Qoǵam • 10 Qazan, 2019

Senbilikte japyraqty nege órteımiz?

20 retkórsetildi

Kúzdiń romantıkasy – sarǵaıǵan japyraq. Qalyń japyraqty qaýdyrlata keship, saıabaqta serýendeý janǵa saıa. Kúz mezgilinde senbilik saıyn jınalyp, kóshe sypyryp, úıilgen qoqystarmen birge japyraqtardy jınaýǵa, órteýge asyǵatynymyz ras. Biraq osy tusta oılanatyn bir jaıt bar. Qala men aýyl tazalyǵyna úles qosqymyz kelse de aldymen tabıǵat syıyna tálimdik-tanymdyq turǵydan mán berý qajet sekildi.

Máselen, bıolog ǵalym Qa­nat Aqyl­bekov jınalǵan ja­pyraqty órteýdiń múl­de durys emestigin aıtady. О́ıtkeni bar­­lyq jınalǵan qoqyspen birge órte­gen kezde kúzdiń byqsyǵan ylǵaldy japy­raǵynyń tútini aýany lastaıdy, atmos­feradaǵy ottegi mólsherin azaıtady. Al ke­­risinshe órtemeı jerge kómetin bolsaq, japyraq topyraqpen aralasyp, qara­shirikke, ıaǵnı ty­ńaıtqyshqa aınalady.

– Senbi kúni biz synyp je­tek­shisimen, basqa da synyp oqý­shylarymen birge senbi­lik­ke shyqtyq. Aǵashtardyń ja­pyraqtary túse bastapty. Sol túsken japyraqtardy sypy­ryp, az-azdap jaǵyp úıge qaıt­tyq. Osylaısha senbilikte qor­shaǵan orta tazalyǵyna úles qostyq, – dedi taıaýda kórshi bala qýanyp. Oılanyp qaldyq. Bala kezimizde aýyl úlkenderi ja­pyraq jaǵýǵa tyıym salatyn. «Japyraq jaqqan jaqsy emes» dep otyrýshy edi qarııalar. Bul is-árekettiń mektep oqýshylaryn ekologııalyq tárbıege baýlýynda esh máni joq.

Al qazir japyraqtar qa­laı­sha kúl-qoqys qataryna qosy­lyp ketkenine tańǵalasyń. Biz­dińshe, mekteptegi bıologııa pániniń muǵalimderi japyraq jınaýǵa, órteýge aldymen qarsy turýlary kerek edi. Bıolog ǵalym aıtqandaı, aǵashtyń bo­ıyndaǵy organıkalyq paıdaly element­ter japyraqqa jı­nalady, sol elementter jer­ge túsken japy­raqtyń shirýi arqyly aǵash tamyryna qaı­ta sińedi. Qys kelgenshe ja­pyraqtar jerge túsip, aǵashtyń tamyryn jabady. Sóıtip qysta aǵash dińin sýyq pen aıazdan qor­ǵaıdy.

Senbilik demekshi, jyl saıyn elimizde kóktem, kúz aılarynda aýyldar men qalalarda jappaı senbilikter ótedi. Qorshaǵan ortany qorǵaý, ózimiz ómir súrip jatqan aınalanyń tazalyǵynda ekeni belgili. Bi­raq bul senbilikterdiń daq­pyr­ty kóp-aq. Buqaralyq aqpa­rat quraldary arqyly da «sen­bi­likte tonnalaǵan qoqys, ja­py­raq jınalyp, qala syrtyna shyǵaryldy, órteldi» degen habarlar taraıdy. Jalpy, ja­py­raqty órtegen durys pa? Úl­kender «japyraqty jerge kómip tastaý kerek, órtegen zııan, aýaǵa ý jaıylady» dep otyratyn.

 

Muqaǵalıdyń el ishinde tanymal ánge aınalǵan «Japyraq júrek jas qaıyń, janymdy aıyrbastaıyn» degen jyryna arqaý bolǵan, náziktik pen lırızmniń sımvolyna aınalǵan japyraqqa oń kózqaras qajet endeshe.

Qanat Aqylbekov japyraq ósimdiktiń mańyzdy múshesi ekenin, oǵan qajetti ylǵal men erigen tuzdar sabaq arqyly tamyrdan keletinin, al japyraq arqyly ósimdik tynys alatynyn aıtady. «О́simdik boıyndaǵy artyq sý japyraq arqyly býlanady. Býlanǵan japyraq ósimdikti de, aýany da salqyndatyp turady. Kún kóziniń jaryǵy men jylýy arqyly japyraqta aýa men sýdan qant pen krahmal túziledi. Japyraq ósimdikkke sán berip turady. Japyraq ósimdikke saǵaq arqyly bekıdi. Eń bastysy, gaz almastyrý qyzmetin atqarady, ıaǵnı ottegini shyǵaryp, kómirqyshqyl gazyn sińiredi. Jasyl boıaý – hlorofıll», dep túsindiredi bıolog ǵalym.            

Búginde ekologtar da japyraqty órteýge bolmaıtynyn, onyń densaýlyqqa zııan ekenin dáleldep, dabyl qaǵýda. Sonymen qatar aǵashtar qoreksiz qalady. Onyń ústine ot janǵan jerde topyraqtyń betki qabaty kúıip ketedi, eshteńe óspeıdi. Sondyqtan baqtarda, saıabaqtar men skverlerde japyraqty jınamaı-aq qoıǵan abzal. Kerisinshe jaıaý júrginshi jolynan, kóshe boıynan jınap alyp, aǵashtardyń túbine aparyp tastaıtyn ekologııalyq janashyrlyq mádenıet qalyptastyrý kerek. Ǵalymdardyń aıtýynsha, japyraq – topyraqqa túsýge tıis qorektik zat. Kóktemde búrshik jarǵan kezde aǵashtar topyraqtan qorektik zattar alady. Kúzde ol zattar qaıtadan topyraqqa túsýi kerek, sonda ǵana kóktemde bıologııalyq sıkl qaıtalanady. Al biz qaıtemiz? Iаǵnı japyraq sarǵaıyp jerge túskenimen, ári qaraı da aǵashpen baılanysy úzilmeıtininen beıhabar ekenbiz.

– Sondyqtan japyraqty jınap, órtep júrgenimiz – ekojúıeni «senbilik»  degen sharamen birjaqty túsinip, ekologııalyq tepe-teńdikke qııanat jasaǵanmen teń, – deıdi ekolog A.Safonov. – Sol sebepti senbilik kezinde japyraqty aǵash túbine úıip, paıdaly elementterdi boıyna sińirýine jaǵdaı jasaıyq. О́rtemeıik. Aǵashtardyń túbi jıi qopsytylyp, sý, aýa ótý úshin jumsartý jumystary júrgizilýi kerek. Sonda ǵana biz aǵashqa jasyl ómir syılaımyz.

Kózi qaraqty oqyrmannyń esinde bolsa, buryn Aýyl sharýashylyǵy mınıstri qyzmetin atqaryp júrgende Asyljan Mamytbekov Almaty qalasynda bolǵan daýyldan qulaǵan aǵashtardy jınap, tazartylǵan jerlerge aǵash ósirý týraly bastama kóterýshilerge «Qulaǵan aǵashtardy jınaýdyń qajeti joq. Qorshaǵan ortada qalyptasqan jaǵdaı boıynsha daýyldan qulaǵan aǵashtar tabıǵı úrdis boıynsha sol jerde jatyp, shirıdi. Topyraqqa tyńaıtqysh bolady» dep pikir bildirgen-di. Vedomstvo basshysynyń bul sózin qoǵam belsendileri asa qabyldaı qoımaǵan. Qazir oılap qarasaq atalǵan pikirdiń jóni bar sııaqty.

Jýyrda jergilikti ýnıversıtettiń professory Amangeldi Qarmanov tonnalap jınalǵan japyraqtardan otyn brıketterin jasaıtyndary jaıly habarlady. Osy oraıda senbilik kezinde atqarylatyn keıbir sharalardyń tabıǵattyń jalpy bıologııalyq zańdylyǵyna qaıshy keletinin ákimdikterge eskertý qajet sııaqty. Qala men aýdandar, oblys basshylary ózderi ótkizgen senbilikterdiń tabıǵatpen úılesimdiligi qandaı ekenine, qorshaǵan ortaǵa zııan tıgizip jatpaǵanyna bir sát kóńil bólgeni jón.

Negizi, elimizde úıilgen japyraqty órtegeni úshin jeke tulǵalarǵa 11 345 teńgege deıin, al laýazymdy, zańdy tulǵalarǵa, shaǵyn jáne orta kásiporyn ıeleri men úkimettik emes uıymdarǵa – 68 myń teńgege deıin aıyppul salynady. Al iri kásipkerlik sýbektisi bolyp otyrǵan zańdy tulǵalar 227 myń teńgege deıin tóleıdi. Mundaı da zań talaptary bar ekenin eskereıik. Elimizdiń «Qorshaǵan ortany qorǵaý týraly» zańynyń 38-shi babynda «Tabıǵatty qorǵaý, ony taza ustaý – ár adamnyń mindeti» delingen. Sonymen birge biz elimiz boıynsha «Jasyl el» baǵdarlamasy júzege asyryp kele jatqanymyzdy da umytýǵa tıis emespiz.

Iаǵnı, kommýnaldyq sharýashylyq mekemeleriniń ókilderimen birge ár mekemeniń qyzmetkerleri de jasyl jelekti meılinshe saqtaý men aıalaýǵa, tipti japyraqpen birge qardy da ylǵal jetkilikti bolýy úshin jas óskin túbinde jınaýǵa qumbyl bolýy qajet.

 

Pavlodar oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar