Bala kúnimizden shyǵarmalaryna qyzyǵyp, tushynyp, súısinip, basymyzǵa jastap jatyp oqyǵan jazýshylarymyzdyń biri de, biregeıi de – Berdibek Soqpaqbaev edi.
Onyń kitaptary tú-ý sonaý, qus qanaty talatyn sýsyz, shóleıt ólkeniń bir túkpirindegi bizdiń aýyldy adaspaı qalaı taýyp keletinine ishteı qaıran qalatynbyz.
Ol kitaptardyń alǵashqy betin ashqan sátten bastap-aq ózimizge tanys álem, tanys sýret, tanys adamdardy kórip, tap bir, óz aýylymyzda júrgendeı qıly-qıly qyzyqtardyń ishine emin-erkin súńgip kete baratynbyz.
Áne, anaý, jýyla-jýyla túsi ońa bastaǵan kókshil sáten oramal sekildi zeńgir aspannan úńile qarap, bizdiń ólkede bolyp jatqan oqıǵalardyń bárin de kórip-bilip, táptishtep jazyp otyratyn bir jazýshy bar sekildi.
Bir qyzyǵy, bizdiń jaqta bıik taý, qalyń toǵaı, sarqyrap aǵyp jatqan asaý ózen joq. Biraq, myna jazýshynyń kitaptaryn oqyp otyrsań, sonyń bári de tizilip, kóz aldyńa kele qalǵandaı bolady.
Mine, qudiret! Mine, sıqyr!..
* * *
Qyrsyq shalǵanda, dál qaı jyly, qaı aıda, qaı kúni ekeni esimde qalmapty. Sirá, sol... sekseninshi jyldardyń sońy bolar-aý. Sary ala japyraqtar saýdyrap tógilip jatqan kez edi. Kún jyly. Jaımashýaq bolatyn.
Ol kezde biz «Qazaq ádebıeti» gazetinde tilshi bolyp qyzmet isteıtinbiz. Bas redaktorymyz – aty ańyzǵa aınalǵan alyp tulǵa – Sherhan Murtaza edi. Birde, túski úzilis kezinde, bul kúnde belgili aqyn, áýesqoı sazger atanǵan Ánýarbek Áýelbek degen áriptesim ekeýmizdi kabınetine shaqyryp alyp:
– Berdibek Soqpaqbaev degen jazýshy aǵalaryńdy bilesińder me? – dedi bet-álpetimizge synaı qarap.
Biz bolsaq, jymyńdap bir-birimizge qaradyq. Ekeýmizdiń de kózimizde «Bilmegende she?!» degendeı bir qýanysh ushqyny jylt ete qaldy.
– Endeshe, – dedi Sher-aǵań alaqanymen aldyndaǵy jyltyr emen stoldyń betin bir sıpap ótip, – sol aǵalaryńa búgin bir kómek qajet bolyp tur eken. Qala-a-ı?.. Jumsaı qalsaq, barasyńdar ma? Bas redaktor bizdi gazet jumysynan tys, basqa bir nársege jiberip otyr degen renish týmaı ma?
– Jo-joq, – dedik biz basymyzdy shaıqap.
– Olaı bolsa, búgin Bákeń kóshetin kórinedi. Árıne, alysqa emes, osy qalanyń ishine. Ol kisi mynaý, Mır men Komsomoldyń qıylysyndaǵy sary úıdiń birinshi qabatynda turady. Osy qazir... senderdi asyǵa tosyp otyr.
* * *
Ol jer bizdiń redaksııadan onsha alys emes. Taıaq tastam jer. Ánýar ekeýmiz entigip, áp-sátte jetip keldik. Esik aldynda jymyńdap «Lenınshil jastyń» eki-úsh jigiti tur eken. Jazýshy aǵamyz, sirá, olarǵa da ótinish aıtqan bolsa kerek.
– Qalaısyńdar, eı? – deımiz qol alysyp jatyp.
– Biz de Qojany kóshirýge keldik, –deıdi bir áriptesimiz qýtyńdap.
Tap osy sátte ishten qalyń buıra shashy býryl tartqan, orta boıly, myǵym deneli kisi shyǵyp kele jatty.
Biz burynnan tanıtyn, biraq, sońǵy jyldary eptep kóz jazyp qalǵan óte bir jaqyn adamymyzdy kórgendeı alǵa umtylyp, japyrlap qol bere bastadyq.
Esterińizde bolsa, «Meniń atym Qoja» povesindegi qıqar, tentek Qoja óziniń bet-álpetin sýrettegende: «Mynaý, mine, murnym. Ájem keıde meniń atymdy atamaı «tampysh neme» deıdi. Onyń aıtqany yp-yras eken ǵoı. Eki tanaýyma eki saýsaǵym erkin sıyp keterlik, qosaýyz myltyqtyń aýzyndaı úńireıip tur. Eki shekemniń shyǵyńqylyǵy bolmasa, basym qarbyz tárizdi dop-domalaq, tap-taqyr. Shashymdy Áýbákir shal keshe ǵana ustaramen sypyryp alyp tastaǵan», demeýshi me edi.
Iá-á... Jazýshy Qojany sýrettegende, eń aldymen, aınadan óz betine úńilse úńilgen-aq shyǵar, sirá. Rasynda da, kóp uqsastyq bar eken. Tek, keıingi jyldary Áýbákir shaldyń ustarasy eskirip qaldy ma, álde ózi o dúnıege attanyp ketti me, kim bilsin, áıteýir, qalada turatyn Qoja qazir shashtarazǵa baryp, uqyptap aldyryp júretin sekildi kórinedi.
– Bárekeldi-i! – dep, súıikti jazýshymyz bizdi kórip, bala sııaqty elpildep qýanyp qaldy. – Men keshe Seıdahmet inime, sonsoń Shákeńe bir-eki jas jigittiń kómegi qajet bolyp tur dep em. Kileń bir saıdyń tasyndaı iriktelgen-iriktelgen, iri-iri azamattardy jiberipti ǵoı!
Sonsoń bizdi ózi bastap, birinshi qabattaǵy úsh bólmeli páterine ertip kirdi.
– Áı, Bıken, shaı daıyn ba? – dedi tabaldyryqtan attaı bere as úıdegi jeńgeıge qarap daýystap. – Túski astyń ýaqyty bop qapty ǵoı. Myna jigitter júrek jalǵap alsyn.
– Qazir... qazir daıyn bolady.
Osy kezde biz:
– Oı, aǵa, shaı qaınaǵansha biz zattardy aparyp, mashınaǵa sala bereıik te, – dep, esik aldynda turǵan mashınaǵa qarap ıek qaqtyq.
– О́ı, ol da jón! – dedi jazýshy aǵamyz. – Shynyn aıtqanda, osy úıde senderdiń bir áýp degenderińnen qalatyn eshteńe de joq. Men ózi, ómir boıy dúnıe jımaǵan adammyn. Bar baılyǵym – kitap edi. Onyń da birazyn... kóshetin bolǵan soń, anda-munda taratyp jiberdim...
* * *
Sol kúni biz tús aýǵansha mashınaǵa barlyq zattardy tıep, jazýshy aǵamyzdyń páterin jańadan keletin ıelerine bosatyp berdik. Bekeńniń ózi aıtqandaı asyp-tasyp, shashylyp jatqan baılyǵy joq eken.
Eń qyzyǵy, biz shıfoner, dıvan sekildi aýyr zattardy mashınaǵa salǵan soń, az-kem entigimizdi basyp, jazýshyǵa óz kóńilimizde júrgen biraz suraqtardy qoıyp qalýǵa tyrysamyz.
– Aǵa, «Meniń atym Qojany» osy úıde otyryp jazdyńyz ba?
– E-e... Joǵ-á, ol kezde men Máskeýde, Joǵary ádebı kýrsta oqıtynmyn. Munda biz keıin, Áljekeń (Áljappar Ábishev – avt.) anaý Jazýshylar odaǵynyń janyndaǵy páterine kóshkennen keıin keldik qoı.
– Al Qojanyń prototıpi kim?
– Áı, ony sol buzyqtyń ózi-aq aıtyp turǵan joq pa?!
– «Balalyq shaqqa saıahat» pen «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romanyńyz ómirbaıandyq shyǵarmalar ma?
– Negizi solaı ǵoı. Biraq kórkem shyǵarma bolǵan soń, álbette, oǵan jazýshynyń qııaly, fantazııasy aralaspaı turmaıdy.
– «О́lgender qaıtyp kelmeıdidegi» ózińiz ǵashyq bolǵan Ǵalııa ómirde bar keıipker me?
– Bar... – deıdi Bekeń aqyryn ǵana basyn ızep. Dál osy sátte onyń kózinen belgisiz bir muńnyń kóleńkesin baıqap qalǵandaı bolamyz. Álde, bizge solaı kórine me, qaıdam.
Keıin baıqasam, Berdibek aǵa qansha kúlip, kóńildi bolyp tursa da, janarynyń túkpirine uıalaǵan sol bir kóleńke báribir seıilmeıdi eken.
– Ǵalııa qazir qaıda? – deımiz biz endi erkinsı bastap.
– Áı, sender ony qaıteıin dep eńder? – dep jazýshy aǵamyz sylq-sylq kúledi. – Bu kúnde ol da men sııaqty qartaıǵan shyǵar. Bir sháýgim shaı qaınatyp berýge jarasa maqul ǵoı.
– Aǵa, osy romannyń sońynda Ǵalııanyń Erkinmen qoshtasyp qalatyn sáti sondaı bir aıanyshty... Nege olaı aıaqtadyńyz?
– Áı, osyny... senderden basqa da bir jazýshy inim aıtyp edi. Qalaı degenmen de, ol endi bitken, sońǵy núktesi qoıylǵan dúnıe ǵoı.
– Qazir ne jazyp júrsiz?
– O-oı, jigitter, men endi eshteńe jazbaımyn!..
– Nege?
– Munyń mánisin senderge qysqa da nusqa túsindiretin bir óleńim bar. Al, qane, tyńdańdar.
О́sek pen ótirikten toıyp kettim,
Jazýdy sol sebepti qoıyp kettim!..
* * *
Kúndizgi saǵat tórt-bestiń shamasynda úı múlikterin tıegen úlken júk mashınasy qaladaǵy qazirgi Qonaev pen Qabanbaı kósheleriniń qıylysyna jaqyn ornalasqan bes qabatty úıdiń aldyna kelip toqtady. Jazýshy aǵamyz bastap, bárimiz ekinshi qabatqa kóterildik.
Uıadaı ǵana, eki bólmeli páter. Aýladaǵy bıik aǵashtardyń qoıý kóleńkesi balkonǵa molynan túsedi eken. «Demek, jazda qońyrsalqyn bolady», dep oılaımyn ishteı. Bul sirá, ystyq jaqta ósken adamnyń basyna aldymen keletin oı bolsa kerek.
– Bizge endi, osy qýyqtaı-qýyqtaı eki bólme de jetedi. Kempir ana bólmege dastarqan jaıady, al men myna bólmede otyryp... – Osy kezde jazýshy tiliniń ushyna orala ketken ádettegi «jazý jazam» degen sózdi ádeıi irkip qalǵandaı kórindi, – radıo tyńdaımyn. Úsh bólmeni aýystyrǵandaǵy oıym balalardy óz aldyna jeke otaý etip shyǵarý edi. Endi mine, sol maqsatyma jettim...
* * *
Osydan keıin men Berdibek aǵany kórdim be, joq pa... ol da esimde qalmapty. Kezdese qalǵan kúnniń ózinde ol kisiniń bizge kóńil bólip, áńgime-dúken quratyndaı ýaqyty da bolmaǵan shyǵar.
Jalpy, Bekeńmen kóp adamnyń sóıleskisi, pikirleskisi kelip turatyn-dy. О́ıtkeni, jurt onyń shyǵarmalaryn jaqsy kóretin. Ártúrli keıipkerleriniń bastan keshken oqıǵalaryna, minez-qulqyna, oqys qylyqtaryna tań qalyp otyratyn. Sóz saptaýyna, ıakı jazýshynyń stıline rıza bolatyn. «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romanyn oqyǵanda, árkim-aq óz aýylyna baryp kelgendeı bir raqat sezimge bólenýshi edi.
* * *
Biz, árıne, Bekeńmen birge júrgen joqpyz. Taǵdyr jazyp, ıá, qurdas, ıá, syrlas bolmadyq.
Sol baıaǵy ... bir-aq kún... Úıin kóshirýge kómekteskenimiz ǵana...
Áıtse de ol bizdiń janymyzǵa óte jaqyn sýretker. Til máıegin, sóz qaımaǵyn ańsaǵan kezde biz áli de Berdibek Soqpaqbaevtyń kitabyn qolǵa alamyz. Onyń shyǵarmalaryna qıyn da qasiretti jyldardyń oqıǵalary ózek bolsa da, jazýshynyń tilinen ý emes, bal tamyp turatynyn birden sezesiz. Shynaıy ómirdi, máńgilik tirshilikti kóresiz. Sol oqıǵalardyń ishine ózińizdiń de qalaı aralasyp ketkenińizdi baıqamaı da qalasyz. Birde kúlip, birde muńaıasyz. Keıde tipti, jylaıtyn sátterińiz de bolady. Qysqasy, bir sózben aıtqanda, siz olarmen birge ómir súresiz.
Berdibek aǵa dúnıe salǵannan keıin jaryq kórgen bir kitapty sońǵy kezderi qolyma jıi alatyn bolyp júrmin. Onda jazýshymen qurdas, syrlas, syılas, dos, joldas bolǵan qalamgerlerdiń estelikteri toptastyrylǵan. Aty da óte qarapaıym. «Berdibek Soqpaqbaev týraly estelikter» dep atalady. Biraq, sonysymen de qundy. О́ıtkeni, Bekeńniń ómirsheń shyǵarmalaryn súıip oqıtyn oqyrman qaýymnyń nazaryna birden túsedi. Áıtse de, 2005 jyly «Bilim» baspasynan basylyp shyqqan osy bir qundy kitaptyń taralymy bar bolǵany – 2000 dana ǵana.
Ony oqyǵan kezde sýretkerdiń bolmysyn, minez-qulqyn jaqynyraq tanyp-bilip, ishki dúnıesine tereńirek úńile túskendeı bolasyz. Qaı shyǵarmasyn alsańyz da, keıipkerleri ómirdiń neshe túrli qıyn-qyspaq, qýǵyn-súrginine tap bolyp jatsa-daǵy eshqashan moıymaıtyn, aldaǵy kúnge úmitpen qaraıtyn jazýshynyń óz basy ómiriniń sońǵy jyldarynda rýhanı jalǵyzdyqqa, úmitsizdikke, sharasyzdyqqa qalaı boı aldyrǵanyna qaıran qalasyz...
Keńes Odaǵy kezinde kitaptary jyl saıyn jaryq kórip, «Balalyq shaqqa saıahat», «Meniń atym Qoja» povesteriniń jelisi boıynsha fılmder túsirilip, dúnıejúzilik festıvalde júlde alyp, neshe túrli elderdiń tiline aýdarylyp jatsa da, jazýshy sol júıege ishteı qarsylyq bildirip, óz ultynyń tragedııasyn bir sát te esinen shyǵarmaǵan eken. Sondyqtan da, jeke basynyń jetistikterine shyn júregimen jarylyp qýana almaǵany, óz ultynyń taǵdyry men keleshegine kóp alańdaǵany anyq ańǵarylady. Bul, árıne, uly sýretkerge ǵana tán minez.
«Máskeýdiń kóleńkesi túsip turǵan eldiń kósegesi kógerip, óneri órkendeı beredi degenge men, mysaly, ómiri senbeımin. Sender de senbeńder. Mine, meniń beretin batam osy!»
Bul – Berdibek Soqpaqbaevtyń janaıqaıy. Jalyndy lebizi. Ony kórnekti jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Orazbek Sársenbaı óziniń «Jumbaq jazýshy» atty esteliginde qaz-qalpynda keltire otyryp: «Keńes ókimetiniń aman-esen kezinde, Kompartııanyń ábden dáýirlep turǵan zamanynda – jetpisinshi jyldardyń basynda, Almatydaǵy Lenın kósem atyndaǵy alańnyń gúlzar baǵynda, tapa-tal túste qydyrystap júrgen qazaq jazýshysy Berdibek Soqpaqbaevtyń aýzynan otarshyl ımperııany ashyq aıyptaǵan mundaı sózder estý – ol tusta, shynynda da, shetin oqıǵa edi», dep atap ótedi.
Al Berdibek aǵamyz týyp-ósken óńirden mańdaıy jarqyrap shyqqan taǵy da bir talantty jazýshy Baqqoja Muqaı óziniń «Jeńilisterden turatyn jeńis» atty esteliginde: «Bekeń shyndyqty jazǵany úshin, qalyń oqyrmannyń rýhanı azyǵyna aınalǵan kórkemdigi kelisken týyndylar bergeni úshin alǵys alýdyń ornyna, Keńes ókimetiniń saıasatyn quptamaıtyndardyń, «senimsiz» adamdardyń qatarynda júrdi. Jaratylysynan birbetkeı, kerek kezde ádiske baǵyp, sheginis jasap úırenbegen Bekeń alyp ókimetti toqtatar kúshtiń joqtyǵyn jáne de ádileti kem zamanda Soqpaqbaevsha ómir súrýge bolmasyn bile tura, óz prınsıpinen aınyǵan joq. Onyń shyndyqtan ózge qarýy, súıenishi joq edi. Sol sebepti de onyń ómirinde úlken jeńilister kóp boldy», deıdi.
Asyly, «Berdibek Soqpaqbaev týraly estelikter» atty osy bir qyzyq kitap kózińizge túsken jerde, tastaı qatyp, jelimdeı jabysa qalatynyńyzǵa óz basym kúmán keltirmeımin, qurmetti oqyrman.
* * *
Meniń esime taǵy da sol bir kún – Berdibek aǵanyń qasynda júrip, áńgimesin tyńdaǵan sátter oralady.
Ol kezde áli úı aýystyrý, páter aıyrbastaý sekildi qala tirshiliginen múlde beıhabar, úısiz-kúısiz júrgen jas qalamgerlerdiń bar esil-derti ádebıet qana bolǵanyn, sondyqtan da, Bekeńnen tek óz shyǵarmashylyǵy jaıly ǵana áńgime kútkenin ózderińiz de sezip otyrǵan bolarsyzdar.
– Men ózimniń shyǵarmalarymnyń denin myna sender sııaqty jas kezimde, birde aýylǵa, endi birde qalaǵa kóship júrgen kezimde jazdym. Al Máskeýdegi joǵary ádebı kýrsta oqyǵan jyldary kitaphanada, temirjol vokzalynda otyryp jazǵan kúnderim de boldy. Shirkin, sondaǵy arman qýyp, albyrt kóńildiń alyp-ushqan kezderine ne jetsin?! – dep edi-aý sonda jazýshy. – Áı, biraq, ondaı zaman qaıda-a endi!.. Bir ret, jas kúnimde osyndaı oılarymdy aıtamyn dep, Tashkentte ótip jatqan Azııa-Afrıka jazýshylarynyń konferensııasyna telegramma salyp, jalańaıaq tabanymmen shoq basyp alǵan jaǵdaıym bar. Ony jurttyń kóbi biledi, sender de estigen shyǵarsyńdar?..
Ol kezde biz bul oqıǵadan da múlde beıhabar edik.
Mine, ol týraly Baqqoja Muqaı aǵamyz óz esteliginde bylaı dep jazady: «... Berdibek Soqpaqbaev etken eńbegine laıyq qurmet kórgen joq. Úıiniń ózin úlken kúshpen aldy. Qoldarynan «ólgen adamdy tiriltýden basqanyń bári keletin» shytynaǵysh sheneýnikterdiń aldyna baryp, alaqan jaıyp turýdy ar sanaıtyn «qıqar» Soqpaqbaev ol joly da ózine ǵana jarasatyn tentektigine basypty. Tashkent qalasynda ótip jatqan Azııa, Afrıka jazýshylary májilisiniń tóralqasyna jedelhat salady. Memleket basshylary «bizdiń elde jazýshyǵa erekshe jaǵdaı jasalady» dep basqalarǵa úlgi kórsetip jatqanda, úısiz-kúısiz júrgen qalamgerden jedelhattyń kelýi ún-túnsiz jaba salatyn másele emes edi».
Iá... Osydan keıin-aq Berdibek Soqpaqbaevtyń sońyna eski júıeniń tyńshylary shyraq alyp tússe kerek.
Ony ádebı ortada Muz-aǵań atanǵan muzbalaq aqyn – Muzafar Álimbaev «Beren talant Berdibek» atty esteliginde bylaısha baıandaıdy: «Sonda bul kim?» Sol suraqty kózimnen oqydy bilem. Ol: – Muzaǵa! Men... – dep tós qaltasynan kishkentaı kýáligin sýyrdy da, kózime taqap ákep, oqyp alyńyz degendeı biraz ustap otyrdy. Portreti de jelimdengen. Kýáligin qaltasyna qaıta súńgitti.
– Biz sizdiń adal kommýnıst, isker jetekshi, jaýapkershilikti tereń sezinetin azamat ekenińizdi bilemiz... Sol sebepti de, ashyq sóıleskeli keldim, – dep sózin nyqtady jigit. – Berdibek Soqpaqbaev qandaı adam? Ideıalyq pozısııasy? Saıası ustamdylyǵy?»
Al endi, Muz-aǵańnyń oǵan ne dep jaýap bergenin men sizderge aıtpaı-aq qoıaıyn dep otyrmyn. О́ıtkeni, osydan keıin-aq sizderdiń kóńilderińizde «Berdibek Soqpaqbaev týraly estelikter» atty kitapty qalaıda taýyp alyp, oqyp shyqsam degen qyzyǵýshylyq oıanatynyna bek senimdimin.
* * *
Súıikti jazýshymyzdyń alǵash jaryq kórgen kitaby – «Bulaq» dep atalatyn alaqandaı ǵana óleńder jınaǵy eken. Qazir oılap qarasańyz, onyń «Jekpe-jek», «Balalyq shaqqa saıahat», «О́lgender qaıtyp kelmeıdi», «Meniń atym Qoja» sekildi klassıkalyq týyndylarynyń bári de sol kip-kishkentaı bulaqtan bastalǵan ózenderge uqsaıdy eken-aý...
