Forýmda bas qosqan AQSh, Germanııa, Túrkııa, Reseı, Anglııa, Mońǵolııa, Marokko, Lıtva, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan jáne taǵy basqa elderdiń qalamgerleri, aýdarmashylary, synshylary men pýblısısteri «Álemdi ashý – álemge ashylý. Kórkem ádebı aýdarmalar men jazýshylar baılanysynyń problemalary» atty taqyrypta ádebı kórkem aýdarmadaǵy ortaq máselelerdiń sheshimin birlese izdedi. Osylaısha Almaty taǵy da ádebıet týraly mańyzdy áńgimeniń ortalyq-ózegine aınaldy.
Alǵashqy baıandamany jasaǵan Halyqaralyq Qazaq PEN klýbynyń prezıdenti, forýmdy uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy Bıgeldi Ǵabdýllın halyqaralyq jıynnyń maqsatyna toqtala kele, búgingi qazaq ádebıeti bastan keship otyrǵan daǵdarys pen toqyraý saldarynyń san jyldarǵa sozylyp bara jatýynyń negizgi sebepterin saralady. Onyń basty sebebi – aýdarma isiniń aqsaýy. Talantty qoldan shyqqan tárjimanyń kelmeske ketýi talaı klassık jazýshyny tasada qaldyrdy.
«Qolyna qalam ustaǵan kez kelgen jazýshy kúnderdiń kúninde aýdarma máselesimen bepe-bet kezdesedi. «Jazýshylar ulttyq ádebıetti jasasa, aýdarmashylar álemdik ádebıetti jasaıdy» degen sóz beker aıtylmaǵan. Uzaq ýaqyt boıy qazaq ádebıetiniń biregeılik qasıeti kópulttylyq ıdeıasyn ustanǵan saıasattyń kóleńkesinde qalyp keldi. Qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalaryn shet tiline aýdarý isi óte baıaý júrdi. Tárjima máselesi týraly aıtylyp, qolǵa alyna bastaǵan kezi kesheli-búgin ǵana. Nıý-Iorkte aǵylshyn tilinde qazaq ádebıetiniń klassıgi Á.Nurpeıisovtiń «Qan men ter» kitaby jaryq kórdi. Sondaı-aq qazaq PEN klýby taǵy da on kitaptyń, onyń ishinde, M.Maqataevtyń óleńder toptamasy, M.Áýezovtiń, B.Soqpaqbaevtyń, O.Súleımenovtiń, S.Elýbaıdyń, Á.Kekilbaevtyń, G.Belgerdiń, O.Bókeıdiń tańdamaly shyǵarmalarynyń aýdarmasyn uıymdastyrdy», deıdi PEN klýb prezıdenti. Onyń aıtýynsha, Qazaq PEN klýby ulttyq ádebıet klassıkteriniń shyǵarmalaryn aǵylshyn tiline aýdarýdy kezdeısoq qolǵa almaǵan. Keńes Odaǵy ydyraǵan soń búkil álemde postkeńestik elder qalamgerleriniń shyǵarmalaryna qyzyǵýshylyq kúrt kemigen. Sońǵy 25 jylda eki-úsh qazaq qalamgerinen ózgesi álemdik deńgeıge shyǵa almaǵan.
B.Ǵabdýllın tanymy ulttyq qundylyqtan nár alǵan, oı júıesi qatpar-qatpar, pálsapalyq oramǵa negizdelgen, tili qunarly keletin qazaq qalamgeriniń shyǵarmasyn shet tilge aýdarý ońaı-ospaq sharýa emes ekenin oryndy eske saldy. Ortańqol túgili, «men» degen kásibı sheberdiń ózine quryq saldyra qoımaıtyn obrazǵa, oıǵa, stılge qurylǵan qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalary naqty ári dáıekpen jazylatyn eýropalyq, batystyq ádebıetke qaraǵanda ózindik ereksheligi bar. Qazaq tilin aýdarmaǵa ıkemdeý úshin tájirıbemen shyńdalǵan daıyndyq kerek.
Sondaı-aq Qazaq PEN klýbynyń jetekshisi, kitaptardyń qaǵaz nusqasyn ǵana shyǵaryp qoımaı, elektrondy nusqamen «Amazon» jelisi arqyly satyla bastaǵanyn da aıtty. Kitapty basyp shyǵarý bir másele, túpki maqsat – kitapty sheteldik oqyrmannyń qolyna tıgizý. PEN klýb prezıdenti bul máseleni bes baǵytta sheshýge talpynatynyn jetkizdi.
Qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalaryn álemniń jetekshi tilderine aýdarý máselesiniń memlekettik tapsyrys negizinde júzege asýy árqashan tıimdi nátıje kórsete bermeıtini de baıandamashy nazarynan tys qalǵan joq. Shyǵarmalardy aýdarý quqyǵy tenderdi utyp alǵan uıymdarǵa tapsyrylǵanda, aýdarmashylardyń, redaktorlardyń kásibı qabileti eskerile bermeıdi. «Sondyqtan birde-bir adam eń basty suraqqa, «bul kitaptardyń aýdarylý sapasy qandaı deńgeıde, ol álemdik oqyrmandy tarta ala ma?» degen mańyzdy suraqqa bas qatyrmaıdy», deıdi B.Ǵabdýllın. Osyǵan baılanysty ol mynandaı mysal keltirdi. О́tken jyldary Ispanııanyń belgili ári bedeldi aýdarmashylarynyń biri bizdiń elimizge saparlap keledi. Shyǵarmasy sol eldiń tiline aýdarylǵan Smaǵul Elýbaı: «meniń kitabym ıspan tiline qalaı aýdarylypty? Oqyp, oıyńyzdy aıtyńyzshy» dep kitabyn álgi jazýshyǵa usynady. Kitappen tanysyp shyqqan jazýshy: «keshirińiz, bul ıspan tili emes. Muny ıspan tilin bilmeıtin adam aýdarǵan», deıdi. «Mine, memlekettiń aqshasy osylaı qumǵa ketip jatyr», dedi PEN klýb prezıdenti. Qandaı kitap qaı tilge aýdarylady – bul da mańyzdy saýaldardyń biri.
Smaǵul Elýbaıdyń aıtýynsha, aýdarma – qazaq ádebıetiniń betke ustar jazýshylaryn ne maqtaıtyn, ne taptaıtyn deńgeıde she- teldik oqyrmanǵa jetkizetin óner. Maqtalyp jatqanyn oqyrman qulaǵy kóp estimeıdi, al taptalǵany týraly mysaldar bar. О́z shyǵarmasynyń basynan ótken soraqylyq «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy qolǵa alynbaı turǵan kezde, aýdarma isi memleket tarapynan qoldaý kórsetilmegen tusta bolǵan jaǵdaı ekenin atap ótti. «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qyzmeti de aýdarma isinde osyndaı olqylyq oryn almaý úshin qolǵa alyndy dep oılaımyn. Aýdarylatyn kitap óz elindegi oqyrmandardyń baǵasyn alǵan, ýaqyt synynan ótken kitap bolý kerek. О́z elinde moıyndalmaǵan shyǵarmany shetel qalaı moıyndamaq? Osyndaı qatań suryptaýdan ótkennen keıin ǵana «aýdaratyn adam kim?» degen suraq týyndaýy kerek. Shetelde bul máselemen ádebı agenttikter aınalysady, eńbegi úshin aqy alatyn bolǵandyqtan, shyǵarma aýdarylǵannan bastap jaryqqa shyqqanǵa deıingi jaýapkershilikti tolyqtaı moınyna alady. Al Qazaqstanda ádebı agenttiń kim ekenin, agenttiktiń ne ekenin bilmeıtin jazýshylar da bar», deıdi qalamger.
Álemdik keńistikte ótetin talaı ádebı basqosýlarǵa qatysyp júretin aqyn Oljas Súleımenov dúnıejúzilik ádebıettiń ahýalyn, búgingi deńgeıi men tynysyn bir qalamgerdeı sezinetinin baıqatty. «Aýdarmaǵa bólingen memleket qarjysy oryndy jumsalýy kerek. Biraq tender oınatyp, tómen aqyǵa keliskenderge ádebıettiń taǵdyryn, aýdarma isin senip tapsyrý aqylǵa syımaıdy. Ádebıettiń máselesin osyndaı jolmen sheshýge bola ma? Aýdarmashy álsiz bolǵan soń eńbegin tómen baǵalap turǵanyn túsinbegenimiz ókinishti», dedi Oljas Omaruly renishin jasyra almaı. Aýdarmanyń sapasyna aqyn men jazýshynyń, tutas shyǵarmanyń taǵdyry baılaýly ekenin myna bir mysalmen dáleldeı tústi. Ol Reseıdiń teńdesi joq prozaıgy, Keńes Odaǵynyń 1960-1980 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńinde jarqyraı kóringen Iýrıı Kazakovty eske aldy. Iý.Kazakov keńestik respýblıkalardy ózi aralap, aýdarylýy qajet avtor men shyǵarmany ózi taýyp alatyn kórinedi. Sebebi kereqarys kitapqa tólenetin qalamaqynyń da joǵary bolatyny belgili. O.Súleımenovtiń aıtýynsha, Iý.Kazakovtyń aýdarmasy – naǵyz sapa kepili. Ol aýdarǵan Á.Nurpeıisovtiń «Qan men teri» Memlekettik syılyq aldy. Qazaq klassıginiń shyǵarmasymen fransýz tilinde tanysqan Fransııanyń ataqty jazýshysy «Qan men ter» týraly tamsanyp turyp pikir aıtypty. «Ekinshi Kazakov endi qaıtyp týmaıdy», dedi Oljas aqyn. Ol sondaı-aq «kimder aýdarylýy kerek?» degen áńgimeni de qozǵady. Qazaq ádebıetin jańa, bıik belesine kóterip, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary atylyp ketken Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Júsipbek Aımaýytovtardyń shyǵarmalaryn shet tiline aýdarý isi umyt qalmaýy tıis. Aqynnyń aıtýynsha, «atylyp ketken» degen sózdiń ózinde oqyrman tartatyn kúsh bar.
B.Ǵabdýllınniń pikirinshe, ádebı forým osyndaı qolaısyzdyqtardan arylýǵa kómektesedi, ádebıet týraly áńgime jalań pikirtalastarǵa qurylmaı, naqty tájirıbege beıimdele bastaıdy. Naqtyraq aıtqanda, ádebı alańǵa jıylǵan qalamgerler bir-biriniń shyǵarmashylyǵyna kásibı qyzyǵýshylyq tanytyp, basqa elderdiń zamanaýı ádebıetimen jaqynyraq tanysyp, osy basqosý ústinde ózderine aýdarmashylar taba alady. Forýmnyń ekinshi kúninde sheteldik qonaqtar qazaq qalamgerlerimen tanysý úshin ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalymdarymen, oqyrmandarmen, stýdenttermen kezdesý ótkizdi.
Mundaı aýqymdy shara Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýynsyz ótýi múmkin emes edi. Forým tikeleı Elbasynyń memlekettik «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa baǵyttaldy. Baǵdarlamada «Eger biz ult bolyp qalǵymyz kelse... «Jahandyq keńistiktegi zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» degen taǵy bir jobany júzege asyrýǵa tıispiz» delingen. Halyqaralyq joba da dál osy maqsatty kózdedi.
ALMATY
