aıdap salýshylar bar, osylardyń soıylyn soǵyp barymyzdan aıyrylyp qalmaý qajet. Dál osy ustanymdardy nazarǵa ala otyryp keńes quramyna múshelikke endik. Keńeske kirgen ózim sekildi azamat­tar­dyń maqsaty da osy. Meılinshe osy keńestiń quramynda júrip el taǵdy­ryna qatysty máselelerge tıtteı de bolsa óz septigimizdi tıgizeıik degen úmit­pen uıymǵa múshe boldyq. Negizgi ustanym – «joqtan bar jaqsy». Bılik el­degi problemalardy órkenıetti jolmen sheshýge múmkindik týdyratyn osyn­daı alań usynar bolsa, nege ony tıimdi paıdalanbasqa. Alǵashqy otyrys márege jetti. Ashyq áńgime, jaqsy talqy boldy. Meılinshe mańyzdy máseleler kóterilip, usynystar aıtyldy.

Árıne Ulttyq senim keńesi Par­lament sııaqty zań qabyldaıtyn, ıá bolmasa Úkimet múshelerin shaqyryp alyp suraq qoıatyn laýazymǵa ıe emes. Degenmen Memleket basshysy bastap, qalyń jurtshylyq qostap otyrǵan qurylymnyń bolashaǵynan mol úmit kútýge bolady dep senemin.

– Keńestiń birden-bir maqsaty – qo­ǵam damýyn qalyptastyrý, ıaǵnı áli de aqsap jatqan salalardy aıaqqa tur­­ǵyzý. Prezıdent keıbir salalarǵa tú­be­­geıli reforma qajettigin, bul rette aza­­mattyq qoǵamnyń pikir-tile­gi, usy­­nys­y mindetti túrde eskerilýi ke­rek­­ti­­gin aıryqsha atady. Sizdińshe, eń al­­dy­men qaı salaǵa jańashyldyq kerek?

– Qaı salany alyp qarasaq ta sheshi­min kútken másele tabylady. Aýyl sharýashylyǵy, óndiris, áleý­met­tik, bıýdjettik, mádenıet, bilim berý, densaýlyq saqtaý syndy negizgi sala­lardyń bárine tyń serpi­lis qajet. Turaqtylyqtyń azaıýy, narazy­lyq­tyń kóbeıýi, shyǵynǵa batý, kásiporyn­dardyń jabylýy, qylmys deńgeıiniń artýy qoǵam damýyn tejeıdi. Solardyń ishindegi eń kelelisi saıası reforma. Ulttyq senim keńesiniń quramyna engen 44 múshe saıası modernızasııa, áleýmet pen rýhanııat, ekonomıka men qarjy sekildi úsh topqa bólingenin bilesizder. Sonyń ishinde men saıası bólimge kirdim. Basqa da bilikti saıasatkerler men baspasóz mamandary, oppozısııa ókilderi men saıasattanýshylar bul baǵyttyń quramyna endi. Biz ázirge bes basymdyqty alǵa tarttyq. Iаǵnı, bes túrli zańǵa ózgertý engizýdi usyndyq. Sóz bolyp otyrǵany saılaý, saıası par­tııalar, baspasóz, jergilikti ózin ózi basqarý jáne sherýler men mıtıngiler máselesin qamtyǵan zańdar.

Máselen, ádil saılaýlarsyz biz demokratııaǵa jete almaımyz. Ádil saılaýsyz Parlamentke shyn máninde halyqtyń qalaýlylary kelmeıdi. Qoǵamnyń senimine laıyq, qolynan is keletin tájirıbesi mol adamdar kelgende ǵana túrli kezdeısoq jolmen nemese tamyr-tanystyqpen ótý áreketi tyıylady. Saıasatta alǵa basý úshin ony jigerli, myqty, aqyldy adamdar júrgizýi kerek. Olar saıası básekelestiktiń bási joǵary bolǵanda ǵana bılik basyna keledi. Iаǵnı, báseke barlyq salany qozǵaýshy kúsh. Qarapaıym ekonomıkanyń ózinde báse­kelestik arqyly sapa ósedi, naryq­ta myqty óndirýshiler paıda bola­dy, álsizder shyǵynǵa ushyrap, myq­tylar sýyrylyp alǵa shyǵady. О́mir­diń ózi básekeden turady. Saıası báse­ke­lestik bolý úshin saıası partııalar bolýy shart. Saıası partııalar týraly zańdy qaıta qaraý qajet. Osy taqy­lettes taqyryptardy qamtyǵan óz usy­nystarymyzdy ortaǵa saldyq. Keńes­tiń alǵashqy otyrysy barysynda bul zańdar qandaı talaptarǵa saı bolýy kerek, olardyń fılosofııasy qandaı degen saýaldarǵa jaýap beretin óz oı-pikirimizdi bildirdik. Qajet bolsa zańdardyń redaksııasyn jasaýǵa daıynbyz. Aramyzda halyqaralyq salanyń mamandary, zańgerler bar. Tipti memlekettik quziretti mekemelermen sol zańdardy talqylaýǵa, Par­lamenttiń aldyna shyǵyp qorǵaýǵa da ázirmiz. Ázirge bizdiń tarapymyzdan al­ǵash­qy otyrysta kóterilgen másele osy.

– Sońǵy ýaqyttary qoǵam tyń betburystarǵa qadam basyp, birqatar áleýmettik máselelerdiń oń sheshimin taýyp otyrǵanyn kórip otyrmyz. Siz buǵan ne aıtasyz?

– Prezıdenttiń óziniń kótergen urany «Kúshti Prezıdent, yqpaldy Parlament jáne esep beretin Úkimet». Sonyń baǵdaryn Qasym-Jomart Toqaev óziniń Joldaýynda aıqyndap kórset­ti. Jol­daýda qamtylǵan máselelerdi oń bas­tamalar dep aıta alamyz. Onyń ishin­de halyq pen bıliktiń jaqyn bolýy, sheneýnikterdiń ashyqtyǵy, baspa­sózge, sherýlerge qatysty túrli keder­gi­lerdiń alynyp tastalýy sekildi birqatar máselelerdi aıryqsha ataýǵa bolady. Mık­robıznesti salyqtar men qısynsyz tek­seristerden bosatý, muǵa­lim­derdiń jalaqysyn eki esege deıin ulǵaı­tý sekildi áleýmettik mańyzdy másele­lerdi qam­tyǵany kóńil qýantady. Jáne eń bastysy, sóz ben istiń arasynda sabaq­tas­tyq bar. Jemqorlyqty júgen­deý, ysy­rap­shyldyqqa boı aldyrmaý, bılik basyndaǵy azamattardyń elmen etene jaqyn bolýy Prezıdenttiń negizgi prınsıpterine aınalyp otyr. Ony bir ǵana mysalmen aıta ketýge bolady. Memleket basshysy Aqtaýǵa jasaǵan saparynda jergilikti ákimdiktegilerdiń «Toqaevty qoldaımyz», «Jańa Prezı­dentimiz jasasyn» degen sarynda ilin­gen banerlerdi, jazbalardy alǵyzyp tastady. Bul – qarapaıymdylyqtyń qarapaıym ǵana mysaly.

Eldi dúrliktirgen Arystaǵy jaǵdaı­dyń alǵashqy kúni-aq ózi el ishinen tabylyp, qasiret shekken halyqqa úl­ken demeý jasady. Eń bastysy, ol ha­lyq­aralyq jaǵdaılardy tereń sezine­tin, álemdik deńgeıde oılaı alatyn tulǵa. Munyń barlyǵy taktıkalyq emes, strategııalyq turǵydan jasalyp otyr­ǵan is. Ulttyq keńestiń maqsaty da osyn­d­aı dánekerlikke ıe bolý bolsa, ekin­shi jaǵynan halyqtyń qoldaýyna ıe bolý.

– Jastar elimizdiń bolashaǵy dep jata­myz. Sol jastar óz áleýetin tolyq paıdalana alyp júr me? Keri­sinshe biz jigerli jastarymyzdyń aqyl-bilimin qanshalyqty memleket ıgiligine baǵyttaı alyp otyrmyz?

– Adam balasynyń aqyl-oıynyń qabileti asyp-tasatyn, eń bir ǵylymı jetistikterdi eńseretin, tabysqa jetetin jas – ol jıyrma men otyz bes jastyń aralyǵy. «Talaptyń aty aryndap turǵan» bul kezeń ómirdiń naǵyz qýatty da shýaqty sáti. Naǵyz reforma jasaıtyn, qoǵamdy alǵa jeteleıtin, ómirdi ózgertetin ol – jastar. Bul tabıǵattyń zańdylyǵy. Kóptegen elder jastardyń osy qasıetin jaqsy baǵalap, olardyń áleýetin el damýyna tıimdi paıdalanady. Álemdik tájirıbede óziniń jastaryna jaǵdaı jasaǵan memleketter túbi kemeldenedi. Jastaryna bilim beretin, básekelestikke jeteleıtin, jumys ornymen qamtıtyn elder tarıhta keıin qalyp kórgen emes. Máselen, Amerıkany, Eýropany alyp qarańyz. Olardyń alǵa ozýyna baspaldaq bolyp, máselesin sheship otyrǵan osy jastar. Bul turǵyda Mark Sýkerberg, Djobs sııaqty jas­taıynan álem tany­ǵan tulǵalardy alǵa tartsaq ta jet­kilikti. Kerisinshe keıbir memleketter jastaryna jaǵdaı jasaýdy sońǵy máse­le retinde ysyryp qoıady. Mundaı jaǵdaıda jastar alǵa jeteleıtin kúsh emes, revolıýsııalyq zor tolqynǵa aınalady.

Kezinde Arab elindegi «Arab kók­temin» týyndatqan orta nemese aǵa býyn ókilderi emes, jastar bolatyn. Mundaı jaǵdaı Mysyrda da, Týnıste de boldy. Iаǵnı, qamqorlyq bolmasa jas­tar órkenıetti kúsh emes, tóńkerisshil topqa aınalady. Bizde de jastardy qoldaıtyn túrli urandar ortaǵa tastalady. Bıylǵy jyl Jastar jyly bolyp jarııalandy. Dese de bul qoldaýlar naýqanshyldyqqa aınalmaı keshendi túrde júıeli jalǵasyn tapsa ıgi. Eń aldymen jastarǵa áleýmettik jaǵdaı jasalýy kerek. Statıstıkaǵa úńilsek óziniń bolashaǵyn shet memlekettermen baılanystyratyn jastardyń deni artqan. Olardyń basym kópshiligi qatarynan daralanyp shyqqan eń bilikti jastar. Máselen, Parlamentti, mınıstrler korpýsyn alyp qarasaq, ondaǵy jastardyń úles salmaǵy tym az. Tipti joqtyń qasy. Qabiletti, aqyldy, tájirıbeli jastar jeterlik. Olarǵa senim artý kerek.

– Bizdegi moderatorlardyń sala­lyq taqyryptarǵa beıimdelýi turǵy­syn­da ne aıtasyz? Máselen, sizdi Or­talyq Azııa elderi ıntegrasııasyna mamandanǵan saıasattanýshy retinde tanımyz. Biraq túrli taqyrypta qalam terbep, baılam aıtyp júrsiz. Bul salalyq taqyrypqa tereńnen dendeýińizge kedergi keltirmeı me?

– Árıne keltiredi. Kez kelgen memlekette mamandar sol eldiń, qoǵamnyń suranysyna qaraı ıkemdelýi kerek. Mysaly, belgili bir elge jylyna júz ekonomıst kerek, myń ınjener kerek degen sııaqty naqty suranys bolýy shart. Bizde de mundaı suranys bar. Biraq ókinishke qaraı, bilim berý salasynda osy eki arany jalǵap, qajet­tilik pen suranysty ótep turatyn baılanys joq. Statıstıkaǵa úńilsek, joǵary oqý oryndaryn bitirip shyqqan jastardyń 50 paıyzy óz mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Onyń ishinde siz aıtqan saıasattanýshylar sekildi basqa da mamandyqtyń ókilderi bar. Ol mamandyqtar boıynsha oryn taba almaıdy. Saıasattanýshy mamandar bizge qanshalyqty deńgeıde kerek ekendiginiń sanyn men naqty aıta almaımyn. Bálkim, kóp mólsherde, siz aıtqan aýqymda kerek emes te shyǵar. Esesine bizge ınjenerler, tehnologtar, IT mamandar kerek. Ol saladaǵy oqý oryndarynyń jetispeýi óz aldyna, ashyǵyn aıtý kerek, bilim berý mekemeleriniń sapasy da tómen.

Sózimizge tuzdyq bolsyn, bizdegi birde-bir joǵary oqý orny álemdik reıtıngte alǵashqy ekijúzdikke kirmeıdi. Bul da bilim salasyna túbegeıli reforma qajet ekenin aıǵaqtap tur. Bılik barlyq iske aralasa bermeýi kerek. Iаǵnı, memleket barlyq salada «balaǵa tamaq shaınap bergendeı» bárin daıyndap berýge mindetti emes. Múmkindiginshe muny jekemenshikke, azamattardyń óziniń belsendiligine aýdarý kerek. Barlyǵyn shektep qoıý, barlyǵyn rettep otyrý memlekettiń ǵana jaýapkershiligi emes. Memleket, birinshiden, qaýipsizdikke, strategııalyq baǵyttarǵa jaýap berýi tıis, ekinshiden, azamattardyń ómirine, damýyna teń jaǵdaı jasap, ádil oıyn erejelerin ustanýy kerek. Qalǵanyn básekelestik sheshsin. Álemdegi eń úzdik 200 ýnıversıtettiń sanatyna kiretin Oksford, Garvard, Stafford sekildi taǵysyn taǵy ozyq oqý oryndarynyń 90 paıyzy jekemenshik bilim oshaqtary. Menińshe, bilim berý salasyn qaıta yryqtandyrý kún tártibinde turǵan másele. Jastardy naryqqa jaqyn mamandyqtarǵa beıimdeý qajet.

 

Áńgimelesken

Arman OKTIаBR

 

ALMATY

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Elıtaly kezeńge joldama aldy

Sport • Búgin, 09:58

Eki qola medal enshiledi

Boks • Búgin, 09:57

«Barystyń» qarqyny qatty

Hokkeı • Búgin, 09:52

Kıprdi de jeńe almadyq...

Fýtbol • Búgin, 09:51

Galbadrah bolmasa qaıter edik?!

Sport • Búgin, 09:49

«Qara altyndy» qapysyz aǵyzǵan

Qazaqstan • Búgin, 09:44

Qyz áýlıe

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Qaıtalanbas qymyz dámi

Qazaqstan • Búgin, 09:33

Rýhanı jańǵyrǵan aýyl

Rýhanııat • Búgin, 09:28

Ekijaqty kelisimge qol qoıyldy

Qazaqstan • Búgin, 09:26

Tálim men tájirıbe ushtasqan uıa

Qazaqstan • Búgin, 09:10

Jambyldyqtardyń jarqyn jobasy

Aımaqtar • Búgin, 08:36

Joshy ulysynyń joǵalǵan shaharlary

Rýhanııat • Búgin, 08:31

Úılestirý keńesiniń kezekti basqosýy

Qazaqstan • Búgin, 08:27

Túgel túrkini túgendegen

Álem • Búgin, 08:20

Katonqaraǵaıdy qalaı saqtap qalamyz?

Qazaqstan • Búgin, 08:12

«Dostastyq vızasyn» engizýdi usyndy

Prezıdent • Búgin, 08:03

Taldyqorǵanda 5 myń aǵash otyrǵyzyldy

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Keı óńirlerde aýa-raıy ózgeredi

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Iesiz zyndan. Dıdar AMANTAI

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Senatorlar senbilikke shyqty

Qazaqstan • 12 Qazan, 2019

Uqsas jańalyqtar