SО́Z SOIYL

BALǴABEK QYDYRBEKULY ATYNDAǴY JÚLDE Satıra sarbazdary! Aýyzy dýaly, týmysynan saıqymazaq, ázil-qaljyńdy qanjyǵasyna baılap ósken qaljyńbas qalyń kópshilik, “Egemen Qazaqstan” gazeti óziniń “Sóz soıyl” ázil-syqaq otaýynda jarııalanatyn ótkir de ótimdi, salmaqty da saıqymazaq, shalymdy da shat-shadyman ázil-ospaq týyn­dy­larǵa, naqty da nanymdy feletondarǵa – Balǵabek Qydyr­bekuly atyndaǵy júldeni jalǵastyrady. Júldelerge beriler arnaıy dıplom, jetpis bes myń teńge syı-syıapatymyzdyń bar ekenin eskertemiz. Atsalysyńyzdar, baq synańyzdar. Júlde sharttary: Júldege satıra-ıýmor, fele­ton, ázil-ospaqtyń barlyq aıdary arqyly berilgen materıal­dar qatysa alady. Kólemi 3 betten aspaýy tıis. Báıge materıaldary – ja­rııalanǵan satıralyq týyn­dy­lar ishinen suryptalyp alynady. Jeńimpaz arnaıy qu­ryl­ǵan sarapshylar alqasy arqyly anyqtalady. Júlde jeńimpazy jyl basynda (kelesi naýryz aıynda) anyqtalyp, jarııalanady. TOPALAŃ TOI Nesin aıtasyń, jańa jyl­dyń alǵashqy kúni dúrildep toı ótkeli jatyr. Bylaısha, eki jas­tyń otyrǵanyna qaraǵanda, úı­lený toıy sııaqty. Alaıda sires­ken yǵaılar men syǵaı­lardyń syqyrlap otyrysyna qaraǵanda adam túsinbeıtin birdeńe bola­tyn sııaqty. Taǵy bir jaǵynan qaraǵanda baılar men myrza­lar­dyń básekesi sııaqty ma! Bul jerde qara­dúrsin kıingen qatardaǵy qarapaıym pendeler joq, kileń sen tur men ataıyn, sen toqta men aıtaıyndar. Bir saǵat ótti, eki saǵat ótti, toı bastalatyn emes. – Nege bastalmaı jatyr. – Pálenshe-ekeń kelmeı jat­qany. – Qashan keledi? – Kelip qalar. Sátin salǵanda Pálenshekeń de kelip qaldy. Álginde ǵana siresip, tiresip, omalyp otyr­ǵandar, oıpyrmaı, kóbelekteı kólbeńdep, japalaqtaı jalbań­dap, qatyp qalǵan qatyndar qa­naty bolsa ushyp kete jazdady. Mýzyka jer jańǵyryqtyrdy. Pálenshekeń osy qubylystyń birin sezbesten, kórmesten, baı­qamastan, qaramastan, sálem­des­pesten tórge ozdy. Janynda jazda da janat jamylyp júre­tin jan jary. Toı toıbastarsyz-aq, bet­asharsyz, batasyz-aq bastalyp ketti. Asaba bar ónerin salyp toıdyń bastalǵandyǵy, oǵan izdeseń taba almaıtyn, shaqyr­sań kele almaıtyn, óńiń túgili túsińde kóre almaıtyn, qudaı da emes, biraq qudaıdan by­laı da emes, jigittiń týǵan ákesi Pálenshekeńniń tap, naq, týra ózi kelgenin qadap-qadap aıtty. Jurt dý qol shapalaqtady. Pálenshekeń myńq etpek túgili, shurq etken de joq. Pálenshekeńnen basqalar men qasqalar da olqy emes eken! Tóraǵalar, prezıdent­ter, generaldar, ákimder, dırektorlar, bıznesmender, qaladaǵy qaltalylar, aýyl­daǵy maltalylar... Asaba tilden aqsap turǵan joq, qaqsap tur. О́zi aqyn, ózi ánshi, ózi kompozıtor, ózi akter. О́zi aıtqandaı, “qyryq qyrly, sek­sen syrly”. Ol toıǵa kel­genderdiń aty-jónin, shen-shekpenin, jeti atasyn, týǵan jerin, rý-tegin, ilim-bilimin, orden-medalin, eń aqyry minip júrgen máshınesiniń markasyna deıin marapattap óleńdetip aıtyp berdi. Árıne, dý-dý qol shapalaqtar jaýyp jatyr. Toı tap-taza orys tilinde júr­giziletin boldy. Ollahı, ortasynda bir orys joq. Asaba aǵyp tur. – Eı, gromche! – dedi bir yǵaı. Asaba qyrandaı sańqyldady. – Eı, molokosos, po tıshe, my neglýhıe! – dedi bir syǵaı. Asaba baıǵus terin súrtip qaıda qararyn, kimge baǵynaryn bilmeı báseńdep qaldy. – Ty, prodoljaı! – dedi kúıeý bala kózin baqyraıtyp. Sasqan asaba baıqamaı qazaqshalap jiberdi. – Govorı po-rýsskıı! – dedi kelin bala. Toı basqarýshy bar ónerin salyp sóılep-aq jatyr. Tipti keıbir shiltıgen sheneýnikterdiń zekı sóılegenine shaqsha basyn bir ıip qoıyp, “siz durys aıtasyz” dep ári qaraı zaýlaı jóneledi. Alǵashqy sózdi qyz ben jigit­tiń ákeleri aldy. Ekeýi birin-biri jańa kórgendeı bir-birine óktem qarady da sóılep ketti... joq, qa­ǵazyn oqyp ketti. Oqyp bol­ǵan soń jigit ákesi óz ulyna “Mer­sedes”, qyz ákesi óz qy­zyna “Djıp” kiltin tapsyrdy. Sol sol-aq eken, sóz de, tos ta, toı da qyza jóneldi. Ortaǵa pogony jarqyrap bireý shyqty. – Ývajaemyı, to-est mno­goývajaemyı Pálensheke, ýchas­tnıkı torjestva... molodojeni... Kııastaı, Gýlshetaı, ıa ıs­krenno, serdechno ı gorıacho pozdravlıaıý... Uzyn sózdiń qysqasy, general eki jastyń máshınesi bolǵan soń, ony júrgizý kýáligi bolýy kerek ekenin eskerip, ekeýine júrgizý kýáligin tabys etti. Jáne bul ekeýin jol polısııasynyń toqtata almaıtynyn basa aıtty. Osydan keıin quttyqtaý emes, qurmetteý jalǵasyp ketti. Akademııanyń rekto­ry ortaǵa shyǵyp Gýlshetaıdyń óte jaqsy oqyp júrgenin, túbin­de odan mınıstr shyǵatynyn aıta kelip, oǵan akademııa dıp­lomy 2 jyl buryn berilip otyr­ǵanyn erekshe maqtanysh­pen aıtty. Dıplomdy jurt kózinshe rektor otyrǵan qyzǵa ózi baryp tabys etti. Jas kelin esi ketip, aldyndaǵy stol ústine shyǵyp bılep ketti, qarǵydy, sekirdi, shyńǵyra qýandy. Dál osy kezde ortaǵa shaqy­rylmaı-aq bireý shyǵa keldi. Ol Qııastaıdyń ýnıversıtetti óte jaqsy bitirip otyrǵanyn, dıp­lom jumysynyń ǵylym kan­dı­daty dıssertasııasynan da asyp túskenin, soǵan sáıkes oǵan ǵylym kandıdaty dárejesi berilgenin habarlady. Asaba sózdiń maıyn oryssha tamyzyp taǵy bir dókeıge dóp keltirdi. – Iа molodojenam podarıý 3-h komnatnýıý kvartırý, – dedi ol basy da joq, aıaǵy da joq. – Myna sorlynyń páteri nesi? Kottej syılamaı ma? – dep uldyń ákesiniń qatyny tańqy murnyn tyrjıtty. – Erteń kórem ǵoı áýse­le­sin! – dedi erkegi áýkesin sal­byrata. – Men búkil Eýropany aralap qaıtatyn joldama syı­laımyn, – dedi bir maı bet. – Iá, biz joldama taba almaı otyr edik, – dedi kelinniń sheshesi shúrtıgen ernin qaıystaı sozyp. Úzilisten keıin ádettegideı toı qaıta jalǵasty. Biraq Pá­len­shekeń jáne biraz yǵaılar men syǵaılar dáleldi sebep­ter­men ketip qalypty. Bir kezde orys ta emes, qazaq ta emes bir jartylaı jalańash top jalańdap shyǵa keldi. – Qııaska ı Gýlshetaı, biz ýsynda kýrip otyryq. Sendeı toı istep, bis kelip otyryq. Ja­ńaǵy rahatty baıqap jatyryq, netip. Neke jańaǵy qotty bo­syn, jańa uzyn bolsyn. Bir prosty senderdi netemiz. Ekeýiń de sondaı kúshtisinder! Sol úshin sender “gorka!” – degende bas­qa jastar shyńǵyryp jiberisti. Ana ekeýi de sony kútip-aq tur eken, tura aıqasty. Qııastyń ata-babasy týǵan elden kelgen aýdan ákimi bas qos­qan eki jasqa aýdannyń “Qur­metti azamaty” ataǵyn berip edi, oǵan Qııas pen Gýl­shetaı tańdanyp “chto za poda­rok?” desip birine-biri qarap qaldy. Ýaqyt óte kele bir qarasaq, restorannyń bir buryshynda “Kamazǵa” júk bolatyndaı dúnıe-múlik jınalyp qalypty. Munyń ishinde ne joq deseńizshi. Eń aqyry, tordaǵy kúshik pen mysyqqa deıin bar. Osy kezde oıda joq jerde eki qatynnyń, anyǵyn aıtqanda eki qudaǵıdyń kádimgi qazaqsha qaqtyǵysy jurtty ózine jalt qaratty. Urys 93 benzın quı­ǵan­daı birden lap ete tústi. Toı basqarýshy álgi ekeýge erkelep baryp: – Apataılar, qazaqta “baı men baı quda bolsa...” – dep kele jatyr edi, shubar qatyn: – Áı, saǵan ne sóz kerek, ar­tyńdy qys! – dep qoıyp qaldy. Sosyn qudaǵıyna ekpindep baryp, ejireıe qarap: – Seniń baıyń Pálenshekeń bolsa, meniń baıym Túgenshekeń! Seniki anadaı bolsa, meniki mynadaı! – dep bilegin túrdi. Ana qatyn da olqy emes eken, omalǵan ornynan osharyla kóte­rildi de... Qatynsha tóbeles, qatynsha boqtyq bastala bergen­de, tórdegi dókeılerdiń biri basý aıtyp edi, aq qatyn “ars” ete tústi. – Sen de bizge tórelik aıtatyn dárejege jetip qaldyń ba?! Albasty, aldymen ózińe qara! Mindetsip otyrǵanyń besplatnyı garnıtýr ma, alyp ket ári! Ondaıdyń maǵan kúnige ekeýi kelip, úsheýi ketedi! Dókeı edendi dúńkildetip qashty. Qorqamyz ba, biz de qashtyq! Bul toıdyń, álgi aıqastyń sońy emes, osy áńgimeniń sońy. Jyl basy ǵoı, arjaǵyn keıin bile jatarsyzdar. Seıit KENJEAHMETULY, Astana. О́KINISh Qylmys órship-aq tur. Ásirese páter tonaýshylar sańyraýqulaqtaı qaptady. Ras, meniń úıimde olar tonaı qoıatyndaı eshnárse joq... Eski jıhaz, atamzamanǵy múligim kimge kerek desem de ury-qarydan saq bolǵan jón. Sonda da sol ury-qaryny kórgim keledi de turady... Kelip qalar dep kúdikten­gendiki me, alǵash eki-úsh kún ele­gize kútip, ózimshe qolyma qarý us­tap esik tú­binde otyrǵan bol­dym. Kúte-kúte kúder úzip, bir kúni kórshi ataýlyǵa biraz kúnge aýyl aralaýǵa kettim dep te kórdim... Buzyp- jaryp kirmek túgil esik qaqqan pende bolmady. Dymy joq páterge kim basa kóktep kirsin. Ury-qarynyń jolaı qoımaǵanyna ókingen bolyp, qaı­ter eken dep shyǵa beris esik­ke páter nó­mirimdi bady­raıta jazyp: “Syrt jer­den aýlasymen úı satyp alamyn. Eseptesý qolma-qol” dep jarnama ilip qoıdym. Al úıdegi atam­za­manǵy eski san­dyq aýzyna nán qul­py salyp, syr­tyn ońaı­lyqpen buza qoımas temir­men shandyp baılap qoıdym. Jarnama ilgenime de jarty aıdan asty, tonaý typ-tıpyl... Tek kórshilerdiń sálemi asa iltıpatty... Keıbiri qaljyńdap: “Qarajat “bankide” shyǵar?” deıdi. “О́kimettiń bankisine senim joq. Búgin bar, erteń bankrot... úıdegi sandyq aman bolsyn” dep qoıamyn. Báse, satýǵa alańqaıda úıi barlar kele bastady. Sóılesip otyryp buryshtaǵy sandyqqa suqtana bergen soń, “Sandyqtyń qulpysy kodpen ashylady. Syrty eskirgen aǵash bolǵanymen ishi temirmen qaptalǵan” deımin. Bulardyń usynysyn baǵyp, úıimiz 4 bólmeli karkastan dese, maǵan kirpishten kemi 8 bólme kerek edi deımin... Tegi bolmaı ty­ǵyryqqa tirelsem turǵan aýdanyn unatpaı taıqyp shyǵa kelemin... Usynysyn estip, “unatpaýdy” meńgerip aldym. Oıpyr-aı, bireýler ne kerek-tiń bári bar úıin usynyp, áıteýir odan da aılamdy asyryp qutyl­ǵanym bar. Ne kerek, ury­ny kúte-kúte kózim taldy... Kún ótken saıyn solar­dyń maǵan buıyr­ma­ǵany ma dep ókinip te qoıamyn. E, eski jyldy tanysymnyń úıinde shyǵaryp salyp, barys jylynyń alǵashqy kúni úıime kelsem... úı ishi astan-kesteń, buryshtaǵy sandyq kórinbeıdi... Esik bútin, pále­ketter balkonnan kiripti. Sóıtip, bet-júzin kóre almasam da, úıime ury túsip ǵajap boldy! Salmaǵy zil­deı aýyr, jyl boıy qoqysqa shyǵara almaı júrgen san­dyǵym ishindegi kór-jerimen qoldy bolyp­ty... Ishimnen tipten kereksiz zattarymdy áketip “kómek kórset­ken” ury-qaryǵa asa rıza bolsam da, pále­kettermen kózbe-kóz, betpe-bet kelmegenime ókinip otyrmyn... Aýdarǵan  Baqtybaı JUMADILDIN. E, BÁSE Oıpyr-aı-á, ǵumyrymda alǵash ret shyǵar, barys jy­ly­nyń alǵashqy kúni esh prob­lemasyz eseńgirep otyrǵa­nym... Kúnde kúıbeń tirlik bitpeýshi edi... úlkeni turmaq usaq-túıek te qalmaǵan ba eı! Kúndegi qat-qabat qarbalastan da qara úzippin. Múmkin emes, tiri adamnyń tirligi bitpes degen qaıda!? Shy­nymen de bar problemam she­shilgen be eı?!. Múmkin... qara basymdy qamdaǵaly qashan. Pendege kerektiń bári bar. Qatarymnan qara úzgeli de biraz boldy. Mundaıdy “ne ishemin, ne kıemin demeıdi” deýshi me edi. Shynymen de typ-tıpyl-eı! Eń quryǵanda kishigirim másele de qalmaǵan ba?! Bunym – myqtylyǵym! Desek te neý­je­lı bári bitip qarań qalǵan!.. Áıel de ásheıinde úıip-tógýshi edi, qam-qareketkiz uıqyda jatysy mynaý. Bala-shaǵa da únsiz. Bas birige qalǵanda quryǵanda eki-úsh ótinish-talap aıtylmaı qalmaı­tyn. E, kóbi baıaǵy “anaý kerek, mynaý kerek” bolyp jatýshy edi, oı­pyr-aı, búgin sonyń biri de aıtylmapty á! Telefon da únsiz. Ánsheıin­de kúnine kemi eki-úsh is-sharany noqtalap jatýshy edi. Ne dos jaran, ne aǵaıyn-týystyń habar bermegeni qyzyq! Tynyshtyq kerek desem de, mynandaı óli tynyshtyq ornaǵanda kádimgideı elegzıdi ekensiń... Shynymen de esh problema qalmapty! Oıpyr-aı, osyny oılap jatyp kóz ilmeı tańdy da atyrǵanym ba! Qoı turaıyn, kóligime mineıin, saıajaıǵa baraıyn. Múmkin sonan ister is-shara shyǵar, qam-qareket tabylar... Tegi bolmasa qolyma kúrek alyp, to­py­raq qopsytarmyn, tal-terek sý­ǵararmyn. ...Rólde kele jatqanymdy bilemin, tún balasy kóz ilmeı qalǵyp ketken ekenmin... Qol-aıaq tańýly aýrýhanada es jıyp­pyn. Qasymda áıel: “Jedel járdem kópshilik aýrýhanaǵa ákelipti. Ana áıdik aqyly aýrýhanaǵa aýyssań. Shyqqan, synǵandaryńnyń jymyn bildirmes úshin ana aty shýly otashyǵa habarlassań... Qaqqan, mylja-myljasyn shyǵarǵan ana kólik ıesine aıtaryńdy aıtsań” deıdi. E, báse, mine, problema! Oıpyr-aı, esh problemasyz qalǵan jyldyń alǵashqy kúni esime tússe denem titirkenedi, tula boıym túrshigedi. Aldymen aman qalǵanyma, sonan soń ózinen-ózi týyndaǵan problemalarǵa táýba deıin!.. Maǵjan DANIIаR.Almaty.