Ádebıet • 01 Qazan, 2019

Kórkem aýdarma jaıy alańdatady

48 retkórsetildi

Almatyda búgingi ádebı úrdister men kórkem aýdarma máselesin talqylaǵan PEN klýb jazýshylarynyń ekinshi halyqaralyq forýmy aıaqtaldy. Qazaq PEN klýby uıymdastyrǵan ádebıet úshin mańyzy zor álemdik sharaǵa 18 memleketten 81 delegat keldi.

Forýmda bas qosqan AQSh, Germanııa, Túrkııa, Reseı, An­glııa, Mońǵolııa, Marokko, Lıt­va, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Qyr­ǵyzstan jáne taǵy basqa elderdiń qalamgerleri, aýdarmashylary, synshylary men pýblısısteri «Álemdi ashý – álemge ashylý. Kórkem ádebı aýdarmalar men jazýshylar baılanysynyń prob­lemalary» atty taqyrypta ádebı kórkem aýdarmadaǵy ortaq máselelerdiń sheshimin birlese izdedi. Osylaısha Almaty taǵy da ádebıet týraly mańyzdy áń­gimeniń ortalyq-ózegine aınaldy.

Alǵashqy baıandamany ja­saǵan Halyqaralyq Qazaq PEN klýbynyń prezıdenti, forýmdy uıymdastyrý komıtetiniń tór­aǵasy Bıgeldi Ǵabdýllın ha­lyq­­aralyq jıynnyń maqsa­tyna toqtala kele, búgingi qa­­­zaq ádebıeti bastan keship otyr­ǵan daǵdarys pen toqyraý sal­darynyń san jyldarǵa sozylyp bara jatýynyń negizgi sebepterin saralady. Onyń basty sebebi – aýdarma isiniń aq­saýy. Talantty qoldan shyqqan tár­jimanyń kelmeske ketýi talaı klassık jazýshyny tasada qaldyrdy.

«Qolyna qalam ustaǵan kez kelgen jazýshy kúnderdiń kú­ninde aýdarma máselesimen bepe-bet kezdesedi. «Jazýshylar ult­tyq ádebıetti jasasa, aýdarmashylar álemdik ádebıetti jasaıdy» degen sóz beker aıtylmaǵan. Uzaq ýaqyt boıy qazaq ádebıe­tiniń biregeılik qasıeti kópult­tylyq ıdeıasyn ustanǵan saıa­sat­­­tyń kóleńkesinde qalyp kel­di. Qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalaryn shet tiline aýdarý isi óte baıaý júrdi. Tárjima máselesi týraly aıtylyp, qolǵa alyna bastaǵan kezi kesheli-búgin ǵana. Nıý-Iorkte aǵylshyn ti­linde qazaq ádebıetiniń klas­­sıgi Á.Nurpeıisovtiń «Qan men ter» kitaby jaryq kór­di. Sondaı-aq qazaq PEN klý­­by taǵy da on kitaptyń, onyń ishin­de, M.Maqataevtyń óleń­der toptamasy, M.Áýezov­tiń, B.Soqpaqbaevtyń, O.Súleı­me­novtiń, S.Elýbaıdyń, Á.Ke­kil­baevtyń, G.Belgerdiń, O.Bó­keı­diń tańdamaly shyǵar­mala­rynyń aýdarmasyn uıym­das­tyrdy», deıdi PEN klýb prezıdenti. Onyń aı­týynsha, Qazaq PEN klýby ulttyq ádebıet klassıkteriniń shyǵarmalaryn aǵylshyn tiline aýdarýdy kez­deısoq qol­ǵa almaǵan. Keńes Odaǵy ydy­raǵan soń búkil álemde postkeńestik elder qa­lam­gerleriniń shyǵarmalaryna qyzyǵýshylyq kúrt kemigen. Sońǵy 25 jylda eki-úsh qazaq qalamgerinen ózgesi álemdik deńgeıge shyǵa almaǵan.

B.Ǵabdýllın tanymy ult­tyq qundylyqtan nár alǵan, oı júıesi qatpar-qatpar, pál­sapalyq oramǵa negizdelgen, tili qunarly keletin qazaq qalamgeriniń shyǵarmasyn shet tilge aýdarý ońaı-ospaq sharýa emes ekenin oryndy eske saldy. Ortańqol túgili, «men» degen kásibı sheberdiń ózine quryq saldyra qoımaıtyn obrazǵa, oıǵa, stılge qurylǵan qazaq jazý­shylarynyń shyǵarmalary naqty ári dáıekpen jazylatyn eýropalyq, batystyq ádebıetke qaraǵanda ózindik ereksheligi bar. Qazaq tilin aýdarmaǵa ıkemdeý úshin tájirıbemen shyńdalǵan daıyndyq kerek.

Sondaı-aq Qazaq PEN klý­bynyń jetekshisi, kitaptardyń qaǵaz nusqasyn ǵana shyǵaryp qoımaı, elektrondy nusqamen «Amazon» jelisi arqyly satyla bastaǵanyn da aıtty. Kitapty basyp shyǵarý bir másele, túpki maqsat – kitapty sheteldik oqyr­mannyń qolyna tıgizý. PEN klýb prezıdenti bul máseleni bes ba­ǵytta sheshýge talpynatynyn jetkizdi.

Qazaq qalamgerleriniń shy­ǵar­malaryn álemniń jetekshi tilderine aýdarý máselesiniń mem­­lekettik tapsyrys negizinde júzege asýy árqashan tıimdi ná­tıje kórsete bermeıtini de baıan­damashy nazarynan tys qal­ǵan joq. Shyǵarmalardy aýda­rý quqyǵy tenderdi utyp alǵan uı­ymdarǵa tapsyrylǵanda, aýdar­mashylardyń, redaktor­lardyń kásibı qabileti eskerile bermeıdi. «Sondyqtan birde-bir adam eń basty suraqqa, «bul kitaptardyń aýdarylý sa­pasy qandaı deńgeıde, ol álemdik oqyrmandy tarta ala ma?» degen mańyzdy su­raq­qa bas qatyr­maıdy», deıdi B.Ǵabdýllın. Osyǵan baı­­lanysty ol mynandaı mysal keltirdi. О́tken jyldary Ispanııanyń belgili ári be­deldi aýdarmashylarynyń biri bizdiń elimizge saparlap keledi. Shyǵarmasy sol eldiń tiline aýda­rylǵan Smaǵul Elýbaı: «me­niń kitabym ıspan tiline qa­laı aýda­rylypty? Oqyp, oıy­ńyzdy aıtyńyzshy» dep kitabyn álgi jazýshyǵa usynady. Kitappen tanysyp shyqqan jazýshy: «keshirińiz, bul ıspan tili emes. Muny ıspan tilin bilmeıtin adam aýdarǵan», deıdi. «Mine, memlekettiń aqshasy osylaı qumǵa ketip jatyr», dedi PEN klýb prezıdenti. Qandaı kitap qaı tilge aýda­rylady – bul da ma­ńyzdy saýaldardyń biri.

Smaǵul Elýbaıdyń aıtýynsha, aýdarma – qazaq ádebıetiniń betke ustar jazýshylaryn ne maqtaıtyn, ne taptaıtyn deńgeıde she- t­el­dik oqyrmanǵa jet­kizetin óner. Maqt­alyp jatqanyn oqyr­man qu­laǵy kóp estimeıdi, al taptalǵany týra­ly mysaldar bar. О́z shy­ǵarmasynyń basynan ótken soraqylyq «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasy qolǵa alynbaı turǵan kezde, aýdarma isi memleket tarapynan qoldaý kórsetilmegen tusta bolǵan jaǵdaı ekenin atap ótti. «Ult­tyq aýdarma bıýrosy» qyzmeti de aýdarma isinde osyn­daı olqylyq oryn almaý úshin qolǵa alyndy dep oılaımyn. Aýdarylatyn kitap óz elindegi oqyrmandardyń baǵasyn alǵan, ýaqyt synynan ótken kitap bolý kerek. О́z elinde moıyndalmaǵan shyǵarmany shetel qalaı moıyndamaq? Osyndaı qatań suryptaýdan ótkennen keıin ǵana «aýdaratyn adam kim?» degen suraq týyndaýy kerek. Shetelde bul máselemen ádebı agenttikter aınalysady, eńbegi úshin aqy alatyn bolǵandyqtan, shyǵarma aýdarylǵannan bas­tap jaryqqa shyqqanǵa deıingi jaýapkershilikti tolyqtaı moınyna alady. Al Qazaqstanda ádebı agenttiń kim ekenin, agenttiktiń ne ekenin bilmeıtin jazýshylar da bar», deıdi qalamger.

Álemdik keńistikte ótetin talaı ádebı basqosýlarǵa qatysyp júretin aqyn Oljas Súleımenov dúnıejúzilik ádebıettiń ahýalyn, búgingi deńgeıi men tynysyn bir qalamgerdeı sezinetinin baıqatty. «Aýdarmaǵa bólingen memleket qarjysy oryndy jumsalýy kerek. Biraq tender oınatyp, tómen aqyǵa keliskenderge ádebıettiń taǵ­dyryn, aýdarma isin senip tap­syrý aqylǵa syımaıdy. Ádebıettiń máselesin osyndaı jolmen sheshýge bola ma? Aýdarmashy álsiz bolǵan soń eńbegin tómen baǵalap turǵanyn túsinbegenimiz ókinishti», dedi Oljas Omaruly renishin jasyra almaı. Aýdarmanyń sapasyna aqyn men jazýshynyń, tutas shyǵarmanyń taǵdyry baılaýly ekenin myna bir mysalmen dáleldeı tústi. Ol Re­seıdiń teńdesi joq prozaıgy, Keńes Odaǵynyń 1960-1980 jyldar aralyǵyndaǵy ke­zeńinde jarqyraı kóringen Iýrıı Kaza­kovty eske aldy. Iý.Kazakov keńestik respýblıkalardy ózi aralap, aýdarylýy qajet avtor men shyǵarmany ózi taýyp alatyn kórinedi. Sebebi kereqarys kitapqa tólenetin qalamaqynyń da joǵary bolatyny belgili. O.Súleımenovtiń aıtýynsha, Iý.Kazakovtyń aýdar­masy – naǵyz sapa kepili. Ol aýdarǵan Á.Nurpeıisovtiń «Qan men teri» Memlekettik syılyq aldy. Qazaq klassıginiń shyǵarmasymen fransýz tilinde tanysqan Fransııanyń ataqty jazýshysy «Qan men ter» týraly tamsanyp turyp pikir aıtypty. «Ekinshi Kazakov endi qaıtyp týmaıdy», dedi Oljas aqyn. Ol sondaı-aq «kimder aýdarylýy kerek?» degen áńgimeni de qozǵady. Qazaq ádebıetin jańa, bıik belesine kóterip, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary atylyp ketken Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Júsipbek Aımaýytovtardyń shyǵarmalaryn shet tiline aýdarý isi umyt qalmaýy tıis. Aqynnyń aıtýynsha, «atylyp ketken» degen sózdiń ózinde oqyrman tartatyn kúsh bar.

B.Ǵabdýllınniń pikirinshe, áde­bı forým osyndaı qolaı­syzdyqtardan arylýǵa kó­mek­tesedi, ádebıet týraly áń­gime jalań pikirtalastarǵa qu­­rylmaı, naqty tájirıbege beıimdele bastaıdy. Naqtyraq aıtqanda, ádebı alańǵa jıyl­ǵan qalamgerler bir-biriniń shy­ǵarmashylyǵyna kásibı qy­zyǵýshylyq tanytyp, basqa elderdiń zamanaýı ádebıetimen jaqynyraq tanysyp, osy basqosý ústinde ózderine aýdarmashylar taba alady. Forýmnyń ekinshi kúninde sheteldik qonaqtar qazaq qalamgerlerimen tanysý úshin ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ-diń, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalym­darymen, oqyrmandarmen, stýdenttermen kezdesý ótkizdi.

Mundaı aýqymdy shara Alma­ty qalasy ákimdiginiń qol­daýynsyz ótýi múmkin emes edi. Forým tikeleı Elbasynyń memlekettik «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa baǵyttaldy. Baǵdarlamada «Eger biz ult bolyp qalǵymyz kelse... «Jahandyq keńistiktegi zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» degen taǵy bir jobany júzege asyrýǵa tıispiz» delingen. Halyqaralyq joba da dál osy maqsatty kózdedi.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar