Qazaqstan • 18 Qazan, 2019

Ataýlar men esimder – eldiktiń belgisi

106 retkórsetildi

Árbir ataýda tarıhtyń izi bar. Ataýlar halyqtyń júrip ótken tarıhı jolynan, saıası-mádenı ómirinen, áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıynan habar beredi. Tek jalpylama habar berip qana qoımaı fakti bolyp dáleldenip, qoǵammen astasa ómir súrip jatatyn tildik birlik te – osy onımder. Sondyqtan ǵylymda onomastıkany memlekettiń tarıhyn naqty faktiler arqyly kórsete alatyn salanyń birine jatqyzady.

Kýáliktegi kisi esiminde birkelkilik joq

Latyn negizdi jańa álipbıge kóshý úderisi kezinde qazaqstandyq ǵalymdar onımderdiń qazaq tilinde durys jazylýyn retke keltirýdi maqsat etip otyr. Qazirgi ýaqytta birshama jaqsy josparlar jasalyp, jumystar bastalyp ta ketti. Degenmen atalǵan salada atqarylýǵa tıisti máseleler óte kóp.

Tilimizdegi onomastıkalyq leksıka ulttyq baǵytyn joǵaltyp bara jatyr. Qazaq tiliniń normalaryna sáıkes jazylmaıtyn kisi esimderi kóp, olar orys orfografııasyna baǵyndyrylǵan. Qazaq esimderi orfografııasyn qadaǵalap otyratyn quziretti organdardyń mindeti naqtylanbaǵan. Sonyń saldarynan táýelsizdik alǵannan keıin týǵan balalar esimderiniń arasynda da bir esimniń birneshe qate jazylǵan nusqasy bar: Ińkár – Inkar, Inkar; Móldir – Moldır, Mýldır, Mýldır, Moldyr; Bóribaı – Borbaı, Býrbaı, Býrıbaı, Borıbaı jáne taǵy basqa. Iаǵnı Keńes ókimeti kezeńindegi Tilekqabyldy «Telekabel» dep jazý úderisi áli de jalǵasýda.

Qazaqstan azamattarynyń basty quja­ty bolyp sanalatyn jeke kýáli­ginde tul­ǵanyń aty-jóni «tegi-aty-ákesiniń aty» retimen jazylady. Týra sol azamattyń tólqujaty bolyp esepteletin pasportynda «tegi/surname-aty/given names» úlgisinde beriledi. Jeke kýáliktegi «ákesiniń aty» degen qatar pasportta nege jazylmaı qalǵan? Bir kisi eldiń ishinde basqa ataýmen, shetelderge shyqqanda basqa ataýmen júre me? Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda azamattarǵa jeke sandyq kod beriledi. Árbir sandyq kodqa bir tulǵa bekitilgen. Osy JSN jeke kýálikte de, pasportta da birdeı. Onda pasportta da jeke kýáliktegi «tegi-aty-ákesiniń aty» bolyp jazylýy kerek.

Búgingi tańda Qazaqstan azamattaryna aty-jóniniń jazylýynyń úsh túrli formasy usynylǵan. Aty-jóndegi óz aty men teginiń birdeı ataý septigimen kelý nusqasynda kóp jaǵdaılarda aty men tegin shatastyrý faktileri kezdesedi. Mysaly, Arman Maqsat degen esimdi alyp qarasaq, aty qaısy, tegi qaısy, bilmeısiń.

Elde álipbıdi latyn grafıkasyna kóshirý úderisi júrip jatyr. Osy reformany iske asyrý barysynda endi ulty qazaq azamattarǵa tegindegi totalıtarlyq qysymmen engizilgen «-ov», «-ev», «-ın» sııaqty qosymshalardan qutylý usynylady. Kórsetilgen qosymshalardy alyp jazǵan kezde taǵy da joǵaryda aıtqan shatasýlar kezdesýi múmkin.

Qazaq tilinde eki-úsh túbirden quralǵan kisi attaryn defıspen jazý bar. Bul da qazaq esimderi jazýyndaǵy birizdiliktiń joǵalyp bara jatqanyna dáleldi faktor.

Áseldiń – Aselıa, Ásemniń – Asema sııaqty elikteý formalary paıda bolyp, qurmetteýdi bildiretin Báke, Sáke, Táke sııaqty ataýlar joıylyp jatyr. Kisini shaqyrýda óz atyna ákesiniń atyn qosyp ataý batpandap enip ketti. Úlkenderdiń atyn atamaı qurmet kórsetý dástúri jo­ıyldy. Qazaq esimderiniń ekpini de ózgerip ketti. Ekpinniń sońǵy býynǵa túsý erejesi de durys oryndalmaýda.

Ulty qazaq azamattardyń aty-jónin jazýdy naqtylap, birizdilikke keltirý, eń birinshi – órkenıet pen mádenıettilik. Ekinshiden, ulttyń saýattylyǵy men onyń dástúrine degen syı-qurmetiniń kórinisi. El azamattarynyń qujatyndaǵy tildik normalarǵa saı jazylǵan esimder men tekter – eldiń aınasy.Úshinshiden, adamnyń aty-jóni ıesiniń kim ekendiginen derek berip qana qoımaı, onyń qaı ulttyń ókili ekendigin de aıǵaqtap turatyn faktor­lardyń biri. Mysaly, kóbinese «o»-men aıaqtalǵan esim estiseńiz ıtalııalyq dep oılaısyz, «ov» qosymshasynan orys ultynyń, «ko» – ýkraın, «ıch» – evreı, «ogly» ázerbaıjan, «ıan» – armıan, «shvılı» – grýzın, «skas» – latysh, «rý» – moldavan, «le» – lıtva ultynyń ókilderi ekenin ajyratýǵa bolady. Osy sııaqty qazaqtarda da zamanǵa saı kisini ataý dástúri bar edi. О́z esiminen keıin áke esimin jazyp «qyzy» jáne «uly» dep qosyp jazsa ulttyq nyshan kórinip turady. Qazaqstanda turatyn ulty qazaq azamattardyń aty-jónin jazýdyń bir úlgisin alýdy zańdy túrde retteý qajet. Bul – adam quqyǵyn shekteý emes, bolashaq urpaqqa qoǵamdaǵy ornynyń mańyzdy ekenin bildirý. Árbir azamattyń jeke tulǵa bolyp qalyptasýyna yqpal etý.

Álemdegi aldyńǵy qatarly elderde kisi esimderin retteý týraly zańnamalar men aktiler bar. Eýropa memleketterinde kisini ataý qatal ári muqııat qadaǵalanady. Germanııada bala ómirge kelmesten buryn oǵan at qoıý jóninde resmı organnan ruqsat alady. Onyń arnaıy normalary da qarastyrylǵan. Shveısarııa, Islandııa, Danııa sııaqty memleketterde de esim berý isi zań arqyly qadaǵalanyp otyrady. Balaǵa qoıýǵa tyıym salynǵan esimder de bar. Olardyń arasynda zulymdyq, qatygezdik syndy teris assosıasııa týdyratyn esimderdiń bolmaýyn eskertetin baptar bar. Islandııada attardyń barlyǵy ısland tiliniń orfografııasyna sáıkes durys jazylýy kerek. Island tiliniń álippesinde C, Q, W degen áripterdiń joqtyǵynan «Ludwig», «Duncan» degen esimder qoıýǵa ruqsat bermegen. Danııada da esimniń dat tiliniń orfografııasyna sáıkes kelgen esimderdi qoıýdy talap etedi. Kisi esimderiniń qadaǵalanýy azamattardyń quqyǵyn arttyra otyryp, eldiń qaýipsizdigin saqtaýǵa áser etedi, saýattylyqty, tilge, ultqa degen qurmetti kórsetedi. Sol elde ómir súrip jatqan halyqtardyń kommýnıkasııadaǵy mádenıetin aıqyndaıdy.

Ataýlar bir sózben  berilgeni jón

Jerdiń ataýy – halyqtyń taǵdyry. Ataý qujatpen rásimdeledi, ıaǵnı hatqa túsedi. Kartada belgilenedi. Ol – shekarany anyqtaý degen sóz. Memlekettiń ıeligin bildiredi. Leksıkalyq qorǵa enedi. Til leksıkasynyń tazalyǵyn buzýshy negizgi elementterdiń birine saýatsyz jazylǵan jalqy esimder jatatynyn eskersek, tildegi maǵynasyz toponımder qazaq tiliniń shubarlanýyna ákeldi. «Jıtıkara», «Kýshmýrýn», «Esıl», «Sarykol», «Naýrzýmskıı», «Sherbaktınskıı» (tipti oryssha jazǵan­nyń ózinde «Naýryzym», «Sharbakty» bolyp jazylmaı ma?) «Molodejnyı», «Oktıabrsk», «Galkıno», «Aleksandrov», «Orlov» degen ataýlardan tildi tazalaı almaı jatqanda, Nur-Sultan qalasynan bastap qazaqtar tyǵyz qonystanǵan oblystar men aýdandardyń ortalyqtarynda «taýndar men sıtıler» («Crocus City», «Bi-City Tokyo» «Orda Tower» t.b.) paıda boldy. Ásirese qazaq sózderin aǵylshyn sózderimen biriktirip («Qazanat River», «Akbulak Life», «The Nurali Apartments», «Bahyt v Astane», «ArmanTau Comfort» t.b.) bir ataý shyǵaratyn saýatsyz úderister beleń alyp jatyr. Ataýlar qurylymy jaǵynan durys bolǵandyqtan olarǵa qosylatyn qosymshalarda da, orfoepııasynda túrli qateler ketip jatady. Qazirgi qazaqsha jazylyp júrgen Nıý-Iork, Abý-Dabı, Los-Anjelos, Rıo-de-Janeı̆ro sııaqty qalalardyń ataýyn­daǵy defıs orys tiliniń erejesi boıyn­sha qoıylǵan. San-Salvador, San-Hose, San-Tome, San-Marıno syndy astana ataýlarynyń quramyndaǵy «san» sózi «áýlıe» maǵynasyn bildiredi. Keıbir qalalardyń ataýynda kezdesetin defıs sol tildegi artıkldi nemese sóz aldy syńarlaryn bólip kórsetý úshin roman tilderine translıterasııalaý maqsatynda paıda bolǵan. Defısti bas salyp qoıa berse, ataý kórkemdelmeıdi. Ataý berý konsepsııasynyń logıkasyna súıensek, bir sóz – bir uǵym. Ataýlar bir nárseni ataǵandyqtan bir sózben berilýi tıis. Tipti defıssiz jazylǵan sóz syrtqy grafıkalyq jaǵynan da, estetıkalyq jaǵynan da ádemi kórinedi. Latyn negizdi jańa álipbıge kóshý úderisi kezinde qazaqstandyq ǵalymdar onımderdiń qazaq tilinde durys jazylýyn retke keltirýdi maqsat etip otyr.

El aýmaǵyndaǵy árbir geografııalyq nysan ataýlary belgilenip, olardyń ataý­larynda arnaıy júıe bolǵany durys. Kisi esimderi beriletin nysandar naqty kórsetilip, onyń arnaıy negizdemesi jasalsa, qazirgi ýaqytta maǵynasy kómeski bolyp, jazylýynda qıynshylyqtar týdyryp júrgen eldi meken ataýlary bir retke keletin edi. Ataýlardyń translıterasııasy men transkrıpsııasyn jazýdy elde arnaıy qujatpen rásimdeý kerek. Bir memlekette bir ataýdyń eki túrli jazylýyn toqtatýdyń bir joly – onımderdiń aýdarylýyn toqtatý.

Qazaqstanda kez kelgen geografııalyq nysan­nyń ataýyn ózgertý birneshe saty­­dan ótetin qujattardan turady jáne birneshe zańdar men zańnamalyq akti­lerge súıenedi. Onyń arǵy jaǵynda kelisim­di rásimdeý úshin taǵy da quzyrly organ­darǵa táýeldi bolyp turady. Aýyl, kent sııaq­ty nysandardyń ataýyna baılanys­ty jergilikti halyqtyń pikirinen bastaý­dan týra keletin tustary da bar. Ataýdyń memlekettik mańyzdylyǵyn eskere otyryp, bir jerden arnaıy bir qujatpen ǵana bekitip otyratyn prosess engizý kerek. Ataýlarda lıngvıstıkalyq sývere­nıtetiniń saqtalýy mańyzdy. Sony rásim­deýdi de tek bir organ qadaǵalap otyrsa ataýlarda arnaıy júıe qalyptasar edi.

Jer-sý ataýlarynyń memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatyndaǵy orny men ma­ńyz­dylyǵyn, ulttyń damýyna tıgi­ze­tin áserin, qazaq tiliniń qoldanylý aıasy­nyń keńeıgendigin saralasaq, Qazaq­standa Ono­mastıka týraly zań qabyl­daýdyń qa­jettiligi týyp otyr. Onyń bergi jaǵynda geografııalyq obektilerdi jazýdyń arnaıy standarttaryn jasaý merzimi keldi.

Syrtqy grafıkasy men ishki mazmuny sabaqtasyp turǵan, tildik normalarǵa saı jazylǵan ataýlar – eldiń saýattylyǵy men mádenıettiliginiń kórinisi.

 

Jazıra AǴABEKQYZY,

Nazarbaev Ýnıversıtettiń

professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 16

Rýhanııat • Keshe

Aqynǵa arnalǵan kún

Rýhanııat • Keshe

Qalany damytý qujaty daıyn

Aımaqtar • Keshe

Baspanamen qamtıtyn basty qujat

Baǵdarlamalar • Keshe

Er Edige jáne eldik múdde

Rýhanııat • Keshe

Bolmysy bútin Baǵaev

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar