Bar qazaq bul zarly sózdi jata qalyp oqymasa da, bir kóz salyp, kóńil toqtatsa ǵoı, shirkin!
Nesin jasyramyz, qazaq tili memlekettik til bolǵaly da otyz jyl boldy. Ol Kolbınniń tusynda sondaı dárejege ıe bolǵan edi. Sanamyzǵa sáýle túskendeı kúı keship, bórkimizdi aspanǵa atqan edik. О́zgeler ishteı typyrshydy. Bireýdiń úıine bireý bılik qura almaıtynyn sol sátte uǵynǵandaı boldy. Sózdikter shyǵyp jatty. Typyrshyǵandar búgilgen tyrnaqtaryn jazyp, til úırenýge umtyldy.
Amal ne, jalt berip, ult tilin tuqyrtyp, tili kemdi qutyrtyp, «qaraly» qaýly qabyldap, asyqpaıyq dedik. «Kósh júre túzeledi» dedik. Sol asyqpaý sor bolyp, jalǵasýmen keledi. Ony tıimdi paıdalanǵandar qyryq qubylady. Syltaýy kóp.
El bolǵaly da otyz jylǵa taıady. Biraq til máselesinde keıbir qandastarymyz da, otandastarymyz da uıat boldy-aý demeıdi. Degendi qoıyp, ult tiliniń aldyna ózge tildi ozdyryp, onyń kóleńkesi biraz urpaqty ana tilinen aıyra bastady. Ol az deseńiz, óz Otanynan góri ózge jurttyń tirligin jumaq sanaıtyndar tabylyp jatyr.
Bul qalamger eskertken esti sózde de aıtylyp, ol atom bombasynan da jaman bolyp júrmeı me degeni oılandyrady. Eger jurtymyzdy rýhsyzdyq bılese, jaǵańa jarmasqan, oı-sanańdy oırandaǵan, úlgińnen bezdirip, ǵurpyńnan qol úzdirip, saltyńnan jańyltýǵa jantalasa kirisken jahandaný jelkeńe shyǵyp, bılik qurary aıdaı anyq. Jazýshy osydan saqtanýdyń joldaryn usynyp, ony oryndasaq qazaq baqytty bolady, oryndamasa sor keship qalýy múmkin ekenin eskertedi.
Iá, maqalada aıtylǵandaı, kijinip sóılep, jik salýǵa áýes Jırınovskıı qasıetti qazaq tiline til tıgizip, ultymyzdy qaralaǵanda ony sandyraq dep elemedik, eskermedik. Tilimiz ketken esesin qaıtarady destik, arqany keńge salyp. Biraq sol arqany keńge salýdyń sońy qazaqtyń sany qyryq paıyzdan jetpis paıyzǵa kóbeıip, mektep ashylyp, balabaqsha sap túzegenmen, til isi ult isine qolǵanat bola almaı otyrǵanyn qalamger ashyq aıtyp, sebebin saralap, etekten tartqan kerenaýlyqtan qutylýdyń on jolyn usynypty.
Ult zııalysynyń osy únin estisek, qane! Osy jerde oıǵa oralady, surapyl soǵystan kúırep, ekige jarylyp jantásilim aldynda turǵan sátte Germanııanyń kósh basynda turǵan ıgi jaqsylary: budan es jıǵyzatyn tek ulttyq rýh, sol byt-shyty shyqqan ulttyq rýhty qalaı tiriltemiz degenge kelgende zııalylar qaýymy ol – nemistik patrıotızm dep, onyń on qaǵıdasyn alǵa shyǵarypty. Birinshisi, usaq-túıekte de el múddesi tursyn depti. Ekinshi, shetelden bir tıynǵa zat alsań, óz elińe bir tıyn zııan keltiretinińdi umytpa depti. Úshinshi, ár tıyn ultqa paıda ákelsin depti. Osylaı tarata kelip, qıyndyqqa tóze júrip, ulttyń rýhyn oıatýdy, jas urpaqty, nemistik patrıotızmge tárbıeleýdi shegeleı aıtyp, onynshy qaǵıdada: «...german azamatynyń keregin tek Germanııa shyǵara alady», depti. Mine, qaq jarylyp, eki memleketke aınalyp, keıin álgi nemistik patrıotızm ulttyń birigýine, bir memleket bolýyna jol ashqanyn álem jurtshylyǵy kórdi, biz de ańǵardyq.
Bizdegi kóp olqylyq ult isi sóz júzinde aıtylǵanymen, atqarylý barysynda tııanaqtylyq jetpeı jatatyndaı. Kóbine-kóp ózimizden ózgeni zor sanaýdan, óz tilimiz qashpas, ózge tildi bileıik degen eski uran, tasqaınaq sanadaǵy salǵyrttyq tıtyqtatyp jatqandaı. Bul bolsyn-bolmasyn aldyńa qarap boı túze deıtin qasandyq ta serpilip shyǵar keıingi urpaqqa kesirin tıgizip otyrǵany anyq. Olar aldyna qaraıdy da, bos belbeýlikke salynady. Osy jastarymyzdyń tilge degen selqostyǵyn týǵyzyp otyrǵandaı. Odan qutylýdyń on jolyn Smaǵul Elýbaı taıǵa tańba basqandaı kórsetipti. Endi sony aıtady da qoıady demeı, taıly-taıaǵymyz, zııalymyz, eki tizgin, bir shylbyrdy qolǵa ustap otyrǵan bıliktegi azamattarymyz minsiz oryndasa, sóıtip tilge degen muqtajdyq saltanat qursa, sanamyz túzeler edi, oıymyz ońalar edi, tilimiz jambastap jata bermeı, tik turar edi.
Oıdan oı týady, sóz zergeri kemel qazaq Ábish aǵa Kekilbaıulynyń ult ulanyna astarlap aıtqan bir támsili osy jerde eske túsedi. Ol kezde uly tulǵa Memlekettik hatshy qyzmetinde bolatyn. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha shetelderdiń joǵary bilim oryndaryna oqýǵa baratyn talapkerlerdi tańdaıtyn komıssııa tóraǵasy edi. О́rimdeı jastar alýan túrli suraqtarǵa jaýap berip jatqan. Bir tusta Kekilbaıuly qazaqtyń ul men qyzyna rıza bolyp, jyly júzben kóz salyp, sheteldik qalamgerlerdi de, ánshilerdi de, tipti ózge myqtylaryn da jazbaı aıtyp jatqan tusta: «Áp, bárekeldi!» dep súısindi de, qazaqtyń ardaqtylarynyń atyn tizbeleı kelip, Áýezovti, Muqanovty, Músirepovti, Farızany, Muqaǵalıdy suraǵanda álgi órimdeı urpaq shatqaıaqtap, Abaıdy da shatastyryp bydy-bydy degende: «Áı, aınalaıyndar-aı!» dep edi. «Buǵan bizdiń de «úlesimiz» bar-aý!» degendi qosqan. Komıssııa músheleriniń bári birdeı qalamger sózin túsine qoımaǵan. Túsingender tómen qaraǵan. Súısinip aıtqan eki sózben, kúıinip aıtqan eki sózdiń túp-tamyrynda ózgeni bilip, ózińdi bilmeý erteń ókindirmes pe eken degen suraqtyń qalamger kókeıine keptelgeni ras edi. Búgingi bitpeıtin til túıtkiliniń qıyr-shıyry sony áli de eskermegenimizden bolyp tur-aý, shamasy.
Zerdeli ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly «Turannyń qarashańyraǵyna ıe bolǵan qazaq jerinde onomastıkalyq ataýlardyń jeti túrli qabaty jatyr» dep, ony tarata aıtyp, sol jeti qabattan aman qutylǵan qazaq onomastıkasy ǵana emes, basty ult tili ekenin alǵa tartyp, ulttyq bolmystan aýytqymaı, jahandanýdyń tozańyna kómilmeı shyǵý segizinshi qabat Táýelsizdik zamanyndaǵy onomastıkalyq jańa qabattan, ult tilinen kórinedi depti. Osynyń bári bas basylymda jarııalanǵan maqalanyń ıdeıasymen úndesip jatqany shyndyq.
Jurtymyz da, tilimiz de assımılııasııaǵa ushyramaı, eldigimizdi saqtap, keıingi urpaqqa ulttyq qasıetimizdiń syryn ketirmeı, synyn buzbaı, tapsyrý jolynda Smaǵul Elýbaı «Men qaýip etkennen aıtamyn, Aq boryqtaı ıilgen, Keıingi týǵan balanyń, Ustaı ma dep bilegin... Shaıa ma dep júregin... Buzama dep ireńin. Adyra qalǵyr zamannyń, Men jaratpaımyn súreńin», degen Murat Móńkeulynyń uly qaǵıdasynan týyndatyp tilge tıek etken ashy únge qulaq qoısaq, ashy aıtylǵan sózge mán bersek, oıǵa berik qondyrsaq, aıtady da qoıady demeı, til isine judyryqtaı jumylyp, muqtajdyqqa jaratsaq, jahandanýda qazaq qalybyn saqtap, baqytty bolaryna ımanymyz kámil.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
