KО́NE QALA QUPIIаSY

Qazaqtyń qatpar-qat­par tarı­hynyń ba­sym bóligi áli arshyl­ǵan joq. Ja­­­ryqqa shy­­ǵyp, jurt­­­­qa bel­gili bolǵanynyń óziniń bir júıege túspegeni taǵy bar. Sodan da bolar, keıde qarama-qarsy pikirler qaıshylasyp qalady. Máselen, Deshti qypshaqtyń anasy bolǵan Syr boıynyń tarıhy, ondaǵy halyq haqynda, qalalardyń áleýmettik mańyzy jóninde kópshilik qaýym ha­bar­dar emes. Aýyq-aýyq aıtylǵan áńgime sýy úzilgen aryq sekildi qańsyp qala beredi. Osydan otyz jyl buryn ataqty ǵalym Áýelbek Qońyrat­baev “Bestam qorǵalsyn!” degen maqala jazyp, shyrqyrady. Alaıda, qozǵalys qýaty bolma­dy. Syr óńirindegi Bestam qala­synyń sol kezdegi belgileriniń ózi qazir joq. Sóıtip ol kózden de, kóńilden de óshti. Arnaly aqıqatqa qaıta oralaıyq. Altyn Ordanyń sal­tanaty asqan Syǵanaq qalasy­nyń tarıhta aıtarlyqtaı izi bar. Qazirgi Qazaq memleketiniń shegindegi Kók Ordanyń astanasy bolǵan bul shaharmen túbi túriktiń bári saǵynysyp kórisedi desek, asyra aıtqandyq emes. Osydan bes-alty jyl buryn Syr boıynda ótken “Qorqyt jáne Uly dala sazy” festıva­linde jer-jerden kelgen túrki tektes ónerpazdardyń atameken topyraǵyna táý etkendigin kózimizben kórgen soń nyq sóılep otyrmyz. Sol H-HI ǵasyrlarda Syǵanaq qalasynan qashyq emes Nánsaıdyń sol jaǵalaýynda Kúıeýtam, Bestam, Júnis sekildi qalalar bolǵan eken. Bestamdy belgilep aıtar bolsaq, ol Shıeli aýdanynyń ortalyǵynan 18-20 shaqyrym qashyqtyqtaǵy ońtústik-batys jazyqta. Onyń ereksheligi mynada: bul jerde úsh ejelgi óndiris orny anyqtalǵan. Biri – temir qorytatyn, ekinshisi – kirpish kúıdiretin peshi bar alyp oshaq orny, al úshinshisi  keramıka men syr óndiris orny delinedi. Keıbir boljamshylar onyń sanyn 7-ge jetkizedi. Sonaý jyldary nartáýekelmen arheologııalyq qazba júrgizgen zertteýshiler osy qala ornynan qysh-qumyra synyqtaryn, óńdelmegen gıps, tas qaıraq jáne shaqpaq tastardyń birneshe túrlerin tapqan. Qazbalardan mys teńgelerdiń kezigýi mundaǵy kómbeniń jumbaq tustaryn qoıýlandyra túsedi. Bestam qalasynyń óz zama­nyn­da ir mádenıet jáne óner­kásip ortalyq bolǵandyǵyna oı jetekteıtin dáleldemeler izden­gen jandy qyzyqtyra túsetindigi sózsiz. Onyń strategııalyq mańyzy bar ekendigine Nánsaı boıyndaǵy ertedegi kerýen jolynyń Syǵanaq qalasyna tirelýi der edik. Bul jónindegi jergilikti jerde aıtylatyn ańyzdar osyn­daı oıǵa jete­leıdi. Aıtpaqshy, Bestamdaǵy qurylys qaldyqtary arasynan ák-balshyqty bor men aq shaqpaq (kvars) tasty dıirmen­men maıdalap alǵan degen derek kózi de qyzyqty emes pe. Múm­kin, keleshekte órkenıet kóshine qajetti álgindeı materıaldardy qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik týar. Árıne, 1921 jylǵy kók­temdegi sý tasqyny kezinde Nánsaıǵa deıingi aralyq túgel sý astynda qalyp, kóptegen dáıektemeler joıylyp, jer astyna ketti. Keıingi kolhozdas­tyrý, Keńes ókimetiniń kózjum­baılyqpen qaraýy saldarynan qajetti tarıhı dáleldemeler, dáıektemeler kómeskilene bastaǵany da jasyryn emes. “Batys Eýropanyń tarıh­shylary kóshpeli elderdi aborıgen (jabaıylar) dep atap, olardyń eshqandaı mádenıeti bolmaǵan dese, mynaý qyrýar qalalar sonyń teris ǵylym ekendigin anyqtaıdy... Ata-babalardyń óneri, kóptegen ýaqıǵalar tarıhy sondaı qalalarmen dáleldenetin túri bar”, degen-tin ataqty ǵalym Áýelbek Qońyratbaev óz janaıqaıynda. Bestamnyń taý betinde negizgi qorǵany bolǵan kórinedi. Olar syrtqy sý qorǵany, ekinshi topyraq qorǵany jáne ishki 2-3 metrlik dýal qorǵany. Keıingi kózge shalynǵan aýmaǵy 10 gektardan asatyn qala óz qupııasyn bizdiń salǵyrttyq saldarymyzdan bóliser emes. Demek, “Mádenı mura” aıasynda osy aýmaqta zertteý jumystary júrgizilse, óz tarıhymyzǵa qosylǵan mol olja bolar edi. Iá, Deshti qypshaq dalasy­nyń dáýiri óz tarıhynyń aıshyqtylyǵymen qundy. Nurmahan ELTAI, Qyzylorda oblysy.