Ádebıet • 30 Qazan, 2019

Alashtyń Myrzaǵazysy aramyzǵa keldi

73 retkórsetildi

Ras, Qazaq eliniń Táýelsizdigi úshin kúresken Alash arystary Álıhannyń, Ahmettiń, Mirjaqyptyń senimdi seriginiń biri bolǵan Myrzaǵazy Esboluly qaıta tirilgendeı boldy.

 

«Alashtyń Myrzaǵazysy: qaı­rat­kerlik ǵumyrnamasy jáne shy­ǵarmashylyq murasy» atty halyq­aralyq ǵylymı-praktıkalyq kon­ferensııaǵa qatysqandardy osyndaı sezim baýrap aldy. О́ıtkeni A.Baı­tursynuly atyndaǵy Qostanaı mem­lekettik ýnıversıteti men osy bilim ordasyndaǵy «Rýhanı jańǵyrý» keń­sesiniń uıymdastyrýymen ót­ken bul konferensııa 1938 jyly na­qaqtan atylǵan kúreskerge arnal­ǵan alǵashqy is-shara bolatyn. Son­dyqtan konferensııanyń tizginin usta­ǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, «Rýhanı jań­ǵyrý» keńsesiniń jetekshisi Almas­bek Ábsadyq sózdiń basyn «Búgin Alashtyń Myrzaǵazysy ortamyzǵa keldi dep bilińizder» dep bastady. Al Myrzaǵazy Esboluly kim bolǵan edi?

Myrzaǵazy 1891 jyly Torǵaı oblysyndaǵy Qostanaı ýezine qarasty Amanqaraǵaı bolysynyń Joldybaı aýylynda dúnıege keldi. 1891 jyly patsha ókimeti qazaq dalasyn qazynalyq dep jarııalaǵannan keıin Amanqaraǵaı bolysynyń aýmaǵyna da qara shekpendiler qo­nystanady, sodan búginge deıin Jol­d­ybaı aýyly turǵan jerdiń tóńi­regi Lavrentevka dep atalady. Alǵashqy saýatyn bolystyq mektepten ashyp, keıin muǵalimdik mektepti támamdaıdy. Keıbir derekter bo­ıynsha, Myrzaǵazy Peterbordaǵy muǵalimdik ınstıtýtty (qazirgi Ger­sen atyndaǵy Sankt-Peterbýrg pe­da­gogıkalyq ınstıtýty) bitiredi, keıin medısınalyq bilim alady. El­diń, jerdiń muńyn muńdaǵan «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» ga­ze­tine maqalalary shyǵyp turǵan. Tipti Peterbordaǵy «Mýsýlmanskaıa gazetanyń» tilshisi bolady. Eki tilde birdeı jazǵan Myrzaǵazy 1923 jyly Tashkentte jarııalanǵan «Túrkistanda kelimsekter ornaǵan aýdandardaǵy jer máselesi» atty kitap jazady. Onda Reseı pat­sha­lyǵynyń qazaq dalasyndaǵy otar­shyldyq saıasatyn qanyn shyǵara sıpat­taıdy. 1924 jyly reseılik professor D.Kýdrıavskııdiń «Kak jılı lıýdı v starıný» atty kitabyn «Arǵy mádenıet» degen atpen qazaq tiline aýdaryp basady.

Jasy edeýir kishi bolsa da, Myr­zaǵazy alasapyran ýaqytta Alashorda kósemderi Álıhan, Ahmet, Mirjaqyptarǵa serik bola bil­di. Mysaly, 1916 jyly «Iıýn jar­lyǵyna» baılanysty qazaq dala­syndaǵy dúrbeleń kezde Álıhan Bókeı­hannyń bastamasyna qoldaý kór­setip, maıdandaǵy qara jumysqa alynǵan qazaq jigitterine bas-kóz bolý úshin Batys maıdanǵa attanyp, Mınsk mańyndaǵy áskerı qo­syn­dardy aralaıdy. 1917 jyly shil­de aıynda Orynborda ótken I jalpy­qazaqtyq quryltaıda qurylǵan Alash partııasynyń qataryna ótedi. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda ót­ken P jalpyqazaq quryltaıynda Alash avtonomııasy jarııalanyp, Myrzaǵazy Esboluly Qostanaı ýezi keńesiniń turaqty ókili, keıinirek Alashorda úkimetiniń Qostanaı ýezi bóliminiń tóraǵasy bolady.

Myrzaǵazy Esboluly 1929 jyly Qyzylorda qalasynda Alashtyń 44 qaıratkerimen qatar tutqynǵa alynady. 1938 jyly Lenıngradta «úshtiktiń» sheshimimen atý jazasyna kesiledi. Onyń ózi ǵana emes, otbasy, týǵan-týystary totalıtarlyq júıeniń qurbanyna aınalady. Sol kezdegi ádiletsiz saıasat, qýǵyn-súrgin áıeli Rahıma Asfendııarovanyń ózine qol salýyna májbúr etedi, balalary Shaǵataı men Jańataı Myrzaǵazynyń ótinishimen aǵasy Shaıahmettiń atyna jazylady. Ur­paq­tarynyń aıtýyna qaraǵanda, Myr­zaǵazynyń otyzdan artyq týysy túrli deńgeıde qýǵyn-súrgin kóredi.

Konferensııada belgili alashtanýshy Tursyn Jurtbaı Myrzaǵazy Esbolulynyń tergeý isi jóninde áńgimeledi. Ol Alash qaıratkeriniń ýaqyttyń alasapyran kezindegi at­qar­ǵan qyzmetterin asa joǵary baǵa­laıtynyn aıtty.

– Ýaqyttyń qazaq halqy úshin tutqyrly kezeńderinde Myrzaǵazy atqarǵan isterdiń birine myna oqıǵany jatqyzar edim. 1930 jyly Reseıde jer ıgerý, kelimsekterdi onalastyrý, qazaqtyń artyq jerin anyqtaý jóninde úlken pikirtalasty basqosý bolady. Sonda qazaqtar atynan Myr­zaǵazy barady. Ol kezde dinniń yqpaly myqty bolǵan, bul jıyndy shirkeý uıymdastyrady. Sonda aldymen sınod shyǵyp sóılep, hrıstıan dini tolyq taraý úshin qazaq jerindegi úsh adamnyń ekeýi kelimsekter bolýy tıis degen pikir aıtady. Osy pikirin qaýlyǵa engizýdi usynady. Otyrysta Myrzaǵazy Esboluly qazaq jerin qorǵap sóıleıdi. Sınodtyń «úsh adamnyń ekeýi kelimsek bolýy kerek» degen sózine qarsy shyǵady. Qazaq jerin qaraý, esepteý kerektigin aıtady. Sonyń arqasynda sınodtyń sózi ary órlemeı, usynys kúıinshe qalady. Al shirkeýdiń bul otyrysty uıymdastyrý sebebi 1902 jyly aıtylyp, keıinge qaldyrylǵan qa­zaq­tardy jappaı shoqyndyrý jos­paryna daıyndyq bolatyn» dedi Tursyn Jurtbaı. Osy oqıǵadan-aq Myrzaǵazynyń orys tilinde esesin eshkimge jibermeı, saýatty sóıleıtin bilimdi, ójet, namysty, júrekti azamat bolǵany bilingendeı.

Konferensııada L.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ýnıversıtetindegi «Alash» ǵylymı zertteý ıns­tı­tý­tynyń dırektory, álı­han­ta­­­nýshy Sultanhan Aqqulyuly Myr­zaǵazynyń P Nıkolaı pat­sha­nyń 1916 jylǵy «ııýn  jarly­ǵy­na» sáıkes ult kósemi Álıhan Bó­keıhanmen birge Batys maı­dan­daǵy qara jumysqa salynǵan qazaq jigitterine baryp, júrgizgen jumys­tary jóninde aıtyp berdi. Sonymen qatar Myrzaǵazy Esbolu­ly­nyń konferensııaǵa qatys­qan urpaqtary men týystarynyń arasynan Hakimbek Mátenov, taǵy bas­qalar sóılep, Myrzaǵazynyń tarıhı tulǵasy týraly aıta kelip, ol 1929 jyly tutqyndalǵannan keıin týys­tarynyń kórgen azapty ómirinen de­rekter keltirdi. Myrzaǵazynyń aǵasy Myrzahmet, jeńgesi Qalıpa Baıgýrına, olardyń uly Áljan 1929 jyly Karlagte «halyq jaýy» retinde atylady. Anasy Janǵaısha uldarynyń ýaıymy men ózine tynym bermegen tergeýlerdi kótere almaı sol 1929 jyly kóz jumady.

 Konferensııada Myrzaǵazynyń týǵan jeri – búgingi Áýlıekól aýda­nyn­daǵy bir mektep pen kóshege onyń atyn berý týraly usynystar aıtyldy. Konferensııanyń plenarlyq májilisinen keıin qatysýshylar eki seksııaǵa bólinip, taqyrypty jal­ǵastyrdy. Alash ardaqtysyna arnalyp as berilip, árýaǵyna quran baǵyshtaldy.

 

QOSTANAI

 Sýrette: ortada Ahmet Baıtursynovtyń oń jaǵynda otyrǵan Myrzaǵazy Esboluly, sol jaǵynda – Mirjaqyp Dýlatov

Sońǵy jańalyqtar

Túlkibasta «Ana men bala» monýmenti ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 16:41

Termınge saýattylyq kerek

Qoǵam • Búgin, 15:33

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Uqsas jańalyqtar