Ádebıet • 31 Qazan, 2019

Bulaqtan bastalǵan ózender

48 retkórsetildi

Naǵyz jazýshynyń jeńilisteri neǵurlym kóp bolǵan saıyn onyń eshkim joqqa shyǵara almas
uly jeńisteri kóbeıe bermek.
Ý.Folkner

Bala kúnimizden shyǵarmalaryna qyzy­­ǵyp, tushynyp, súısinip, basy­myz­ǵa jastap jatyp oqyǵan jazýshy­la­rymyzdyń biri de, biregeıi de – Ber­dibek Soqpaqbaev edi.

Onyń kitaptary tú-ý sonaý, qus qa­naty talatyn sýsyz, shóleıt ólkeniń bir túkpirindegi bizdiń aýyldy adaspaı qa­­laı taýyp keletinine ishteı qaıran qa­la­tynbyz.

Ol kitaptardyń alǵashqy betin ashqan sátten bastap-aq ózimizge tanys álem, tanys sýret, tanys adamdardy kórip, tap bir, óz aýylymyzda júrgendeı qıly-qı­ly qyzyqtardyń ishine emin-erkin súńgip kete baratynbyz.

Áne, anaý, jýyla-jýyla túsi ońa bas­taǵan kókshil sáten oramal sekildi zeńgir aspannan úńile qarap, bizdiń ólkede bolyp jatqan oqıǵalardyń bárin de kórip-bilip, táptishtep jazyp otyratyn bir ja­zýshy bar sekildi.

Bir qyzyǵy, bizdiń jaqta bıik taý, qalyń toǵaı, sarqyrap aǵyp jatqan asaý ózen joq. Biraq, myna jazýshynyń ki­taptaryn oqyp otyrsań, sonyń bári de tizilip, kóz aldyńa kele qalǵandaı bo­lady.

Mine, qudiret! Mine, sıqyr!..

 * * *

Qyrsyq shalǵanda, dál qaı jyly, qaı aıda, qaı kúni ekeni esimde qalmapty. Sirá, sol... sekseninshi jyldardyń sońy bolar-aý. Sary ala japyraqtar saýdyrap tógilip jatqan kez edi. Kún jyly. Jaımashýaq bolatyn.

Ol kezde biz «Qazaq ádebıeti» gazetin­de tilshi bolyp qyzmet isteıtinbiz. Bas redak­torymyz – aty ańyzǵa aınalǵan alyp tulǵa – Sherhan Murtaza edi. Birde, tús­ki úzilis kezinde, bul kúnde belgili aqyn, áýesqoı sazger atanǵan Ánýarbek Áýelbek degen áriptesim ekeýmizdi kabı­ne­tine shaqyryp alyp:

– Berdibek Soqpaqbaev degen jazýshy aǵalaryńdy bilesińder me? – dedi bet-álpetimizge synaı qarap.

Biz bolsaq, jymyńdap bir-birimizge qaradyq. Ekeýmizdiń de kózimizde «Bilmegende she?!» degendeı bir qýanysh ushqyny jylt ete qaldy.

– Endeshe, – dedi Sher-aǵań alaqa­nymen aldyndaǵy jyltyr emen stoldyń betin bir sıpap ótip, – sol aǵalaryńa búgin bir kómek qajet bolyp tur eken. Qala-a-ı?.. Jumsaı qalsaq, barasyńdar ma? Bas redaktor bizdi gazet jumysynan tys, basqa bir nársege jiberip otyr degen renish týmaı ma?

– Jo-joq, – dedik biz basymyzdy shaı­qap.

– Olaı bolsa, búgin Bákeń kóshetin kórinedi. Árıne, alysqa emes, osy qala­nyń ishine. Ol kisi mynaý, Mır men Kom­somoldyń qıylysyndaǵy sary úıdiń birinshi qabatynda turady. Osy qazir... sen­derdi asyǵa tosyp otyr.

 * * *

Ol jer bizdiń redaksııadan onsha alys emes. Taıaq tastam jer. Ánýar ekeý­miz entigip, áp-sátte jetip keldik. Esik aldynda jymyńdap «Lenınshil jas­tyń» eki-úsh jigiti tur eken. Jazýshy aǵa­myz, sirá, olarǵa da ótinish aıtqan bol­sa kerek.

– Qalaısyńdar, eı? – deımiz qol alysyp jatyp.

– Biz de Qojany kóshirýge keldik, –deı­di bir áriptesimiz qýtyńdap.

Tap osy sátte ishten qalyń buıra sha­shy býryl tartqan, orta boıly, myǵym dene­li kisi shyǵyp kele jatty.

Biz burynnan tanıtyn, biraq, sońǵy jyl­dary eptep kóz jazyp qalǵan óte bir jaqyn adamymyzdy kórgendeı alǵa um­tylyp, japyrlap qol bere bastadyq.

Esterińizde bolsa, «Meniń atym Qo­ja» povesindegi qıqar, tentek Qoja ózi­niń bet-álpetin sýrettegende: «Mynaý, mi­ne, murnym. Ájem keıde meniń atymdy atamaı «tampysh neme» deıdi. Onyń aıt­qany yp-yras eken ǵoı. Eki tanaýy­ma eki saýsaǵym erkin sıyp keterlik, qo­saýyz myltyqtyń aýzyndaı úńireıip tur. Eki shekemniń shyǵyńqylyǵy bolma­sa, basym qarbyz tárizdi dop-domalaq, tap-taqyr. Shashymdy Áýbákir shal ke­she ǵana ustaramen sypyryp alyp tas­taǵan», demeýshi me edi.

Iá-á... Jazýshy Qojany sýrettegende, eń aldymen, aınadan óz betine úńilse úńil­gen-aq shyǵar, sirá. Rasynda da, kóp uq­sastyq bar eken. Tek, keıingi jyldary Áý­bákir shaldyń ustarasy eskirip qaldy ma, álde ózi o dúnıege attanyp ketti me, kim bilsin, áıteýir, qalada turatyn Qoja qa­zir shashtarazǵa baryp, uqyptap aldyryp júretin sekildi kórinedi.

– Bárekeldi-i! – dep, súıikti jazýshymyz bizdi kórip, bala sııaqty elpildep qýa­nyp qaldy. – Men keshe Seıdahmet ini­me, sonsoń Shákeńe bir-eki jas jigittiń kó­megi qajet bolyp tur dep em. Kileń bir saı­dyń tasyndaı iriktelgen-irik­telgen, iri-iri azamattardy jiberipti ǵoı!

Sonsoń bizdi ózi bastap, birinshi qa­battaǵy úsh bólmeli páterine ertip kirdi.

– Áı, Bıken, shaı daıyn ba? – dedi tabaldyryqtan attaı bere as úıdegi jeń­geıge qarap daýystap. – Túski astyń ýa­qyty bop qapty ǵoı. Myna jigitter jú­rek jalǵap alsyn.

– Qazir... qazir daıyn bolady.

Osy kezde biz:

– Oı, aǵa, shaı qaınaǵansha biz zattardy aparyp, mashınaǵa sala bereıik te, – dep, esik aldynda turǵan mashınaǵa qa­rap ıek qaqtyq.

– О́ı, ol da jón! – dedi jazýshy aǵa­myz. – Shynyn aıtqanda, osy úıde sen­derdiń bir áýp degenderińnen qalatyn esh­teńe de joq. Men ózi, ómir boıy dúnıe jı­maǵan adammyn. Bar baılyǵym – kitap edi. Onyń da birazyn... kóshetin bolǵan soń, anda-munda taratyp jiberdim...

 * * *

Sol kúni biz tús aýǵansha mashınaǵa bar­lyq zattardy tıep, jazýshy aǵamyz­dyń páterin jańadan keletin ıelerine bosa­typ berdik. Bekeńniń ózi aıtqandaı asyp-tasyp, shashylyp jatqan baılyǵy joq eken.

Eń qyzyǵy, biz shıfoner, dıvan se­kildi aýyr zattardy mashınaǵa salǵan soń, az-kem entigimizdi basyp, jazýshyǵa óz kóńi­limizde júrgen biraz suraqtardy qo­ıyp qalýǵa tyrysamyz.

– Aǵa, «Meniń atym Qojany» osy úı­de otyryp jazdyńyz ba?

– E-e... Joǵ-á, ol kezde men Máskeýde, Joǵary ádebı kýrsta oqı­tynmyn. Mun­da biz keıin, Áljekeń (Áljappar Ábishev – avt.) anaý Jazýshylar odaǵynyń ja­nyndaǵy páterine kóshkennen keıin keldik qoı.

– Al Qojanyń prototıpi kim?

– Áı, ony sol buzyqtyń ózi-aq aıtyp turǵan joq pa?!

– «Balalyq shaqqa saıahat» pen «О́lgen­der qaıtyp kelmeıdi» romanyńyz ómir­baıandyq shyǵarmalar ma?

– Negizi solaı ǵoı. Biraq kórkem shy­ǵar­ma bolǵan soń, álbette, oǵan jazý­shy­­nyń qııaly, fantazııasy aralaspaı tur­maıdy.

– «О́lgender qaıtyp kelmeıdidegi» ózi­ńiz ǵashyq bolǵan Ǵalııa ómirde bar keıipker me?

– Bar... – deıdi Bekeń aqyryn ǵana basyn ızep. Dál osy sátte onyń kózinen bel­gisiz bir muńnyń kóleńkesin baıqap qal­ǵandaı bolamyz. Álde, bizge solaı kórine me, qaıdam.

Keıin baıqasam, Berdibek aǵa qan­sha kúlip, kóńildi bolyp tursa da, jana­rynyń túkpirine uıalaǵan sol bir kóleńke báribir seıilmeıdi eken.

– Ǵalııa qazir qaıda? – deımiz biz endi erkinsı bastap.

– Áı, sender ony qaıteıin dep eń­der? – dep jazýshy aǵamyz sylq-sylq kúledi. – Bu kúnde ol da men sııaq­ty qartaıǵan shyǵar. Bir sháýgim shaı qaı­natyp berýge jarasa maqul ǵoı.

– Aǵa, osy romannyń sońynda Ǵa­lııanyń Erkinmen qoshtasyp qalatyn sáti sondaı bir aıanyshty... Nege olaı aıaqtadyńyz?

– Áı, osyny... senderden basqa da bir jazýshy inim aıtyp edi. Qalaı degenmen de, ol endi bitken, sońǵy núktesi qoıylǵan dúnıe ǵoı.

– Qazir ne jazyp júrsiz?

– O-oı, jigitter, men endi eshteńe jazbaımyn!..

– Nege?

– Munyń mánisin senderge qysqa da nusqa túsindiretin bir óleńim bar. Al, qane, tyńdańdar.

О́sek pen ótirikten toıyp kettim,

Jazýdy sol sebepti qoıyp kettim!..

 * * *

Kúndizgi saǵat tórt-bestiń shamasynda úı múlikterin tıegen úlken júk mashınasy qaladaǵy qazirgi Qonaev pen Qa­banbaı kósheleriniń qıylysyna jaqyn ornalasqan bes qabatty úıdiń al­dy­na kelip toqtady. Jazýshy aǵa­myz bas­tap, bárimiz ekinshi qabatqa kóteril­­dik.

Uıadaı ǵana, eki bólmeli páter. Aýla­daǵy bıik aǵashtardyń qoıý kóleńkesi balkonǵa molynan túsedi eken. «Demek, jazda qońyrsalqyn bolady», dep oılaı­myn ishteı. Bul sirá, ystyq jaqta ósken adamnyń basyna aldymen keletin oı bolsa kerek.

– Bizge endi, osy qýyqtaı-qýyqtaı eki bólme de jetedi. Kempir ana bólmege dastarqan jaıady, al men myna bólmede oty­ryp... – Osy kezde jazýshy tiliniń ushyna orala ketken ádettegi «jazý jazam» degen sózdi ádeıi irkip qalǵandaı kó­rindi, – radıo tyńdaımyn. Úsh bólmeni aýys­tyrǵandaǵy oıym balalardy óz aldyna jeke otaý etip shyǵarý edi. Endi mine, sol maqsatyma jettim...

 * * *

Osydan keıin men Berdibek aǵany kórdim be, joq pa... ol da esimde qal­mapty. Kezdese qalǵan kúnniń ózinde ol kisi­niń bizge kóńil bólip, áńgime-dúken quratyndaı ýaqyty da bolmaǵan shyǵar.

Jalpy, Bekeńmen kóp adamnyń sóıleskisi, pikirleskisi kelip turatyn-dy. О́ıtkeni, jurt onyń shyǵarmalaryn jaqsy kóretin. Ártúrli keıipkerleriniń bastan keshken oqıǵalaryna, minez-qul­qyna, oqys qylyqtaryna tań qalyp otyratyn. Sóz saptaýyna, ıakı jazýshynyń stı­line rıza bolatyn. «О́lgender qaı­typ kel­meıdi» romanyn oqyǵanda, ár­kim-aq óz aýylyna baryp kelgendeı bir raqat sezimge bólenýshi edi.

 * * *

Biz, árıne, Bekeńmen birge júrgen joqpyz. Taǵdyr jazyp, ıá, qurdas, ıá, syrlas bolmadyq.

Sol baıaǵy ... bir-aq kún... Úıin kó­shi­rý­ge kómekteskenimiz ǵana...

Áıtse de ol bizdiń janymyzǵa óte ja­­qyn sýretker. Til máıegin, sóz qaıma­ǵyn ańsaǵan kezde biz áli de Berdibek Soq­­­paqbaevtyń kitabyn qolǵa alamyz. Onyń shyǵarmalaryna qıyn da qasiretti jyl­dardyń oqıǵalary ózek bolsa da, jazý­shynyń tilinen ý emes, bal tamyp turatynyn birden sezesiz. Shynaıy ómir­di, máńgilik tirshilikti kóresiz. Sol oqı­ǵalardyń ishine ózińizdiń de qalaı ara­lasyp ketkenińizdi baıqamaı da qa­lasyz. Birde kúlip, birde muńaıasyz. Keı­de tipti, jylaıtyn sátterińiz de bolady. Qysqasy, bir sózben aıtqanda, siz olarmen birge ómir súresiz.

Berdibek aǵa dúnıe salǵannan keıin jaryq kórgen bir kitapty sońǵy kezderi qo­lyma jıi alatyn bolyp júrmin. On­da jazýshymen qurdas, syrlas, syılas, dos, joldas bolǵan qalamgerlerdiń es­te­­likteri toptastyrylǵan. Aty da óte qarapaıym. «Berdibek Soqpaqbaev týra­­ly estelikter» dep atalady. Biraq, sony­symen de qundy. О́ıtkeni, Bekeńniń ómir­sheń shyǵarmalaryn súıip oqıtyn oqyr­man qaýymnyń nazaryna birden túsedi. Áıtse de, 2005 jyly «Bilim» bas­­­pasynan basylyp shyqqan osy bir qun­dy kitaptyń taralymy bar bolǵany – 2000 dana ǵana.

Ony oqyǵan kezde sýretkerdiń bolmysyn, minez-qulqyn jaqynyraq tanyp-bilip, ishki dúnıesine tereńirek úńile tús­kendeı bolasyz. Qaı shyǵar­masyn alsańyz da, keıipkerleri ómir­diń neshe túrli qıyn-qyspaq, qý­ǵyn-súrginine tap bolyp jatsa-daǵy esh­qashan moıymaıtyn, aldaǵy kúnge úmitpen qaraıtyn jazý­shynyń óz ba­sy ómiriniń sońǵy jyl­­darynda rý­ha­nı jalǵyzdyqqa, úmit­siz­dikke, shar­a­­­­syz­dyqqa qalaı boı aldyr­ǵa­nyna qaıran qalasyz...

Keńes Odaǵy kezinde kitaptary jyl saıyn jaryq kórip, «Balalyq shaqqa saıa­hat», «Meniń atym Qoja» povesteriniń je­lisi boıynsha fılmder túsirilip, dú­nıe­júzilik festıvalde júlde alyp, neshe túrli elderdiń tiline aýdarylyp jat­sa da, jazýshy sol júıege ishteı qar­sylyq bildirip, óz ultynyń tragedııa­syn bir sát te esinen shyǵarmaǵan eken. Son­dyqtan da, jeke basynyń jetis­tik­terine shyn júregimen jarylyp qýa­na almaǵany, óz ultynyń taǵdyry men kele­shegine kóp alańdaǵany anyq ańǵa­rylady. Bul, árıne, uly sýretkerge ǵana tán minez.

«Máskeýdiń kóleńkesi túsip turǵan el­diń kósegesi kógerip, óneri órkendeı be­redi degenge men, mysaly, ómiri sen­beımin. Sender de senbeńder. Mine, me­niń beretin batam osy!»

Bul – Berdibek Soqpaqbaevtyń janaıqaıy. Jalyndy lebizi. Ony kór­nekti jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Orazbek Sársenbaı óziniń «Jum­baq jazýshy» atty esteliginde qaz-qalpynda keltire otyryp: «Ke­ńes ókimetiniń aman-esen kezinde, Kompar­tııanyń ábden dáýirlep turǵan zamanynda – jetpisinshi jyldardyń basynda, Al­matydaǵy Lenın kósem atyndaǵy alań­nyń gúlzar baǵynda, tapa-tal túste qy­dyrystap júrgen qazaq jazýshysy Berdibek Soqpaqbaevtyń aýzynan otarshyl ımperııany ashyq aıyptaǵan mun­daı sózder estý – ol tusta, shynynda da, shetin oqıǵa edi», dep atap ótedi.

Al Berdibek aǵamyz týyp-ósken óńir­den mańdaıy jarqyrap shyqqan taǵy da bir talantty jazýshy Baqqoja Muqaı ózi­niń «Jeńilisterden turatyn jeńis» at­ty esteliginde: «Bekeń shyndyqty jaz­­ǵany úshin, qalyń oqyrmannyń rý­hanı azyǵyna aınalǵan kórkemdigi kelis­­ken týyndylar bergeni úshin alǵys alýdyń ornyna, Keńes ókimetiniń saıasatyn quptamaıtyndardyń, «senimsiz» adam­dardyń qatarynda júrdi. Jara­tylysynan birbetkeı, kerek kezde ádis­ke baǵyp, sheginis jasap úırenbegen Bekeń alyp ókimetti toqtatar kúshtiń joq­tyǵyn jáne de ádileti kem zamanda Soq­paqbaevsha ómir súrýge bolmasyn bile tura, óz prınsıpinen aınyǵan joq. Onyń shyndyqtan ózge qarýy, súıenishi joq edi. Sol sebepti de onyń ómirinde úl­ken jeńilister kóp boldy», deıdi.

Asyly, «Berdibek Soqpaqbaev týraly estelikter» atty osy bir qyzyq kitap kó­zińizge túsken jerde, tastaı qatyp, jelimdeı jabysa qalatynyńyzǵa óz basym kúmán keltirmeımin, qurmetti oqyrman.

 * * *

Meniń esime taǵy da sol bir kún – Ber­dibek aǵanyń qasynda júrip, áń­gimesin tyńdaǵan sátter oralady.

Ol kezde áli úı aýystyrý, páter aıyr­bastaý sekildi qala tirshiliginen múl­­­de beıhabar, úısiz-kúısiz júrgen jas qalam­­­gerlerdiń bar esil-derti ádebıet qa­na bolǵanyn, sondyqtan da, Bekeńnen tek óz shyǵar­mashylyǵy jaıly ǵana áńgime kút­kenin ózderińiz de sezip otyr­ǵan bolarsyzdar.

– Men ózimniń shyǵarmalarymnyń denin myna sender sııaqty jas kezimde, bir­de aýylǵa, endi birde qalaǵa kóship júr­gen kezimde jazdym. Al Máskeýdegi jo­ǵary ádebı kýrsta oqyǵan jyldary kitaphanada, temirjol vokzalynda otyryp jazǵan kúnderim de boldy. Shirkin, sondaǵy arman qýyp, albyrt kóńildiń alyp-ushqan kezderine ne jetsin?! – dep edi-aý sonda jazýshy. – Áı, biraq, ondaı zaman qaıda-a endi!.. Bir ret, jas kúnimde osyndaı oılarymdy aıtamyn dep, Tashkentte ótip jatqan Azııa-Afrıka jazý­shylarynyń konferensııasyna telegramma salyp, jalańaıaq tabanymmen shoq basyp alǵan jaǵdaıym bar. Ony jurttyń kóbi biledi, sender de estigen shyǵarsyńdar?..

Ol kezde biz bul oqıǵadan da múlde beı­habar edik.

Mine, ol týraly Baqqoja Muqaı aǵa­myz óz esteliginde bylaı dep jazady: «... Berdibek Soqpaqbaev etken eńbegine laıyq qurmet kórgen joq. Úıiniń ózin úlken kúshpen aldy. Qoldarynan «ól­gen adamdy tiriltýden basqanyń bári kele­tin» shytynaǵysh sheneýnikterdiń aldyna baryp, alaqan jaıyp turýdy ar sanaıtyn «qıqar» Soqpaqbaev ol joly da ózine ǵana jarasatyn tentektigine basypty. Tashkent qalasynda ótip jat­qan Azııa, Afrıka jazýshylary máji­lisiniń tóralqasyna jedelhat salady. Mem­leket basshylary «bizdiń elde jazý­shyǵa erekshe jaǵdaı jasalady» dep bas­qa­larǵa úlgi kórsetip jatqanda, úısiz-kúısiz júrgen qalamgerden jedelhattyń kelýi ún-túnsiz jaba salatyn másele emes edi».

Iá... Osydan keıin-aq Berdibek Soqpaqbaevtyń sońyna eski júıeniń tyńshylary shyraq alyp tússe kerek.

Ony ádebı ortada Muz-aǵań atan­ǵan muzbalaq aqyn – Muzafar Álim­baev «Beren talant Berdibek» atty esteliginde bylaısha baıandaıdy: «Son­da bul kim?» Sol suraqty kózimnen oqy­dy bilem. Ol: – Muzaǵa! Men... – dep tós qal­tasynan kishkentaı kýáligin sýyrdy da, kózime taqap ákep, oqyp alyńyz degendeı biraz ustap otyrdy. Portreti de jelim­dengen. Kýáligin qaltasyna qaıta súńgitti.

– Biz sizdiń adal kommýnıst, isker jetek­shi, jaýapkershilikti tereń sezine­tin azamat ekenińizdi bilemiz... Sol sebep­ti de, ashyq sóıleskeli keldim, – dep sózin nyq­tady jigit. – Berdibek Soqpaq­baev qan­daı adam? Ideıalyq pozısııasy? Saıası ustamdylyǵy?»

Al endi, Muz-aǵańnyń oǵan ne dep jaýap bergenin men sizderge aıtpaı-aq qoıaıyn dep otyrmyn. О́ıtkeni, osydan keıin-aq sizderdiń kóńilderińizde «Ber­dibek Soqpaqbaev týraly estelikter» atty kitapty qalaıda taýyp alyp, oqyp shyqsam degen qyzyǵýshylyq oıanatynyna bek senimdimin.

 * * *

Súıikti jazýshymyzdyń alǵash jaryq kórgen kitaby – «Bulaq» dep atalatyn alaqandaı ǵana óleńder jınaǵy eken. Qazir oılap qarasańyz, onyń «Jekpe-jek», «Balalyq shaqqa saıahat», «О́lgender qaıtyp kel­meıdi», «Meniń atym Qoja» sekildi klas­sıkalyq týyndylarynyń bári de sol kip-kishkentaı bulaqtan bastalǵan ózenderge uqsaıdy eken-aý...

 

Sońǵy jańalyqtar

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • Keshe

Oqyrmanmen oı bólisti

Rýhanııat • Keshe

Qııanatqa qarsy turǵan gazet

Rýhanııat • Keshe

Jemqorlyq jerge qaratady

Qoǵam • Keshe

«Bir synaǵan jamandy...»

Aımaqtar • Keshe

Erli-zaıyptylardyń erligi

Aımaqtar • Keshe

El ıgiligin eselegen jan

Rýhanııat • Keshe

Teńgeniń tegeýrini

Qarjy • Keshe

Senim kapıtaly

Ekonomıka • Keshe

Shymkenttiń úlgili otbasylary anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Almatyda páter balldyq júıemen beriledi

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar