Rýhanııat • 22 Qazan, 2019

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

53 retkórsetildi

Qarymdy qalamger, Alash rýhty azamat Smaǵul Elýbaev «Qazaq qaıtse baqytty bolady?» («Egemen Qazaqstan», 8 tamyz, 2019 jyl) degen tolǵaýy toqsan toǵyz, buraýy áli bekimegen, jas sábıdiń eńbegindeı bylqyldap turǵan máseleni, ıaǵnı ult tiliniń taǵdyryn tartynbaı tarata aıtyp, adamı baq pen azamattyq baqty teńsheı almaı, esemiz qalaı ketip jatqanyn qabyrǵasy qaıysý bylaı tursyn, sógilip otyryp qozǵapty.

Bar qazaq bul zarly sózdi jata qa­lyp oqymasa da, bir kóz salyp, kóńil toqtatsa ǵoı, shirkin!

Nesin jasyramyz, qazaq tili mem­lekettik til bolǵaly da otyz jyl bol­dy. Ol Kolbınniń tusynda sondaı dárejege ıe bolǵan edi. Sanamyzǵa sáý­le túskendeı kúı keship, bórkimizdi aspan­ǵa atqan edik. О́zgeler ishteı typyrshydy. Bireýdiń úıine bireý bılik qura almaıtynyn sol sátte uǵyn­ǵandaı boldy. Sózdikter shyǵyp jatty. Typyrshyǵandar búgilgen tyr­­naqtaryn jazyp, til úırenýge umtyldy.

Amal ne, jalt berip, ult tilin tu­qyrtyp, tili kemdi qutyrtyp, «qara­ly» qaýly qabyldap, asyqpaıyq de­dik. «Kósh júre túzeledi» dedik. Sol asyqpaý sor bolyp, jalǵasýmen keledi. Ony tıimdi paıdalanǵandar qyryq qubylady. Syltaýy kóp.

El bolǵaly da otyz jylǵa taıa­dy. Biraq til máselesinde keıbir qan­dastarymyz da, otandastarymyz da uıat boldy-aý demeıdi. Degendi qoıyp, ult tiliniń aldyna ózge tildi ozdyryp, onyń kóleńkesi biraz urpaqty ana tilinen aıyra bastady. Ol az deseńiz, óz Otanynan góri ózge jurttyń tirli­gin jumaq sanaıtyndar tabylyp jatyr.

Bul qalamger eskertken esti sózde de aıtylyp, ol atom bombasynan da jaman bolyp júrmeı me degeni oı­landyrady. Eger jurtymyzdy rýhsyzdyq bılese, jaǵańa jarmasqan, oı-sanańdy oırandaǵan, úlgińnen bez­dirip, ǵurpyńnan qol úzdirip, sal­tyńnan jańyltýǵa jantalasa kirisken jahandaný jelkeńe shyǵyp, bılik qurary aıdaı anyq. Jazýshy osydan saqtanýdyń joldaryn usynyp, ony oryndasaq qazaq baqytty bolady, oryndamasa sor keship qalýy múmkin ekenin eskertedi.

Iá, maqalada aıtylǵandaı, kijini­p sóılep, jik salýǵa áýes Jı­rınov­skıı qasıetti qazaq tiline til tı­gizip, ultymyzdy qaralaǵanda ony sandyraq dep elemedik, eskermedik. Tilimiz ketken esesin qaıtarady des­­­tik, arqany keńge salyp. Biraq sol ar­qany keńge salýdyń sońy qazaqtyń sany qyryq paıyzdan jetpis paıyzǵa kóbeıip, mektep ashylyp, balabaqsha sap túzegenmen, til isi ult isine qol­ǵa­nat bola almaı otyrǵanyn qalamger ashyq aıtyp, sebebin saralap, etekten tart­qan kerenaýlyqtan qutylýdyń on jolyn usynypty.

Ult zııalysynyń osy únin estisek, qane! Osy jerde oıǵa oralady, sura­pyl soǵystan kúırep, ekige jarylyp jantásilim aldynda turǵan sát­­te Germanııanyń kósh basynda tur­­­­­­­ǵan ıgi jaqsylary: budan es jı­ǵy­zatyn tek ulttyq rýh, sol byt-shy­ty shyqqan ulttyq rýhty qalaı ti­ril­temiz degenge kelgende zııalylar qaýymy ol – nemistik patrıotızm dep, onyń on qaǵıdasyn alǵa shyǵarypty. Birinshisi, usaq-túıekte de el múddesi tursyn depti. Ekinshi, shetelden bir tıynǵa zat alsań, óz elińe bir tıyn zııan keltiretinińdi umytpa depti. Úshinshi, ár tıyn ultqa paıda ákelsin depti. Osylaı tarata kelip, qıyndyqqa tóze júrip, ulttyń rýhyn oıatýdy, jas urpaqty, nemistik patrıotızmge tárbıeleýdi shegeleı aıtyp, onynshy qaǵıdada: «...german azamatynyń keregin tek Germanııa shyǵara alady», depti. Mine, qaq jarylyp, eki memleketke aınalyp, keıin álgi nemistik patrıotızm ulttyń birigýine, bir memleket bolýyna jol ash­qa­nyn álem jurtshylyǵy kórdi, biz de ańǵardyq.

Bizdegi kóp olqylyq ult isi sóz júzinde aıtylǵanymen, atqarylý barysynda tııanaqtylyq jetpeı jatatyndaı. Kóbine-kóp ózimizden ózgeni zor sanaýdan, óz tilimiz qashpas, ózge tildi bileıik degen eski uran, tas­qaınaq sanadaǵy salǵyrttyq tıtyq­tatyp jat­qandaı. Bul bolsyn-bolmasyn aldyńa qarap boı tú­ze deıtin qasandyq ta serpilip shy­­ǵar keıingi urpaqqa kesirin tıgi­zip otyrǵany anyq. Olar aldyna qa­raıdy da, bos belbeýlikke salynady. Osy jastarymyzdyń tilge degen selqostyǵyn týǵyzyp otyrǵandaı. Odan qutylýdyń on jolyn Smaǵul Elýbaı taıǵa tańba basqandaı kór­setipti. Endi sony aıtady da qoıady demeı, taıly-taıaǵymyz, zııalymyz, eki tizgin, bir shylbyrdy qolǵa ustap otyr­ǵan bıliktegi azamattarymyz min­siz oryndasa, sóıtip tilge degen muqtaj­dyq saltanat qursa, sanamyz túzeler edi, oıymyz ońalar edi, tilimiz jambas­tap jata bermeı, tik turar edi.

Oıdan oı týady, sóz zergeri kemel qazaq Ábish aǵa Kekilbaıulynyń ult ulanyna astarlap aıtqan bir támsili osy jerde eske túsedi. Ol kezde uly tul­ǵa Memlekettik hatshy qyzmetinde bolatyn. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha shetelderdiń joǵary bilim oryndaryna oqýǵa baratyn talapkerlerdi tańdaıtyn komıssııa tóraǵasy edi. О́rimdeı jastar alýan túrli suraqtarǵa jaýap berip jatqan. Bir tusta Kekilbaıuly qazaqtyń ul men qyzyna rıza bolyp, jyly júzben kóz salyp, sheteldik qalamgerlerdi de, ánshilerdi de, tipti ózge myqtylaryn da jazbaı aıtyp jatqan tusta: «Áp, bárekeldi!» dep súısindi de, qazaqtyń ardaqtylarynyń atyn tizbeleı kelip, Áýezovti, Muqanovty, Músirepovti, Farızany, Muqaǵalıdy suraǵanda álgi órimdeı urpaq shatqaıaqtap, Abaıdy da shatastyryp bydy-bydy degende: «Áı, aınalaıyndar-aı!» dep edi. «Buǵan bizdiń de «úlesimiz» bar-aý!» degendi qosqan. Komıssııa músheleriniń bári birdeı qalamger sózin túsine qoımaǵan. Túsingender tómen qaraǵan. Súısinip aıtqan eki sózben, kúıinip aıtqan eki sózdiń túp-tamyrynda ózgeni bilip, ózińdi bilmeý erteń ókindirmes pe eken degen suraqtyń qalamger kókeıine keptelgeni ras edi. Búgingi bitpeıtin til túıtkiliniń qıyr-shıyry sony áli de esker­megenimizden bolyp tur-aý, shamasy.

Zerdeli ǵalym Mekemtas Myr­zahmet­uly «Turannyń qarashańy­raǵyna ıe bolǵan qazaq jerinde onomastıkalyq ataýlardyń jeti túrli qabaty jatyr» dep, ony tarata aıtyp, sol jeti qabattan aman qu­tylǵan qazaq onomastıkasy ǵana emes, basty ult tili ekenin alǵa tartyp, ulttyq bolmystan aýytqymaı, jahandanýdyń tozańyna kómilmeı shyǵý segizinshi qabat Táýelsizdik zamanyndaǵy onomastıkalyq jańa qabattan, ult tilinen kórinedi depti. Osynyń bári bas basylymda jarııalanǵan maqalanyń ıdeıasymen úndesip jatqany shyndyq.

Jurtymyz da, tilimiz de assımı­lııasııaǵa ushyramaı, eldigimizdi saqtap, keıingi urpaqqa ulttyq qasıe­timizdiń syryn ketirmeı, synyn buz­baı, tapsyrý jolynda Smaǵul Elý­baı  «Men qaýip etkennen aıtamyn, Aq boryqtaı ıilgen, Keıingi týǵan balanyń, Ustaı ma dep bilegin... Shaıa ma dep júregin... Buzama dep ire­ńin. Adyra qalǵyr zamannyń, Men ja­ratpaımyn súreńin», degen Murat Móń­keulynyń uly qaǵıdasynan týyn­datyp tilge tıek etken ashy únge qulaq qoısaq, ashy aıtylǵan sózge mán bersek, oıǵa berik qondyrsaq, aıtady da qoıady demeı, til isine judyryqtaı jumylyp, muqtajdyqqa jaratsaq, jahandanýda qazaq qalybyn saqtap, baqytty bolaryna ımanymyz kámil.

 

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • Keshe

Oqyrmanmen oı bólisti

Rýhanııat • Keshe

Qııanatqa qarsy turǵan gazet

Rýhanııat • Keshe

Jemqorlyq jerge qaratady

Qoǵam • Keshe

«Bir synaǵan jamandy...»

Aımaqtar • Keshe

Erli-zaıyptylardyń erligi

Aımaqtar • Keshe

El ıgiligin eselegen jan

Rýhanııat • Keshe

Teńgeniń tegeýrini

Qarjy • Keshe

Senim kapıtaly

Ekonomıka • Keshe

Shymkenttiń úlgili otbasylary anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Almatyda páter balldyq júıemen beriledi

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar