«Alashtyń Myrzaǵazysy: qaıratkerlik ǵumyrnamasy jáne shyǵarmashylyq murasy» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa qatysqandardy osyndaı sezim baýrap aldy. О́ıtkeni A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti men osy bilim ordasyndaǵy «Rýhanı jańǵyrý» keńsesiniń uıymdastyrýymen ótken bul konferensııa 1938 jyly naqaqtan atylǵan kúreskerge arnalǵan alǵashqy is-shara bolatyn. Sondyqtan konferensııanyń tizginin ustaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, «Rýhanı jańǵyrý» keńsesiniń jetekshisi Almasbek Ábsadyq sózdiń basyn «Búgin Alashtyń Myrzaǵazysy ortamyzǵa keldi dep bilińizder» dep bastady. Al Myrzaǵazy Esboluly kim bolǵan edi?
Myrzaǵazy 1891 jyly Torǵaı oblysyndaǵy Qostanaı ýezine qarasty Amanqaraǵaı bolysynyń Joldybaı aýylynda dúnıege keldi. 1891 jyly patsha ókimeti qazaq dalasyn qazynalyq dep jarııalaǵannan keıin Amanqaraǵaı bolysynyń aýmaǵyna da qara shekpendiler qonystanady, sodan búginge deıin Joldybaı aýyly turǵan jerdiń tóńiregi Lavrentevka dep atalady. Alǵashqy saýatyn bolystyq mektepten ashyp, keıin muǵalimdik mektepti támamdaıdy. Keıbir derekter boıynsha, Myrzaǵazy Peterbordaǵy muǵalimdik ınstıtýtty (qazirgi Gersen atyndaǵy Sankt-Peterbýrg pedagogıkalyq ınstıtýty) bitiredi, keıin medısınalyq bilim alady. Eldiń, jerdiń muńyn muńdaǵan «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazetine maqalalary shyǵyp turǵan. Tipti Peterbordaǵy «Mýsýlmanskaıa gazetanyń» tilshisi bolady. Eki tilde birdeı jazǵan Myrzaǵazy 1923 jyly Tashkentte jarııalanǵan «Túrkistanda kelimsekter ornaǵan aýdandardaǵy jer máselesi» atty kitap jazady. Onda Reseı patshalyǵynyń qazaq dalasyndaǵy otarshyldyq saıasatyn qanyn shyǵara sıpattaıdy. 1924 jyly reseılik professor D.Kýdrıavskııdiń «Kak jılı lıýdı v starıný» atty kitabyn «Arǵy mádenıet» degen atpen qazaq tiline aýdaryp basady.
Jasy edeýir kishi bolsa da, Myrzaǵazy alasapyran ýaqytta Alashorda kósemderi Álıhan, Ahmet, Mirjaqyptarǵa serik bola bildi. Mysaly, 1916 jyly «Iıýn jarlyǵyna» baılanysty qazaq dalasyndaǵy dúrbeleń kezde Álıhan Bókeıhannyń bastamasyna qoldaý kórsetip, maıdandaǵy qara jumysqa alynǵan qazaq jigitterine bas-kóz bolý úshin Batys maıdanǵa attanyp, Mınsk mańyndaǵy áskerı qosyndardy aralaıdy. 1917 jyly shilde aıynda Orynborda ótken I jalpyqazaqtyq quryltaıda qurylǵan Alash partııasynyń qataryna ótedi. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda ótken P jalpyqazaq quryltaıynda Alash avtonomııasy jarııalanyp, Myrzaǵazy Esboluly Qostanaı ýezi keńesiniń turaqty ókili, keıinirek Alashorda úkimetiniń Qostanaı ýezi bóliminiń tóraǵasy bolady.
Myrzaǵazy Esboluly 1929 jyly Qyzylorda qalasynda Alashtyń 44 qaıratkerimen qatar tutqynǵa alynady. 1938 jyly Lenıngradta «úshtiktiń» sheshimimen atý jazasyna kesiledi. Onyń ózi ǵana emes, otbasy, týǵan-týystary totalıtarlyq júıeniń qurbanyna aınalady. Sol kezdegi ádiletsiz saıasat, qýǵyn-súrgin áıeli Rahıma Asfendııarovanyń ózine qol salýyna májbúr etedi, balalary Shaǵataı men Jańataı Myrzaǵazynyń ótinishimen aǵasy Shaıahmettiń atyna jazylady. Urpaqtarynyń aıtýyna qaraǵanda, Myrzaǵazynyń otyzdan artyq týysy túrli deńgeıde qýǵyn-súrgin kóredi.
Konferensııada belgili alashtanýshy Tursyn Jurtbaı Myrzaǵazy Esbolulynyń tergeý isi jóninde áńgimeledi. Ol Alash qaıratkeriniń ýaqyttyń alasapyran kezindegi atqarǵan qyzmetterin asa joǵary baǵalaıtynyn aıtty.
– Ýaqyttyń qazaq halqy úshin tutqyrly kezeńderinde Myrzaǵazy atqarǵan isterdiń birine myna oqıǵany jatqyzar edim. 1930 jyly Reseıde jer ıgerý, kelimsekterdi onalastyrý, qazaqtyń artyq jerin anyqtaý jóninde úlken pikirtalasty basqosý bolady. Sonda qazaqtar atynan Myrzaǵazy barady. Ol kezde dinniń yqpaly myqty bolǵan, bul jıyndy shirkeý uıymdastyrady. Sonda aldymen sınod shyǵyp sóılep, hrıstıan dini tolyq taraý úshin qazaq jerindegi úsh adamnyń ekeýi kelimsekter bolýy tıis degen pikir aıtady. Osy pikirin qaýlyǵa engizýdi usynady. Otyrysta Myrzaǵazy Esboluly qazaq jerin qorǵap sóıleıdi. Sınodtyń «úsh adamnyń ekeýi kelimsek bolýy kerek» degen sózine qarsy shyǵady. Qazaq jerin qaraý, esepteý kerektigin aıtady. Sonyń arqasynda sınodtyń sózi ary órlemeı, usynys kúıinshe qalady. Al shirkeýdiń bul otyrysty uıymdastyrý sebebi 1902 jyly aıtylyp, keıinge qaldyrylǵan qazaqtardy jappaı shoqyndyrý josparyna daıyndyq bolatyn» dedi Tursyn Jurtbaı. Osy oqıǵadan-aq Myrzaǵazynyń orys tilinde esesin eshkimge jibermeı, saýatty sóıleıtin bilimdi, ójet, namysty, júrekti azamat bolǵany bilingendeı.
Konferensııada L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetindegi «Alash» ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory, álıhantanýshy Sultanhan Aqqulyuly Myrzaǵazynyń P Nıkolaı patshanyń 1916 jylǵy «ııýn jarlyǵyna» sáıkes ult kósemi Álıhan Bókeıhanmen birge Batys maıdandaǵy qara jumysqa salynǵan qazaq jigitterine baryp, júrgizgen jumystary jóninde aıtyp berdi. Sonymen qatar Myrzaǵazy Esbolulynyń konferensııaǵa qatysqan urpaqtary men týystarynyń arasynan Hakimbek Mátenov, taǵy basqalar sóılep, Myrzaǵazynyń tarıhı tulǵasy týraly aıta kelip, ol 1929 jyly tutqyndalǵannan keıin týystarynyń kórgen azapty ómirinen derekter keltirdi. Myrzaǵazynyń aǵasy Myrzahmet, jeńgesi Qalıpa Baıgýrına, olardyń uly Áljan 1929 jyly Karlagte «halyq jaýy» retinde atylady. Anasy Janǵaısha uldarynyń ýaıymy men ózine tynym bermegen tergeýlerdi kótere almaı sol 1929 jyly kóz jumady.
Konferensııada Myrzaǵazynyń týǵan jeri – búgingi Áýlıekól aýdanyndaǵy bir mektep pen kóshege onyń atyn berý týraly usynystar aıtyldy. Konferensııanyń plenarlyq májilisinen keıin qatysýshylar eki seksııaǵa bólinip, taqyrypty jalǵastyrdy. Alash ardaqtysyna arnalyp as berilip, árýaǵyna quran baǵyshtaldy.
QOSTANAI
Sýrette: ortada Ahmet Baıtursynovtyń oń jaǵynda otyrǵan Myrzaǵazy Esboluly, sol jaǵynda – Mirjaqyp Dýlatov
